(TIỂU LUẬN) đề tài đặc TRƯNG KỊCH của CHEKHOV THÔNG QUA tác PHẨM cậu VANYA

Thế là họ buông xuôi, rơi tiếp vào vòng luẩn quẩn của sự cam chịu, chấp nhận số phận cứ lặp đi lặp lại, chờ đợi với niềm tin rồi ngày mai cuộc sống của họ sẽ tốt đẹp hơn, họ sẽ được ngh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SỰ PHẠM HÀ

NỘI KHOA NGỮ VĂN

Đề tài:

ĐẶC TRƯNG KỊCH CỦA CHEKHOV THÔNG QUA

TÁC PHẨM “CẬU VANYA”

Giảng viên : Thành Đức Hồng Hà

Các thành viên nhóm 4:

3 Đỗ Thị Minh Ngọc - 695601120

4 Phạm Thảo Giang - 695601055

6 Nguyễn Hoàng Linh - 695601099

Hà Nội - 2022

I Khái quát về tác giả, tác phẩm

1 Tác giả Chekhov

Chekhov tên đầy đủ là Anton Pavlovich Chekhov, ông sinh ngày 29 tháng 1 năm

1860, tại Taganrog, miền Nam nước Nga trong một gia đình lao động buôn bán nhỏ, đông con

Ông là người lạc quan, yêu đời, yêu thiên nhiên, có tài quan sát bẩm sinh cùng với sự hóm hỉnh, thông minh thiên phú, Chekhov giỏi nắm bắt những nét hài hước trong hành động và tính cách của con người Ông là người đại diện cho trào lưu văn học hiện thực của Nga với nhiều sáng tác trên nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch

Tác phẩm của Chekhov thể hiện đầy đủ tính cách dân tộc Nga – mềm dẻo và tế nhị, thân mật và chân tình, không điệu bộ, kiểu cách hay thói giả nhân giả nghĩa Tình yêu đối với con người, lòng trắc ẩn trước nỗi đau khổ, lòng thương đối với những người khuyết tật của Chekhov luôn luôn mới mẻ và mãi mãi rung động lòng người Về thể loại kịch, Chekhov là một nhà viết kịch tài năng có nhiều đóng góp vào việc cách tân thể loại kịch Trong các tác phẩm kịch nghệ, Chekhov muốn truyền đạt những bối cảnh của đời thường, thoát ra khỏi khuôn sáo truyền thống của mô-típ và cách diễn đạt kịch tính Các vở kịch của ông thoát khỏi khuôn sáo là chủ yếu tập trung vào nhân vật chính Ít ai biết rằng, ông khởi đầu sự nghiệp văn học bằng một vở kịch và kết thuc cũng bằng một vở kịch, điều đó chứng tỏ kịch luôn là tâm huyết, là niềm say mê suốt đời của Chekhov Chinh lòng say mê đó thuc đẩy nhà văn tìm ra con đường đi của riêng mình, mở ra một thời kì mới cho kịch Nga thế kỉ XIX

2 Tác phẩm kịch “Cậu Vanya”

Cậu Vanya là một trong những tác phẩm kịch nổi tiếng của Chekhov Được sáng tác vào năm 1897 Vở kịch xoay quanh cuộc sống của những người lao động ở tầng lớp bị coi là “bé nhỏ” (đại diện cho nhân vật cậu Vanya và cô cháu Sonya) Họ làm việc cần

cù và vất vả, phục tùng những kẻ bất tài, giả dối, kiêu ngạo một cách mù quáng và lầm tưởng rằng đang phụng sự cho một lý tưởng cao đẹp Cơn uất ức phẫn nộ khi phát hiện

ra sự thật của những người nhỏ bé ấy cũng không thể kéo dài hay đủ mạnh để đưa tới những quyết định bước ngoặt nhằm thay đổi cuộc đời Bởi lẽ, họ tin rằng thân phận hèn yếu của mình không thể thay đổi được cuộc sống xung quanh Thế là họ buông xuôi, rơi tiếp vào vòng luẩn quẩn của sự cam chịu, chấp nhận số phận cứ lặp đi lặp lại, chờ đợi với niềm tin rồi ngày mai cuộc sống của họ sẽ tốt đẹp hơn, họ sẽ được nghỉ ngơi…

Đọc vở kịch "Cậu Vanya" chắc hẳn không it người đọc nhận ra và thấy con người mình có thể đã và có thể có luc rơi vào tình cảnh của những nhân vật trong kịch Ngày hôm nay, có thể cuộc sống của ai đó còn đầy những khó khăn, những vất vả và cả những uất ức chất chứa… nhưng có phải cứ phải than thân, trách phận, cứ phải bằng mọi giá phải đạt được, phải vượt qua được thực tại? Cái kết của “cậu

Vanya” chắc hẳn sẽ giup mỗi con người đều có thể tự trả lời cho mình một lối thoát trong cuộc sống, có thể đó chỉ là lối thoát bằng niềm tin, sự hy vọng

II Cảm hứng con người và thời đại của kịch Chekhov thông qua tác phẩm “cậu Vanya”

1 Cuộc đời của những con người rất đỗi đời thường

"Cậu Vanya" đã đi qua mọi rào cản của không gian, thời gian, không lệ thuộc vào việc phải cố tái hiện bối cảnh nước Nga thế kỷ 19 mà chuyện kịch đề cập, đạo diễn và các nghệ sĩ đã đi sâu vào khai thác tầng sâu giá trị tư tưởng của kịch, các nhân vật kịch sống động với những suy nghĩ, hành động hiện hữu trong cuộc sống đương đại

Vở kịch xoay quanh cuộc sống của những người lao động ở tầng lớp bị coi là “bé

nhỏ” (đại diện cho nhân vật cậu Vanya và cô cháu Sonya) Họ làm việc cần cù và vất

vả, phục tùng những kẻ bất tài, giả dối, kiêu ngạo một cách mù quáng và lầm tưởng rằng đang phụng sự cho một lý tưởng cao đẹp Cơn uất ức phẫn nộ khi phát hiện ra sự thật của những người nhỏ bé ấy cũng không thể kéo dài hay đủ mạnh để đưa tới những quyết định bước ngoặt nhằm thay đổi cuộc đời Họ là những con người bình thường trong cuộc sống đời thường qua nghề nghiệp của họ:

- Aleksandr Vladimirovich Serebryakov (Александр Владимирович Серебряков): một

giáo sư đại học đã nghỉ hưu, người đã sống nhiều năm ở thành phố bằng số tiền kiếm được từ bất động sản nông thôn của người vợ đầu tiên quá cố, do Vanya và Sonya quản lý cho ông

- Elena Andreyevna Serebryakova (Elena) (Елена Андреевна Серебрякова): Cô ấy 27

́‡ ́‡ ́‡

tuổi

- Sofia Alexandrovna Serebryakova (Sonya) (Софья Александровна Серебрякова): Con

gái của Serebryakov từ cuộc hôn nhân đầu tiên Cô ấy ở độ tuổi kết hôn, nhưng được coi là giản dị

- Maria Vasilyeva Vinnitskaya (Мария Васильевна Войницкая): góa phụ của một ủy

viên hội đồng cơ mật và là mẹ của Vanya (và chị gái quá cố của Vanya, người vợ đầu tiên của Serebryakov)

- Ivan Petrovich Vinitsky ("Uncle Vanya") (Иван Петрович Войницкий): Con trai của

Maria và chu của Sonya, nhân vật chinh của vở kịch Anh ấy 47 tuổi.

Lvovich Astrov (Михаил Льво вич А‡стров): một bác sĩ trung niên ở nông thôn Mối

bận tâm của ông về sự tàn phá rừng là một trong những cuộc thảo luận đầu tiên về các vấn đề sinh thái trong văn học thế giới

- Ilya Ilych Teleghin (Илья Ильич Теле

гин: biệt danh là "Bánh quế" vì làn da đầy vết

rỗ của anh ấy): một chủ đất nghèo khó, hiện đang sống nhờ vào điền trang như một người phụ thuộc vào gia đình

- Marina Timofeevna (Марина Тимофеевна): một y tá già.

Những chuyện “quẩn quanh” trong cuộc đời họ cũng thật bình thường.

Các nhân vật trong vở kịch là hầu hết các nhân vật đều chìm trong trạng thái uể oải, buồn chán và hối hận về cuộc sống không như ý của họ Họ than vãn về tuổi già của mình, than khóc về những năm tháng họ đã lãng phi trong cực nhọc, đau khổ vì những tình yêu đã mất, và ngậm ngùi cay đắng về những gì có thể đã xảy ra nếu như

lô đất của họ khác nhau Do đó, họ phải chịu đựng cảm giác mất mát mà không biết chinh xác những gì đã mất Xuyên suốt vở kịch, những suy tư riêng tư của họ bộc phát trên bề mặt đời thường, nhường chỗ cho những nỗi niềm về nội tâm không vui

Cậu Vanya, người anh hùng cùng tên (tên gọi là người thật hoặc người tưởng tượng được đặt tên cho một thứ gì đó), vô cùng cảm thấy buồn phiền vì đã dành cả cuộc đời mình vất vả vì lợi ich của Serebryakov, một học giả được tôn sùng một thời

mà Vanya đã phát hiện ra là một tên lang băm Astrov - bác sĩ của khu vực, than thở

về sự khởi đầu của tuổi tác: những năm tháng vất vả ở đất nước đã khiến ông tê liệt trước thế giới Maria, mẹ của Vanya, chống đỡ nỗi bất hạnh của mình một cách thảm

hại bằng cách nghiên cứu những cuốn sách nhỏ Elena, vợ của Serebryakov, thấy mình

bị ràng buộc với một người chồng khốn khổ mà cô không yêu Về phần bản thân, vị giáo sư, đã từ giã cuộc sống công cộng, cảm thấy được gửi gắm vào ngôi mộ mà tài sản của ông đại diện Cuối cùng, cô con gái giản dị Sonya của ông đã cam chịu cuộc sống đơn điệu, không tình yêu, chờ đợi sự bình yên mà cái chết sẽ mang lại Vì tất cả

những lý do khác nhau này, các nhân vật trong vở kịch đều cảm thấy bị mắc kẹt trong

sự tồn tại vô vọng của họ, thương tiếc cho những mất mát không thể phục hồi và nuôi dưỡng lòng căm phẫn sâu sắc đối với những người xung quanh: kết quả là một gia đình đầy biến động, trong đó tất cả, theo như lời Elena, đã đi vào "đống đổ nát" Họ đã tin rằng thân phận hèn yếu của mình không thể thay đổi được cuộc sống xung quanh Thế là họ buông xuôi, rơi tiếp vào vòng luẩn quẩn của sự cam chịu, chấp nhận số phận cứ lặp đi lặp lại, chờ đợi với niềm tin rồi ngày mai cuộc sống của họ sẽ tốt đẹp hơn, họ

sẽ được nghỉ ngơi…

Đọc "Cậu Vanya" chắc hẳn sẽ không it khán giả nhận ra và thấy con người mình có thể đã và có thể có luc rơi vào tình cảnh của những nhân vật trong kịch Ngày hôm nay, có thể cuộc sống của ai đó còn đầy những khó khăn, những vất vả và cả những uất ức chất chứa… nhưng không lẽ cứ phải than thân, trách phận, cứ phải bằng mọi giá phải đạt được, phải vượt qua được thực tại? Cái kết của “cậu Vanya” chắc hẳn sẽ giup mỗi con người đều có thể tự trả lời cho mình một lối thoát trong cuộc sống, có thể đó chỉ là lối thoát bằng niềm tin, sự hy vọng

2 Những trăn trở về số phận con người nước Nga

Đây là vấn đề được đặt lên bình diện hàng đầu, chiếm vị trí trung tâm trong kịch hiện thực Nga Trước Chekhov, các nhà văn Nga thế kỉ XIX đã làm công việc mở đường, đưa lên sân khấu Nga nhiều kiểu con người có tính chất điển hình phổ biến, phản ánh được những đặc điểm cơ bản của chế độ xã hội qua mỗi thời kỳ Ngược lên đầu thế kỉ, người đọc đã nhận ra trong sáng tác của Pushkin có một thế giới vua quan phong kiến đầy tham vọng (Boris Godunov), một tầng lớp quý tộc thượng lưu đầy rẫy những “con người thừa” (Evgeni Onegin) và cũng có thế giới của những “con người bé nhỏ” bị vùi dập, lãng quên (Bi kịch nhỏ)

Sau Pushkin, các nhà văn Nga như Lermontov, Gogol, Turgenev, Ostrovsky…

đã tiếp tục bổ sung dài thêm danh sách những hình tượng con người đó và đến Chekhov, nhà văn đã gia tăng đối tượng phản ánh trong kịch của mình, làm biến đổi tính chất của các hình tượng nhân vật quen thuộc trong văn học truyền thống.Nước Nga phong kiến nghìn năm đã đẻ ra tầng lớp quý tộc chủ nô quen hưởng thụ, lười lao động.Thời vàng son của họ gắn liền với sự hưng thịnh của chế độ phong kiến, thế nhưng khi gốc rễ của chế độ lung lay, họ mất hết những đặc quyền, đặc lợi cũng là luc cuộc sống của họ bắt đầu có những biểu hiện suy tàn

2.1 Tầng lớp quý tộc, trí thức

Cùng với việc phản ánh sự sa sút của giai cấp quý tộc phong kiến và sự trỗi dậy của giai cấp tư sản, kịch Chekhov còn đặt ra nhiều vấn đề khác về con người, trong đó nổi bật nhất là vấn đề người trí thức Nga Đây là vấn đề lớn, khá “nhức nhối” của xã hội Nga trong những năm cuối thế kỷ XIX và kéo dài sang đầu thế kỷ XX Nói đến trí thức là nói đến tầng lớp có học, họ không chỉ là “bộ mặt” của xã hội, là biểu hiện của những thành quả của xã hội mà còn quyết định khả năng cạnh tranh của xã hội trên trường quốc tế, quyết định mức độ đóng góp của xã hội đó vào nền văn minh thế giới nữa Ở Nga, nửa đầu thế kỷ XIX, “toàn bộ trí thức đều là quý tộc hoặc quan chức, đó

là một hiện tượng đặc thù của nước Nga, lịch sử của nhiều dân tộc khác không có hiện tượng như thế” Là con đẻ của Piotr đại đế (1689- 1725), họ được hưởng nhiều đặc quyền đặc lợi của tầng lớp trên của xã hội nên đời sống vật chất, tinh thần, văn hóa của

họ rất cao Cũng chinh những ưu đãi đó khiến họ quen hưởng thụ, lười lao động và đó cũng là đầu mối khai sinh ra kiểu “con người thừa” trong văn học

Tiêu biểu cho kiểu trí thức quý tộc trên là nhân vật giáo sư Serebriakov trong vở Cậu Vanya Khi về hưu, ông ta không chỉ sống bám vào gia đình của người vợ trước, bòn rút sức lao động của người khác mà còn ra vẻ hợm hĩnh, hách dịch Mang tiếng là trí

thức nhưng thực ra đầu óc ông ta trống rỗng, hoàn toàn vô danh, vì: “Đã hai mươi

lăm năm nay, con người này nói và viết về nghệ thuật, mà không hiểu tí gì về nghệ thuật, đã hai mươi năm nay, ông ấy nhai đi nhai lại những ý nghĩ của người khác về chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa tự nhiên, và nhiều cái điều vớ vẩn khác nữa;…ông ta viết về những điều mà người thông minh thì biết cả rồi, còn đứa ngu ngốc thì không thèm để ý…Thế mà trong lúc đó ông ta tự cao tự phụ biết chừng nào!” Nhưng điều

đáng nói nhất là khi sự giả danh đó bị lật tẩy, lão ta vẫn xem như không có chuyện gì xảy ra, dẫu một phát sung đã bắn ra từ lòng căm thù của cậu em vợ Voinizky, lão giáo

sư ấy vẫn không hết hợm hĩnh và hách dịch

Còn Elena Andreevna, cô vợ trẻ trung xinh đẹp của giáo sư cũng thế, mặc dù luôn than chán nản vì không có việc làm, nhưng khi Sonya bảo hãy trông nom nhà

cửa, dạy học, săn sóc người ốm…thì cô ta nói: “Tôi không biết làm Mà cũng chẳng

thích thú gì Chỉ trong những cuốn tiểu thuyết luận đề, mới có chuyện chăm sóc sức khỏe và lo việc học hành cho bọn mugich, chứ còn tôi, tôi làm thế nào mà bỗng nhiên

có thể săn sóc dạy dỗ họ được” Không những thế, tinh lười nhác của Elena còn như

một thứ dịch bệnh dễ lây lan Cậu Vanya thì bỏ cả việc đồng áng, bác sĩ Astrov yêu nghề trồng rừng là thế mà rốt cuộc cũng bỏ hết mọi việc, suốt ngày uống rượu và theo

đuổi cô ta Nhìn thấy cảnh ấy, Sonya đã lên tiếng: “Dì buồn chán dì đi thơ thẩn như

một linh hồn phiền não ấy, nhưng cái tật chán nản, ăn không ngồi rồi của dì hay lây lắm…Dì quả là một bà phù thủy, đúng thế!”

Trong vở Cậu Vanya, bác sĩ Astrov lại “hốt hoảng” vì thấy mình đã quá già và nhận ra “Chỉ trong vòng mười năm nay, cuộc sống hàng ngày đã chán nản, đã dìm

chúng ta chìm nghỉm, đã đầu độc dòng máu của chúng ta bằng những uế khí thối tha của nó, và chúng ta đã trở thành tầm thường như những kẻ khác” Ngoài ra, trong

kịch Chekhov, số phận của những trí thức công chức về hưu cũng là điều mà nhà văn đặc biệt quan tâm Giáo sư Serebryakov trong “cậu Vanya” cũng khiến người đọc suy

nghĩ và thông cảm.Về hưu,“ốm đau thì cũng có thể quen dần đi được thôi vì biết làm

thế nào? Nhưng có điều tôi không sao nuốt trôi được, đó là cái lối sống ở nhà quê này Tôi có cảm giác như mình đang sống ở một hành tinh khác…”, lời nói đó của

giáo sư Serebryakov cũng thể hiện tâm trạng chung của những trí thức“già” - cảm

thấy mình bị tách rời xã hội, đứng ở bên lề cuộc sống.Vậy là nhìn một góc độ nào đó,

dù biểu hiện có khác nhau, nhưng kiểu người nghệ sĩ “đi trước” như nhân vật Konstantin hay dạng trí thức “hết thời” như Serebryakov đều là hiện thân của những

“con người lạc lõng”, một kiểu nhân vật rất phổ biến trong văn chương thế giới sau

này

2.2 Những con người nhỏ bé

Bên cạnh việc khắc họa chân dung những“con người thừa”, Chekhov còn đưa vào trong kịch của mình một thế giới của những “con người nhỏ bé” Đó là những

con người vốn có nguồn gốc từ giai cấp tư sản, tiểu tư sản trong xã hội (từ “tư sản” trong tiếng Anh, Pháp là “bourgeois”, còn tiếng Nga là “meshchane” nghĩa là người thành thị, thị dân, nhưng còn mang ý nghĩa “kẻ tầm thường”) Trong văn học Nga, chủ

đề “con người nhỏ bé” thường gắn với văn học viết về xã hội thị dân, xã hội tư sản

Những yếu kém, những bi kịch của họ cũng xuất phát từ đời sống vật chất nghèo nàn,

thiếu thốn của tầng lớp này (bản thân Chekhov cũng xuất thân từ tầng lớp “thị dân” -

cha là chủ hiệu tạp hoá)

Xuất hiện trong nhiều tác phẩm, kiểu “con người nhỏ bé” là hiện thân của

những tính cách tầm thường, hèn mọn, gợi lên sự xót thương Tuy vậy, họ là những con người có thế giới tâm hồn phong phú Những đặc tính trên của họ được miêu tả như là biểu hiện của tinh thần thương xót đối với những kiếp người nhỏ bé hèn mọn, đau khổ Điều này có ảnh hưởng quan trọng đến một bộ phận văn xuôi những năm 40

và thời kì sau đó Riêng trong lĩnh vực kịch, nhiều nhà văn cũng hướng tới mô tả những số phận nghèo khó, tủi nhục, từ đó họ bày tỏ thái độ đối với những cái xấu, cái

ác trong xã hội, những thế lực hắc ám bóp nghẹt cuộc sống của con người, nhất là người lao động

Trong “cậu Vanya”, bi kịch lớn nhất của Voinizky và Sonya là bi kịch của tinh thần nô lệ Nhân vật Ivan Voinizky tiêu biểu cho tinh thần nô lệ đó Từ một người làm chủ ông ta trở thành người làm công trong chính ngôi nhà của mình Nhận ra mình bị lừa dối, Voinizky tức giận và trong một phút phẫn nộ đã nói lên tất cả những suy nghĩ:

“Tôi chưa hề được sống, tôi chưa hề được sống! Vì anh mà tôi đã hủy hoại, tôi đã tiêu hủy những năm tháng tươi đẹp nhất của đời tôi ” Nhưng rồi sau phút nóng giận, cảm

thấy xấu hổ vì thái độ của mình, ông ta nói với bác sĩ Astrov: “Tôi xấu hổ quá Giá mà

anh biết tôi hổ thẹn chừng nào Cái cảm giác hổ thẹn đến nhức nhối này thật không thể ví với nỗi đau khổ nào khác Không thể nào chịu được…’’ Có lẽ cảm giác mình

có lỗi nên cuối cùng Ivan cam kết gửi giáo sư Serebryakov đều đặn số tiền lợi tức như cũ! Bên cạnh nhân vật Ivan Voinizky, Sonya cũng là nạn nhân của sự bóc lột sức lao động, nhưng cô im lặng cam chịu và tự nhủ rằng sẽ còn chịu đựng đến khi kết liễu cuộc đời

2.3 Tiểu kết

Tóm lại, những cái mới về mặt cảm hứng (tức nội dung) của kịch Chekhov trước hết bắt đầu từ chính cuộc đời nhà văn Là hiện thân của một thế hệ trí thức -nghệ sĩ xuất thân từ tầng lớp bình dân, nên Chekhov tiếp thu những tư tưởng mới mẻ, cách mạng hơn nhiều nhà văn lớn thế hệ trước Hơn nữa, thời đại của Chekhov cũng là thời đại nước Nga chuẩn bị chuyển mình sang thế kỷ mới, với nhiều biến động chuẩn

bị cho các cuộc cách mạng lớn đầu thế kỷ XX, văn học nghệ thuật trong giai đoạn này cũng chuyển mình, nằm trong trường giao thoa văn hóa rộng lớn Chính những cái mới về thời đại, con người và nghệ thuật đó tất yếu dẫn đến những quan niệm mới mẻ của Chekhov về con người và xã hội

Hình ảnh những “con người thừa”, “con người nhỏ bé” trong các tác phẩm văn

học trước với những cuộc đấu tranh bản thân đã được nhà văn bổ sung, gia tăng thêm

nhiều “chất ” mới Bên cạnh đó, hình tượng người trí thức trẻ “tìm đường”, hình

tượng người phụ nữ với những khát vọng giải phóng cũng được nhìn hết sức mới mẻ, tiến bộ Điều đó càng chứng tỏ sự vận động tư tưởng, sự nỗ lực không ngừng của nhà văn trên con đường nghệ thuật

III Đặc sắc nghệ thuật trong hệ thống cách tân kịch Chekhov thông qua tác

phẩm kịch “Cậu Vanya”

1 Cốt truyện và hành động kịch

Kịch diễn trên sân khấu phải thông qua hành động Nhưng từng hành động của diễn viên phải bắt nguồn ở những tình tiết trong kịch bản, phải dựa vào cốt truyện của kịch bản Aristote từng cho rằng “ Cốt truyện là cơ sở, là linh hồn của vở kịch, sau đó mới đến tinh cách, bởi vì kịch mô phỏng hành động và vì vậy, nó phải mô phỏng những con người hành động” Cũng chinh vì được coi là linh hồn của kịch, nên bao giờ cốt truyện cũng được các nhà văn đặc biệt gia công, còn khán giả sau khi rời khỏi

nhà hát thì thich kể lại nội dung vở kịch mình đã xem và phần nhiều những cuộc bàn luận khen chê cũng hay xoay quanh nội dung cốt truyện của vở kịch đó

1.1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện

Nói đến cốt truyện là nói đến “sự kết hợp các sự kiện, tinh cách, là cái cho ta biết tinh chất của nhân vật hành động” Do thời gian và không gian sân khấu hạn chế quy mô

và quá trình biểu diễn nên cốt của kịch bản phải thật tập trung, không thừa không thiếu Chi tiết, sự kiện không chỉ cô đuc, gãy gọn, mà còn phải liên đới nhau một cách chặt chẽ logic, tất yếu, tự nhiên Xưa nay, các nhà viết kịch cũng thường xây dựng cốt truyện theo nguyên tắc đó

Xem kịch Chekhov, nhiều người thừa nhận hầu hết cốt truyện của ông rất đơn giản, cũng xoay quanh “những yếu tố nền tảng của nghệ thuật sân khấu ngàn đời có sứ mệnh mô phỏng cuộc sống” như: ham mê giàu sang vật chất, những lợi ich tài sản, những nỗi đau, nỗi mất mát trong tình yêu, sự nghèo khó của con người Thật vậy, trong “cậu Vanya”, đó là câu chuyện hai cậu cháu suốt đời lao động cung phụng cho một kẻ bất tài và cuối cùng bị trắng tay, cả hai đều bị người mình yêu từ chối.Thế nhưng, tất cả những cuộc tranh giành tài sản hay những mối tình ngang trái vốn cung cấp nhiều cốt truyện, chủ đề cho văn học, sân khấu, điện ảnh thế giới như trên lại không chiếm giữ vị tri quan trọng trong cốt kịch Chekhov Các nhà nghiên cứu cho rằng kịch của Chekhov có hai bình diện “nổi” (cốt truyện vật chất) và “chìm” (cốt truyện tinh thần), trong đó “cốt truyện tinh thần” mới là đich đến của nhà văn, còn “cốt truyện vật chất”, cái bộ xương sự kiện, làm nên cơ thể sống của tác phẩm kịch lại đóng một vai trò nhỏ bé Và nếu như trong kịch Chekhov, tất cả cái “bộ xương sự kiện” thường bị đẩy xuống hàng thứ yếu khiến các nhà đạo diễn đã phải dày công mới mò ra được, thì để tìm ra cho đầy đủ, trọn vẹn “cốt truyện tinh thần” mà nhà văn hướng đến cũng không phải dễ dàng gì! Bởi lẽ cốt truyện đó được tác giả triển khai theo đường ziczac, đầy đột biến; trong đó các tình tiết, sự kiện thiếu liên tục, không được dẫn dắt theo quy luật nhân quả thông thường để hướng đến một chủ đề chung như trong kịch truyền thống Xem kịch Chekhov, khán giả có cảm giác nhà văn đã tháo gỡ cốt truyện thành nhiều “cấu kiện” nhỏ khiến mọi chuyện diễn ra trên sân khấu có vẻ rời rạc, buồn tẻ

Ngoài ra, cốt truyện của kịch Chekhov cũng không có những tình huống bất ngờ, đột biến mà nhiều tình tiết, sự kiện song song cùng tồn tại, tạo nên một mạng lưới chằng chịt khá phức tạp Lần theo đường dây của mạng lưới đó, người đọc có thể phát hiện thêm nhiều cốt truyện khác hay mỗi nhân vật trong vở kịch cũng có khả năng tạo ra cho mình một cốt truyện riêng, có nghiêm tuc nhưng cũng có hài hước buồn cười.Vi như trong vở “Cậu Vanya”, nếu điểm nhìn xuất phát từ cuộc đời nhân vật Elena, hay ngay trong cuộc hôn nhân của cô gái 27 tuổi xinh đẹp này với vị giáo sư già Serebryakov suốt ngày đau ốm cũng là một câu chuyện bi hài đầy hấp dẫn…

Trong kịch Chekhov, vở nào cũng có nhiều cốt truyện lồng vào nhau, tạo nên tinh đa chủ đề của tác phẩm - một điều rất phổ biến trong sáng tác của nhà văn Thật

vậy, thông qua chủ đề bao trùm của vở “cậu Vanya” là số phận của giới tri thức Nga sống lơ lửng, buông xuôi ở những tỉnh thành heo hut; họ là những con người chán chường của một xã hội tàn tạ, bị ràng buộc chặt bởi quá khứ ngàn năm, phần đông họ không phản kháng, mà nếu có thì cũng thường bất lực…thì sau này, nhiều người còn khám phá chủ đề kịch Chekhov có thêm nhiều khia cạnh mới Điển hình ở vở Cậu Vanya còn có chủ đề “Sự trớ trêu của số phận”, “Sự mù lòa của tình yêu”

Có lẽ góp phần tạo nên tinh đa chủ đề, đa cốt truyện như trên thì các vở kịch của Chekhov phần nhiều có kết thuc mở (không cung cấp giải pháp, buộc người xem phải

tự rut ra kết luận) Kiểu kết cấu này trước đây đã xuất hiện nhiều trong văn học hiện thực chủ nghĩa Riêng với văn học Nga thế kỷ XIX thì nó trở thành một truyền thống Tiểu thuyết thơ Evgeny Onegin của Pushkin có lẽ là tác phẩm mở đầu cho truyền thống này Vở “cậu Vanya” kết thuc bằng niềm tin mãnh liệt của Sonya về một cuộc đời “êm ả, dịu dàng, tốt lành như một cử chỉ vuốt ve”

Nhìn chung, giống như trong truyện ngắn, kịch của Chekhov tuân thủ theo nguyên tắc giảm thiểu và giải thể cốt truyện trên bề mặt kịch, hướng đến cốt truyện tinh thần hơn

là cốt truyện vật chất Một lần nữa, chinh dòng chảy sâu kin của cuộc đời, những nỗi đau, nỗi bất hạnh trong “cuộc sống đời thường của những con người rất đỗi đời thường” đã chi phối mạnh mẽ đến nghệ thuật xây dựng cốt truyện độc đáo đó của nhà văn

1.2 Cách tổ chức hành động kịch

Xung đột kịch được triển khai thông qua hành động và cốt truyện cũng gắn liền với hành động.Vì vậy hành động cũng được coi là cơ sở của tác phẩm kịch Trong kịch, hành động được thể hiện qua suy nghĩ, qua hành vi, động tác, ngôn ngữ…của nhân vật Giống như các loại hình tự sự khác, một tác phẩm kịch bao giờ cũng có hành động trực tiếp lẫn gián tiếp, hành động bên ngoài lẫn hành động bên trong Hơn nữa, bị “dồn nén” vào trong thời gian sân khấu eo hẹp, hành động kịch thường hết sức suc tich và

có tinh mục đich rõ ràng Talma - tác giả bi kịch nổi tiếng của Pháp, cho rằng nhà viết kịch “thâu tóm vào một không gian chật hẹp và trong khoảng vài giờ toàn bộ sự vận động những vận động mà ngay những kẻ say mê có lẽ cũng chỉ có thể trải qua trong

cả một đoạn đời dài” Kịch Chekhov - mặc dù ưu thế nghiêng về hành động bên trong, cũng có cảnh diễn ra nhiều biến cố hệ trọng đối với nhân vật

Trong kịch truyền thống, để đảm bảo nguyên tắc về sự tập trung của hành động kịch, các nhà văn thường tổ chức sắp xếp các hành động lẻ tẻ, cá biệt của nhân vật vào một

hệ thống chặt chẽ theo một quy luật nhất định: quy luật nhân quả Theo quy luật này, những hành động có tinh chất bất ngờ, ngẫu nhiên, không gắn bó với tư tưởng chủ đề tác phẩm thường bị loại bỏ Nhưng trong kịch Chekhov, yếu tố bất ngờ, ngẫu nhiên lại được chu ý gia tăng Điều đó biểu hiện qua cách nhà văn triển khai hành động kịch có phần giống mô hình kể chuyện du lịch: đến - đi, tạm dừng - khởi hành trong các truyện

kể phương Đông Đặc điểm mô hình này là nhấn mạnh tinh tạm thời của cuộc sống và

sự ngẫu nhiên của cái chết - một dạng của hành động hủy hoại

cuộc sống Thật vậy, bốn vở kịch của Chekhov đều là những biến thể khác nhau của cùng một hành động hủy hoại Trong vở “cậu Vanya”, giáo sư Serebryakov và cô vợ trẻ của ông ta, sau một thời gian đến ở nhà Voinizki, đã làm đảo lộn tất cả sinh hoạt trong gia đình họ: Voinizky suốt ngày rượu chè, Sonya không còn siêng năng công

việc đồng áng, suốt ngày lo tán gẫu với Elena, còn Astrov - vị bác sĩ thân quen của gia đình thì bỏ bê bệnh nhân và cả nghề trồng rừng mà ông ta đặc biệt yêu thich Chinh những hành động trượt dài đó, họ đã khiến quá trình hủy hoại đến nhanh hơn, đung

như lời Elena chỉ trich Voinizky: “Và các anh cũng điên cuồng phá hoại con người,

thế rồi chẳng bao lâu nữa, vì các anh mà trên trái đất này sẽ chẳng còn gì là chung thủy, là trong trắng, là đức hy sinh nữa Các anh chẳng còn biết thương xót gì rừng

rú, chim muông, phụ nữ, và cũng chẳng hề thương xót lẫn nhau nữa”.

Và nếu như trong kịch Chekhov, hành động bên ngoài của nhân vật bị phân tán, thiếu tập trung, thì những suy nghĩ triền miên, căng thẳng bên trong không dứt của nhân vật lại làm cho hành động kịch thống nhất hơn bao giờ hết Theo Sile, sân khấu kịch bao giờ cũng nảy sinh từ nhu cầu của con người muốn “tự cảm nhận mình trong tình trạng bùng cháy”, vì vậy xưa nay các nhà viết kịch thường ưu tiên miêu tả những tư tưởng

đã định hình, những tình cảm mạnh mẽ bên trong Nhiều nhân vật của bi kịch, hài kịch hầu như luôn ở trong tình trạng căng thẳng, đợi chờ và lo lắng như thế Chinh điều đó

đã tạo nên sức căng cho hành động kịch Và hầu hết sự căng thẳng đó đều xuất phát từ những nhân tố bên ngoài, chịu sự tác động trực tiếp của các sự kiện khác xảy ra trên bề mặt sân khấu Ở kịch Chekhov thì ngược lại, tâm trạng lo âu căng thẳng của nhân vật phần lớn đều bắt nguồn từ những nhân tố bên trong, từ hoàn cảnh sống nặng nề, đầy những buồn đau, rủi ro, bất trắc Tuy nhiên, để giảm bớt sức căng trong hành động kịch, để tạo ấn tượng bên ngoài về một cuộc sống đời thường bình lặng thản nhiên trôi, trong tác phẩm kịch “cậu Vanya” có nhiều sự kiện, hành động quan trọng khác liên quan mật thiết đến diễn tiến của cốt truyện, tác động rất lớn đến nội tâm của các nhân vật nhưng đã được Chekhov đưa ra ngoài sân khấu Đây cũng là một trong những

kỹ thuật nổi tiếng của nhà văn - kỹ thuật xây dựng hành động gián tiếp Giống như các nhà viết kịch truyền thống, để tạo ra sự hiện diện của hành động kịch trên

Chekhov cũng hay lồng nó vào trong các hành động trực tiếp, cụ thể của các nhân vật khác trên sân khấu và qua thái độ phản ứng của họ, người xem sẽ hiểu thêm tinh chất của những sự kiện, hành động vắng mặt đó Mặc dù tác giả không đưa lên sân khấu cảnh mua bán, nhưng toàn bộ vở kịch xoay quanh hành động vô hình này…Vậy là, khi xây dựng các hành động gián tiếp như trên, mục đich của Chekhov không phải muốn rut gọn cốt truyện, hướng tất cả các hành động vào nhân vật chinh như trong kịch truyền thống.Với Chekhov, có lẽ nhà văn muốn làm mất đi tinh tuyên ngôn thẳng đuột, sự giãy bày thẳng thừng về nhiều vấn đề trong cuộc sống, quan tâm thể hiện nỗi khổ tinh thần của nhân vật hơn là nỗi khổ về vật chất, nhất quán mục đich sáng tác của tác giả từ đầu đến cuối Thành ra, trở lại với hình thức xây dựng hành

động gián tiếp quen thuộc xưa nay, nhưng Chekhov đã đem đến cho nó một nội dung

ý nghĩa mới, khiến chủ đề các vở kịch thêm phần sâu sắc

2 Xung đột kịch

Hegel cho rằng “tình thế giàu xung đột là đối tượng ưu tiên của nghệ thuật

kịch Xung đột là biểu hiện cao nhất sự phát triển mâu thuẫn giữa các lực lượng, các

cá tính trong vở kịch Từ đó tạo nên kịch tinh, thuc đẩy sự phát triển hành động kịch, bộc lộ tính cách nhân vật Xung đột được coi là cở sở của kịch

2.1 Cách tổ chức xung đột kịch

Cũng như các tác phẩm “Hải âu”, “Ba chị em”, “Vườn anh đào”, … “Cậu Vanya” được xây dựng dựa vào những mâu thuẫn quen thuộc: chiếm đoạt tài sản, tình

yêu, địa vị xã hội… Phạm vi và mức độ thể hiện bao gồm: xung đột bên ngoài, xung đột bên trong,… Tuân thủ yêu cầu phải có xung đột, nhưng Chekhov đã sáng tạo theo cách khác, đem tới những điều mới mẻ cho tác phẩm của mình

“Khi nói tới xung đột kịch có nghĩa là ta nói tới một trạng thái mà hai mặt đối

lập của mâu thuẫn đã phát triển tới mức độ va chạm, đấu tranh với nhau để tiến tới một quan hệ mới, ở mức độ cao hơn” Thế nhưng, giữa các nhân vật trong tác phẩm

của Chekhov dù có mẫu thuẫn nhưng lại không dẫn đến việc xung đột gay gắt như kịch truyền thống, không có đỉnh điểm mâu thuẫn Giữa các nhân vật là những mâu thuẫn thông thường, chưa đủ để thành xung đột Hay chinh xác hơn, là không có xung đột bên ngoài Trong tác phẩm “Cậu Vanya”, nhân vật cậu Vanya đã rất tức giận khi nhận ra việc Serebryakov âm mưu đuổi gia đình ra ngoài và Vanya đã có ý giết người, nhưng lại không thành Serebryakov bị cậu Vanya “giết hụt” nhưng vẫn giảng hòa Mâu thuẫn của họ không được đẩy lên cao trào, đỉnh điểm Kịch truyền thống buộc các nhân vật đối chọi nhau mãnh liệt, thậm chi đến mức “một mất một còn” Nhưng rõ ràng, trong tác phẩm “Cậu Vanya” hay một số tác phẩm khác của Chekhov, các nhân vật chỉ dừng lại ở việc đối lập, bất đồng

Thế nhưng, “không có mâu thuẫn, xung đột, sẽ không có kịch” Vậy, xung đột

kịch của Chekhov là gì? Xung đột kịch của Chekhov là những mâu thuẫn bên trong,

xuất phát từ tâm trạng, cảm xúc nhân vật Chính những cuộc đấu tranh bên trong đó

“là hạt nhân của cuộc đấu tranh bên ngoài và là động lực thuc đẩy nhân vật hành động như thế này hoặc như thế khác, qua đó giup cho nhân vật bộc lộ tính cách một cách rõ nét nhất” Tác giả đi vào thế giới tâm hồn của con người, khai thác những xung đột nội tâm Trước đây, nguyên nhân gây nên mâu thuẫn thường thấy là số mệnh, là cái ác, lòng thù hận Nhưng, trong kịch Chekhov lại là “sự xung đột giữa cảm quan, tâm trạng của nhân vật với hoàn cảnh sống, rộng ra là giữa con người với thực tế, giữa cá

nhân với xã hội” Bác sĩ Astrov nhận ra “Chỉ trong vòng mười năm nay, cuộc sống

hàng ngày đã chán nản, đã dìm chúng ta chìm nghỉm, đã đầu độc dòng máu của chúng ta bằng những uế khí thối tha của nó, và chúng ta đã trở thành tầm thường như những kẻ khác”; “Hơn nữa chính bản thân cuộc sống thì cũng lại buồn tẻ, ngớ ngẩn,

và bẩn thỉu Người ta bị sa lầy trong cuộc sống này” Họ trốn tránh, đắm chìm trong

những giấc mơ như nhân vật Voinizky trong vở “cậu Vanya”: “Khi người ta không được sống thực thì phải sống bằng ảo ảnh chứ Dù sao như thế còn hơn” Cách xây dựng xung đột bên trong thay vì xung đột bên ngoài đã dẫn đến một kết cục sâu sắc, gần gũi với các vấn đề từ hiện thực cuộc sống hơn

2.2 Cách giải quyết xung đột

Cách thức tổ chức xung đột mới dẫn đến việc giải quyết xung đột trong kịch Chekhov cũng rất mới mẻ, sáng tạo Trước hết, dù không có xung đột bên ngoài, nhưng trong tác phẩm cũng có những mâu thuẫn để nhân vật giải quyết bằng hành động như trong kịch truyền thống Trong “Cậu Vanya”, hồi IV, khi giáo sư Serebryakov đòi bán tất cả sản nghiệp của gia đình để lấy phiếu công trái và mua biệt thự ở phần Lan, nhân vật Voinizky vô cùng tức giận, phản đối và kể tội ông ta Không những thế, Voinizky còn rút súng xông vào Serebryakov, mặc những người khác ngăn cản Trước hành động đó của Voinizky, giáo sư Sereberyakov đã bỏ chạy và quyết định ra đi Vậy là, mâu thuẫn bên ngoài tạm thời được giải quyết, gia đình Voinizky đã trở lại cuộc sống bình yên như trước Xung đột trong kịch Chekhov là xung đột nội tâm, là mâu thuẫn giữa nhân vật với cuộc đời, và đến hết vở kịch, với nhân vật, mâu