Giáo trình Bệnh học trẻ em (In lần thứ năm): Phần 1

Giáo trình Bệnh học trẻ em cung cấp một số kiến thức cơ bản, những kỹ năng cần thiết để sinh viên sau khi ra trường có thể áp dụng vào việc tổ chức phòng bệnh, đảm bảo an toàn tốt cho trẻ ở tất cả các đối tượng mầm non và ở các độ tuổi khác nhau. Phần 2 cuốn sách sẽ giới thiệu tới người đọc các nội dung: Đại cương về bệnh trẻ em, các bệnh thường gặp ở trẻ em.

2013 | PDF | 170 Pages buihuuhanh@gmail.com

M ã s ố : o 1 0 1 5 6 7 / 1001 - Đ H 2 0 1 3

MỤC LỤC

Trang

P h ầ n A LÍ T H U Y Ế T 7

C h ư ơ n g I Đ ạ i c ư ơ n g v ề b ệ n h trẻ e m 7

I T ấ m q u a n trọng củ a m ô n học v à một sò khái niệ m v ề p h ò n g b ệ n h 7

II S ự tă n g trưởng th ể ch ất và p h á t triển tâ m v ậ n động ở trẻ e m 8

III Đ ặ c đ iể m b ện h lí củ a trẻ e m q u a cá c thời kì phát t r i ể n 16

IV T in h hình bệnh, tật và tử vong ở trẻ e m 2 0 V C h ă m só c sức khỏe b an đ ầu cho trẻ e m 2 2 VI T h e o dõi sức kh o ẻ và p hòng d ị c h 2 6 Câu h ỏ i ôn tập chương 1 31

C h ư ơ n g II C á c b ệ n h t h ư ờ n g g ặ p ỏ tr ẻ e m 3 2 I C á c b ệ n h liên q u a n đến dinh dưỡng và c h u y ể n h ó a 3 2 II B ệ n h th uộ c hệ tiêu h ó a 4 9 III C á c b ệ n h th uộ c hệ hô h ấ p 6 4 IV C á c b ệ n h th uộ c hệ tiết n i ệ u 7 7 V B ệ n h th ấp t i m 8 2 Câu h ỏi ôn tập chương I I 86

C h ư ơ n g III C á c b ệ n h c h u y ê n k h o a 8 7 I Bệnh v ể m ắ t 8 7 II B ệ n h s â u r ă n g 9 0 lil B ệ n h n go ài d a 9 3 Câu hỏi ôn tập chương I I I 100

C h ư ơ n g IV B ệ n h t r u y ề n n h i ễ m ở tr ẻ e m 101

I Đ ạ i cương v ề b ện h tru yề n n h i ễ m 101

II C á c b ệ n h truyề n n h iễ m thường g ặ p 10 4 Cảu hỏi ôn tập chương IV 126

C h ư o n g V T h u ố c v à c á c h s ử d ụ n g t h u ố c c h o t r ẻ e m 1 2 7 I Đ a i cương v ề th u ố c 1 2 7 II C á c h d ùn g th uố c cho trẻ e m 1 2 9 Câu hỏi ôn tập chư ơng \ / 133

Lời nói đ ầ u 5

C h ư ơ n g V I P h ò n g v à x ử tri b a n đ ầ u m ộ t s ố b ệ n h v à tai n ạ n t h ư ờ n g g ặ p

ở t r ẻ e m 1 3 4

I P h ò n g và xử trí bước đầu m ộ t sô bệnh thường g ă p 134

II M ộ t sô kĩ n ă n g p h á t hiện sớ in va ch ă m sóc trẻ ô m 138

III B ả o đ ả m an to à n và phò d g tránh m ộ t sô tai nạn thường g ặ p 140

IV C á c h p h ò n g trá n h và xử trí ban đầu m ô t số tai n ạ n 143

Câu h ỏi ôn tập chương V I 153

C h ư ơ n g V I I G i á o d ụ c p h ò n g b ệ n h v à đ ả m b ả o an t o à n c h o trẻ m ầ m n o n .1 5 4 I M ụ c tiê u g iá o d u c p h ò n g b ệnh và đảm bảo an toàn ch o trẻ m ầm n o n 154

II Nội d u n g giáo d ụ c giáo d ụ c phòng bệnh và đ ả m bảo an toàn cho trẻ m àm n n 154

III P hư ơ ng p h á p g iá o dục phò n g bệnh và đ ả m b ả o an to à n cho trẻ m ầ m n o n 155

IV H ình thứ c tổ ch ứ c giáo d ụ c phò n q bệnh và đảm bảo an toàn ch o t r ẻ 157

V M ộ t s ố h o a t đ ộ n g cụ t h ể 159

VI M ộ t số lu ll ý tro n g ch ă m sóc “ giáo dục trẻ kh u yế t t ậ t 161

Càu h ỏi ôn tập ch ươ ng V II 152

P h ầ n B T H Ự C H À N H 163

I P h a d u n g d ịch O r e s o l 163

II N ấu nước c h á o m u ố i 1B4 III C ấ p cứu ngừng thở và ngừng tim 164

T à i liệ u t h a m k h ả o 166

LỜI NÓI ĐẦU

Phần A

LÍ THUYẾT

Chương I ĐẠI CƯƠNG VỀ BỆNH TRẺ EM

c í i ứ e p h ỏ n g b ệ n h , đ á m b ả o a n t o à n , p l i ò n g t r á n h t a i n ạ n , p h á t h i ệ n b ệ n h s ớ m , b i ế t

x ứ lí b ư ớ c đ ầ u v à c h ă m s ó c k h i t r e b ị ố m , bị t ai n ạ n c h o t r ẻ ở t ấ t cả, c á c đ ố i t ư ợ n g

m ầ m n o n v à ớ c á c đ ộ t u ổ i k h á c n h a u Đ ồ n g t h ờ i g i á o t r ì n h c ò n c u n g c ấ p k i ế n t h ứ c , k'i n ă n g VC g i á o d ụ c p h ò n g b ệ n h v à đ ả m b ả o a n t o à n c h o t r ỏ m ầ m n o n đ c đ á p ứ n g

l'an” iru'o’iie (tirovvth) là niôt kỉiái nicm had 2 ỏni cịLiá trình lớn và phái iriòn Ọua tĩinh lóìi chi sư tăim khôi lưoĩie clo SU' lai i tz sinh và phì đại của tê bào còn quá triih phát t r i c ü chi sư bict hỏa VC lnnli thái v à su' I r u ' ó ’i i e thành VC chức năim cua

CLÌC Ị-)o phan \ à hệ tliõim iroim co' thè 1 hi) nói một cácli khác, có hai loại 1ÍU12

Iii-1'O'II” : tãnu irưoim VC ihè châì ha_\ thân ihò và tânti trườiie VC chức luìim liai quá tniili này có Iiiối lien quan niật thièl \'( 1 'Ì nhaii, nhưní: thòi dièm triràna ihành (chín muoi) khỏim eiône nhau.

I J S ư tứiiịỉ trư ớng the chấ t (ỳ ír è ein

C á n n ạ n g Ire míi i h ư ờ n e n h ẹ h ơ n t rò t rai k l i o à n o lkiZ N h ư n i : t ừ 12 - 14 t u o i ,

c â n nặrií i t r e izái l ứ n h ơ n t r é trai , d o c ó s ự tăiiíi i r ư ừ n o n h á v v ọ t c u a t u ổ i V Ị t l i à n h I i i c n

ờ t ré g á i ( t u ổ i vị t h à n h n i ê n ở t rc »ái t h ư ừ i m đ ẽ n scýni h ư n ir c t rai l ừ 1 d e n 2 Iiũni).

2.1 C á c y ẻ u l ố ảnh hư ở n g dén sụ p h á t trien tám thán vận đ ô n g của trẻ

* Yếu 10 hên rro n í^ :

S ự p h á t t r i e n t â m v ậ n đ ộ n g t r ẻ e m d i ẻ n b i ế n s o n g s o n g v ớ i s ự t r ư ở n g t h à n h c ủ a

h ệ t h ầ n k i n h I r u n g ư ơ n g v à c ơ t h ể n ó i c h u n g

K h i s i n h r a , h ệ I h ầ n k i n h k é m p h á t t r i e n n h ấ t s o v ớ i c á c c ơ q u a n k h á c S ự trưcVng i h à n h đ ư ợ c t i ế p t ụ c t r o n g b a n ã m đ ầ u T r ỏ s ư s i n h , n ã o c h ư a t r ư ở n g t h à n h vì

c á c t ế b à o t h ầ n k i n h c h ư a đ ư ợ c m y c l i n h ỏ a Q u á t r ì n h m y e l i n h ó a h ì n h t h à n h s ự

p h á t t r i e n t i n h t h ầ n v ậ n đ ộ n g T h ầ n k i n h t h u ầ n t h ụ c m ộ t b ư ớ c t h ì x u ấ t h i ệ n m ộ t

k h a n ă n g m ử i n h ư bic't đ i , b i ế t c h ạ y , b i ế t p h á n b i ệ t p h á i , t r á i

c h o à n g v à o t h â n c ò n đ ư ợ c g ọ i l à p h a n x ạ M o r o ) , p h ả n x ạ b ư ớ c đi.

Yen l() hen lìỊ^oài:

- Tư llic nằm imửa đáu ũối \ à kliLivLi ta\ eâp COMÌ:, hóiiiỊ íiâp và dạni: ra imoài.

- l ư tlic nãm sáp chậu hone auvcao diiu íioi eấp dưới bụiio.

- l'ư thè trcci imane buii” ihì clau rũ hoàn Kiàn.

Liìc 2 - 3 tuân iLiỏi lic có thè nliìn Iieu'ời mc CCI ihc có hiéii lirợiie lác niãl Slllll lí.

- '1'rc phái áni líu lo.

- () Irc cám iziác từ bèn trone (nội cam) nha\ ho'n ncoại cám nhiéu.

'l i c 4 - 5 ỉliánị^

0 luoi na\ rat nhanh nhẹn, tlico dõi thích CLI'0'Í dũa \'ới Iieuùi xun» quanh, thích cIktì li'ò chưi, hu’ó'iiíz \'ẽ tiôn<z nói hoặc tiene đọns.

- Thích dạ|i vùn« vav la_\ chán.

- L.ủy dirợc tìr Ii<zửa saim sấp nãni sâp ihì neaiiLi được đấu lâu hưn lay lừ sấp saiii: ngửa lúc 5 tliánii.

- Có thè phát am một vài phu ani.

- N"ổi đirơc khi có nsười đỏ' nách.

Tronu ca nãn- đầu bó phan liòp \ ú c chu yòu là moi miệnii được dùne khôn<z clii dò bú dè an mà còn dc ihăin dò mọi vậi.

/ rc V ) / / i ớ / ! ị ’

- Tre 6 liiáng biốl dưa la> với nhữns do vát Irỏim thâv nhưne ntiỏn la\ dính quạp với vật Irc năm, cáni đỏ choi báiiíZ lóiiíZ ban l a \

- Bàl đ.ÌLi imỏi được một mình Iihưne dc do chưa vĩrng.

- Trc bát đíiu bập bẹ hai ám ihanh băt đấu nhận bic'l mạt người quen.

* 7'/'c' 7 - 9 tliún,í^

- Tự neổi đưọc vLìni: vàim.

- Gặp imưòi lạ irc có phán Ú'IIÍZ khóntz chịu cho bê và có khi còn khóc.

- 'lYe co thè ILI' cám bánh đua vào rnièim ãn đưa đò vật từ tay này san« tay kia, bict \ ầy tay chìu), vỏ tav hoan hò.

- C ầ m đ ư ợ c đ ồ v ậ t ớ c ả h a i t a y , c ó t h ể đ ậ p v à o n h a u đ c c ó t i c n g đ ộ n g h o ặ c

b i ẽ l b ỏ m ộ t c á i đ ể l ấ y c á i k h á c V ì v ậ y , t r ẻ r ấ t t h í c h c á c đ ồ chcĩi c ó l i ế n g đ ộ n g ( c h u ô n e , q u ả l ă c )

I r e / 6 - 18 f h á i i í i

- D l v ữ i m , đ ứ n g t i i á n u n i ã t n h ì n \ a

- Băt đ ầ u c ầ m c ố c u ố n g n ư ớ c , c ầ m I h ì a , b à n l a y I i ỵ ó n t a y n í ; à y c à n g k h é o l é o , C(ó lh( d ó n g m ớ h ộ p d i ô m , c ầ m b ú i VC i r c n l ờ íii áy

'1'rc di h ọ c l ừ 6 iLi ổi Đ ó n n h à t i i r ờ i i ” " h ọ c c h ữ ” là t l i a y đ ỏ i m õ i t i ư ò n e x ã h ộ i mcM c á c h s a u s á c M u ố n h ọ c n i ô t h c i h õ n e k i c n t h ứ c c ấ n c o I iliửi ie d i c u k i ệ n s a u :

- 'lYc b i c t k i e m c h ẽ imổi y o n lap i r u n e c h ú ý v à o b;M h o c

- K i c n t h ứ c là n l i ữ i m clicu t r ừ u t ư o ' n e II'C c m p h a i hièl t á c h h i c i I i h ữ n e k i è i i

c á c ki n s i n h c o n d i n h d ư ỡ n i : c u a i n c k h i c ó t h a i , d i e u k i ệ n l a o đ ộ n g , t ì n h t r ạ n glinl i I h á n , b c n h lât c u a ngưcM m e ' I r o n s t h ờ i kì c ó t h a i , n h ấ t l à 3 t h á n g đ ầ u , n ế u

n g ư ò'1 i n c bi n l i i ẻ m I i h ữ n ỵ ycLi tỏ đ ộ c h a i ( h ó a c h ấ t n h ư d i o x i n , v i r u s ; m ộ t s ố

t h i i o c ) c ó I h c d ẫ n d e n rỏi l o a n h o a c c á n t r ơ s ự h ì n h t h à n h c á c b ộ p h ậ n , s ẽ g â y CỊLUÌI t h a i l i o a c c á c dị lál s a u n à y

'^D cic đ ià iìi s iiìlì h ọ c ch u y ế n :

' lình liình m a c bê nh c h u n « c u a tic e n i p h u t h u ô c v à o s ự p h á i trien VC kinh tế

và nliữn” hicii biêt VC \' học vổ xã h ổ i

Ó c á c lurc'yc p h á t t r i e n , i ré c m t h ư ờ n e n i ã c c á c b ệ n h d o dị lật b á m s i n h , u n u itur, c ò n c á c b c i i h n h i c m t r ù n e v à d o i h i c u d i n h du' ó'im k h ô i m đ á n « kc

3.7 G iá o dục sức k h ó e cho các bà m ẹ (Fem ale education)

V a i t r ò c ủ a n g ư ò i m ẹ r ấ l q u a n I r ọ n g t r o n g v i ệ c c h ă m s ó c s ứ c k h ỏ e c h o t r ẻ e m

C á c b à m ẹ c ầ n p h ả i c ó I r ì n h đ ộ v ể v ă n h ó a , s ự hi c i i b i ế l n h ĩ m g k i ê n i h ứ c k h o a h ọ c

2.3 C á c h dánh giá kel q u ã th e lự c vá tinh trạn g dinh dư õng

* C á n Iiậni> rheo flìá n ,í’ íu ổ i (cíược th e o d õ i h ằ n g h iế u d ồ ráiií> t r ư ở t ĩíị}

TIÊM CHỦNG GÂY MIỄN DICH c ơ BẢN CHO TRẺ DUỚI 1 TUổI:

bại liệ t lần 3 0 ,5 m i tiê m b ắ p , 3 g iọ t u ố n g

T rẻ 9 - 11 th á n g Sởi mũi 1 0 ,5 m l tiê m dưới da

TIÊM CHỦNG NHẮC LẠI CHO TRẺ 1 3 - 2 4 TỈỈÁNG

6 tu ổ i Sởi (thự c h iệ n từ 2 0 0 6 ) T iê m m ũ i 2

CÀU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG I

Chương II CÁC BỆNH THƯỜNG GẶP ỏ TRẺ EM

- S u y d i n h d ư ỡ n g đ ộ II:

C â n n ặ n g d ư ớ i - 3 S D đ ế n - 4 S D t ư ơ n g đ ư ơ n g vc'ji c â n n ặ n g c ò n 6 0 - 7 0 %

- S u y d i n h d ư ỡ n g đ ộ III:

C â n n ã n g d ư ớ i - 4 S D t ư ơ n g đ ư ơ n g với c â n n ặ n g c ò n d ư ớ i 6 0 %

1.2.1 N i>uyen l ì lìâ ii ẹ<rh’ h ệ n h c<)ị A7íV//;ẹ

- Ciiai d o a n di c h í m c : C ó i h c đ c lai c á c [■»iốn d a n t i ớ x ư o ĩ i g T r ẻ bị c ò i x ư ơ i u , t>iám c a i i x i m á u t h i r ờ n g bị c á c c ơ n c o e i â t , c ư t h è ỏ m y ê u , d e m ắ c b ệ n h n h i ễ m k h u ẩ n

d ư ỡ n g n ặ n g , s ừi t i ê u c h á y và v i è m I i h i c n i đưcTfii2 h ò h ấ p l à đ ố i l ư ợ n g đ ư ợ c ư u t i ên.

1.4 liẹ n h thiếu m á n do thiếu sắt

1.5 l ì è nh hướu c ổ do thiếu iót

1.5.1 Ní^uyẽn Iiliâiì

Ỉ 3ệnh b ư ứ u c ổ đ i a p h ư ơ n g d(i t h i c u h u t iỏì l i o i i g n ư ớ c ă n v à t h ự c p h ẩ m , ở m ộ l sỏ' v ù i m n ú i , ti lộ b ư ớ u c ổ c a o v ì i n ư a l à m XÓI m ò n đ ấ t đ ư a l ư ự n g i ố l r a b i ê n T u y

2.4. Đ iề u trị cho tr ẻ bị béo p h i

* N i ’u vè n tắ c c h ín lì d iê u ĩ r ị héo p l ì ì ()' t r è em là d iê u c h ín h c h ế đ ộ ủ n h ụ p l í kế t

h ự p vc'>i lio ạ ĩ đ ộ n í’ thê lự c C á c ìyiện p h á p cụ t l ĩ ể !():

y / 2 C liu ’o 'ii^ n i i i l i p lià n ^ c liô n ^ tie n c lu iv

đ ư ờ n g u ố n g t ại c ộ n g đ ồ n g

Đ â y là m ộ t c h ư ơ n g t r ì n h q u ố c g i a h o ạ t đ ộ n g c ó h i ệ u q u ả T u y n h i ê n , c h ấ t

l ư ợ n g t r i ể n k h a i c ủ a c á c n ơ i c h ư a đ ồ n g đ ề u , đ ặ c b i ệ t c ò n k h ó k h ă n ở v ù n g n ú i p h í a

B ắ c v à T â y N g u y ê n

- N ô n : t h ư ờ n e x u ấ t h i ệ n đ á u t i c n t r o n e I r ư ừ n g h ợ p l i ê u c h ả y d o R o l a v i r u s

h o ặ c l i ê u c h ả y d o l ụ c ầ u N ô n l i c n l ụ c h o ặ c vài l ầ n , l à m Iró m ấ t n ư ớ c v à đ i ộ n g i ả i - B i ế n g ã n : c ó t h ể x u ấ t h i ê n s ớ m h o ă c k h i Irẻ l i ê u c h ả y n h i c u n g à y ' l'rẻ

C ân b ệ n h nhi

Sử d ụ n g p h á c đồ điều tri B

U ố n g kém h o ặ c kh ô n g

u ố n g được (+)Nếp véo da m ất chậm (+)

N êu bệnh nhi có hai dấu hiệu trở lên, trong đó có

ít n h ấ t m ột dấu hiệu (+)

là m ấ t nước nặng

C â n b ệ n h nhi

S ử d ụ n g p h á c đồ điều tri C

( + ): L à d ấ u h i ệ u q u a n t r ọ n g

- K h i t r ọ n g l ư ợ n g c ơ t h ể i r é g i ả m d ư ớ i 5 % t h ì c h ư a c ó c á c b i ể u h i ệ n m ấ t n ư ớ c [ r é n l â m s à n s N h ữ n g t r ẻ n à y c ầ n đ ư ợ c đ ề p h ò n s c á c d ấ u h i ệ u m ấ t n ư ớ c x u ấ t h i ộ n ,

s a c h , g ọ t , b ó c vỏ N ư ớ c u ố n g p h á i s ó i , s ạ c h , n h ấ t l à m ù a hò.

sữa, hoặc hơi hổiiíi, hai đấu nhon C(in đực nho h(yn con cái và đuôi thường cong vé phía bung, duỗi con cái thon và nhon.

Trứng giun dũa hình bầu duc hoặc h(íi tròn, neoài cùng lớp vò xù xì và phần

vỏ nà>' tliưừng là màu vàne ớ li(Mic là lớp vó dà)' có sức chốne đỡ với hóa chấl Tron» cùntỉ là nhân sầm Tniiig thán cÌLin cái có ihc có tới 24 triệu trứng và mỗi imày ũiun cái đc trôn 20 van Irứne.

2.7.2 c/ui kì

Cìiun đũa sông ở ruột non cua người Giun đực và cái trưởng ihành, giao hợp, giun cái đẻ irứng, irứng ihco phán ra Iiíỉoài, aăp đicu kiện thuận lợi có ôxy và sau mộl tliời gian phát trien thành irứnc niaiiíỉ áu trúníz Trímíì này tồn tai rất lâu trong đất khỏne bị húy hoại (từ 1 đèn 5 năm) Sức đc khána của trứnơ với nhiệt độ và hóa chất cao Ánh sáng măt irời và nhict dộ tren 70"c mới diệt được Irứng Người

ãn phai irứne có ấu trùng, Irứng qua bộ máy lièu hóa âu trùng thoát ra khỏi vỏ (ấu trùng khoána 2mm) Âu trùng theo mạch máu ruột tới oan, ớ gan từ 3 - 4 ngày rồi

ấu trùn« theo tĩnh mạch trèn gan tới tĩnh mạch chú trôn vào tim phải Từ tim phải, ihco động mạch phổi vào phối Trong ihời gian ớ phổi, ấu trùng thoát vỏ 2 lần, theo phố quản lên hầu họng, rồi theo thực quàn XLiòníỉ ruột non mà trở thành giun đũa trướiiCT thành.

CliLi kì lừ khi nhiềm trứns giun tới khi phát trien Ihành giun ưưởng thành cần

có ihời gian (60 - 75 ngày) Giun sốns được khoảng 13 iháng.

Giun trướng thành sống ỏ' ruột non, nhưng cá biệt có thể thấy giun chui vào gan, ruột thừa, ống lụy, chui lèn dạ dầy Đó là trườn« hợp khi giun lạc chỗ Nếu trứng aÌLin đũa của Iiaười lạc vật chủ (chuột, km gà án phải) thì ấu trùng cũng khòng phái trien thành siun trưong thành.

- Kém phát triến vé tinh thần và thè’ chất: giun đũa trướng thành ở ruột non chiếm lliức ăn của cơ thê đé sốn^, sinli sàn, tác hại nsâm ngầm liên tục làm cho cơ thc gầy yôu, ngủ lì, hay quấy khóc, ơ Irc em nêu mèic nhicu giun đũa kéo dài dẫn đèn suy dinh dưỡng.

- Rối loạn tiêu hóa: «iun còn làm tổn thương nicm mac ruột gây kém ãn, buồn nòn, đại liện lỏng, phân sống, đau bụng vùng quanh rón.

- Trường hợp nhiều giun, có thế gây những biến chứng: tắc ruộl do quá nhiều giun, viêm ruột thừa do giun, giun chui lên ống mật gây viêm đường mật, sỏi mật, apxe gan Trẻ nhiều giun dỗ măc các bệnh nhiễm khuẩn, giun đũa có thể gây lồng ruột, thủng ruột.