Bách khoa văn minh nhân loại: Phần 1

Di sản văn minh chính là tài sản vô giá của nhân loại, là kết tinh trí tuệ, công sức của loài người. Tìm hiểu về kỳ tích văn minh, không chỉ là sự tôn trọng đối với lịch sử, mà còn là sự quan tâm đối với chính nhân loại. Để giúp cho bạn đọc hiểu sâu hơn về những kỳ tích trong lịch sử văn minh nhân loại, xin giới thiệu quyển sách “Bách khoa văn minh nhân loại”. Sách gồm có 5 nội dung chính, phần 1 giới thiệu 2 nội dung, đó là: kỳ tích trong khoa học kỹ thuật, kỳ tích trong kiến trúc xây dựng.

BI£N MUC TR£N XUA'T BAN PHXM COA THJ VI$N QUO'C GIA VI$T NAM

TrSn Giang Son

Dai b^ch khoa ky tfch vSn minh nhSn logi / Tr3n Giang

son b.s - H : Lao dSng Xa hOi, 2013 - 820tr : hlnh ve ; 24cm

1 Lich SLf 2 van minh 3 Mgidi

909 - dc14

m XH0014P-CIP

NhOng thu vi^n mua sdch cua Nhit sdch Thdng Long duac biSn muc chudn

Marc 21 miin phi

Da li?u duifc Nhd sdch Thdng Long chip vdo dia mSm, hoifc giU email defn

thu vi$n, hodc download tin trang web:thanglong.com.vn

TRAN GIANG SON (Bien soan)

DAI BACH KHOA

IHL' Vi^N' TlfW BJNH T H U I N ]

NHA XUAT BAN LAO DONG - XA HOI

Ma so: 1 2 - 1 6 6

2 1 - 0 6

He to hhi xudt hi$n tren troi dot nay, nhon logi d6 tgo di/ng nen nhOng

Uy tich tren cdc llnh vyc khoc nhau nhu khoa hgc ky thugt, thong quo loo dgng vCn hgc ngh$ thugt, kien true xoy dyng, vdn hoa tU tudng Chinh con ngudi

da coi tgo ty nhien, cai tgo xo hgi vd cal tgo chinh ban thdn minh, md ra con dudng rgng Ion cho sy tdn tgi vd phot then cua xQ h^i lodi ngddi

Trong tien trinh phot trien cua lich sO - xd hgi tO xd hgi nguyen thuy den

xd hgi hi$n dgi, con ngudi dd khong ngOng nS lyc vd phan dau de xdy dyng mgt xd hgi tot dgp dya vdo nhOng ky tich khoa hgc ky thugt ma minh phot minh Xet tren goc dg nay, do la mgt trong nhOng ky tich vi dgi nhat trong lich

sO vdn minh nhdn logi

Ngodi nhOng ky tich khoa hgc ky thugt, thi nhOng nSn vdn minh tC/ng mgt thai too sang sou dd bat ngd bien mat cung Id mgt trong nhOng ky tich vi dgi Mgt so nSn vdn minh de Igi rot nhieu di tich va hi$n vgt lich sd, trong khi

dd mgt sdchi de Igi nhOng truyen thuyet dan gian

Gidng nhu ky tich cdc nen vdn minh, ky tich vdn hdo tU tuang cung Id mgt trong nhOng ky tich Idn trong lich sO vdn minh nhdn logi Trong vai trd Id

sy tSn tgi hi$n thyc cua xd hgi ladi ngudi vdn hoa tu tudng cung cd lich sO Idu ddi Qua trinh nhdn logi phdt trien tU con ngudi nguyen thuy den con ngUdi hi$n dgi vdn minh, chinh Id ket quo cua qua trinh song tgo trong vdn hoa tU

tuang Xud'c phot diSm cua van hda tU tuang chi'nh la cai tgo ti^ nhien, cai tgo

xd hgi, vd sou do col tgo chfnh ban thdn con ngudi Con ngudi song tgo nen

nhOng tich van hoa tU tudng, ngugc Igi nhOng kQ tich vOn hoo tU tuang

cung sang tgo nen con ngUdi

So vol ki^j tich khoa hgc iiQ thu^t iii^ tich cdc nSn van minh vd tich van

hda tu tudng, thi nhdn log! biet nhleu han ve nhUng kQ tich vdn hgc ngh$

thudt vd ki^ tich kien true xdi/ di^ng Trong lich sO cd vd vdn nhUng tdc phdm

thugc linh vdc diSu khSc, hdi hga, dm nhgc vdn hgc dupe cai Id kQ tich Con

cdc kQ tich kien true xdy dt/ng thi hl^n di$n khSp mgi nai tren trdi dot ndy

Di son vdn minh chinh Id tdi son vd gid cua nhdn logi, Id ket tinh tri tu$,

cong sOc cua lodi ngudi Tim hiSu ve kQ tich van minh khdng chi Id si/ ton

trgng dd'i vol lich sO, md cdn Id st/ quan tdm ddi vol chinh nhdn logi De giup

cho bgn dgc hiSu sdu han vi nhOng ki^ tich trong lich sd vdn minh nhdn logi,

chung tdi biSn sogn cud'n sdch "Dgi bach khoa ki^ tich vdn minh nhdn logi"

Cuon sdch gSm 5 phdn: FfiSn I gidi thigu vS k(/ tich trong khoa hgc kQ thugt,

Phdn II gidi thigu vS ky tich trong kien true xdi^ dt/ng, Phdn III gidi thigu ve k(f

tich trong vdn hgc nghg thugt, Phdn IV gidi thigu ve kQ tich trong vdn hda tU

tudng, phon cudi cung gidi thigu vS cdc nen vdn minh Do thdi gian vd khd

ndng ngudi bien sogn cd hgn, nSn khd trdnh khdi nhUng thieu sot Chung tdi

kinh mong bgn dgc rgng Idng lugng thO vd gdp Q kien phe binh de cuon sdch

hodn thi$n han trong nhUng Idn xud't ban sou

1 Hanh trinh tir cua go lay lua den sir ra dai ciia diem

2 Su phat minh va cai tien ky thuat det vai

3 La ban

4 Thuoc sung va hoa khi thai c6 dai

5 Ky thuat in chii rai

6 Than toan Archimedes

7 Truong Hanh phat minh may do dia chan

8 Copernicus va Thuyet nhat tarn

9 Galileo Galilei - nguai phat hien ra vu tru mai

10 Newton va lire van vat hap dan

11 Darwin va hoc Thuyet tien hoa

12 Mendel va di truyen hoc

13 Einstein va Thuyet tuang doi

14 Su ra dai cua cot thu loi

15 Faraday va su ra dai cua dien hoc

16 Edison phat minh ra bong dien

17 Morse va dien bao

18 Bell phat minh ra dien thoai

19 Marconi va v6 tuyen dien

20 Ca cugc va sir ra dofi cua dien anh

21 Baird phat minh tivi

22 Sir ra dai cua may tinh dien t i i 97

23 "Cha de cua y hoc" - Hippocrates 102

24 Cong dung than ky cua thuoc gay me 106

25 Jenner chinh phuc benh dau mua 110

26 Pasteur - Nguai dat nen mong cho vi sinh vat hoc 116

27 Pavlov - ong vua khong ngai cua sinh ly hoc 120

28 Sir ra dai cua Penicillin 124

29 Sir phat trien ciia ky thuat nhan ban v6 tinh 129

30 Galileo va nhiet k^ 133

31 The giai ben dual kinh hien v i 136

32 "Thien ly nhan" cua nhan loai 141

33 Kinh vien vong khong gian Hubble 145

34 Con dai va radar 151

35 Khai thac va sir dung k h i ga 155

36 Watt cai tien dong ca hai nuac 158

37 Karl Benz phat minh ra xe hai 166

38 Fulton phat minh ra tau thuy 169

39 Stephenson che tao tau hoa 172

40 Chap them doi canh cho nhan loai 175

4 1 Ve tinh nhan tao ra dai 179

42 Nobel phat minh ra thuoc no 182

43 Rontgen phat hien ra tia X-quang 185

44 Phu nhan Curie - nguai hai Ian nhan giai Nobel 188

45 Nguai ven len buc man bi mat cua nguyen t u 193

46 Chadwick phat hien ra neutron 196

P H A N I I :

K Y T I C H K I E N T R U C X A Y DV"NG 201

1 K i m tuthap Giza 202

2 Den tha than A m u n a Karnak 209

3 Abu Simbel - Ddn tha dugc tac tren vach da

4 D^n Parthenon

5 Dau trircrng La Ma

6 Den Pantheon ; ^ '

7 Nha tdm Caracal la

8 Nha tha llagia Sophia

9 Lau dai Carcassonne

10 Nha tha Due ba Paris

11 Nha tha Chartres

12 Cung dien Versailles

13 Lau dai Fontainebleau

14 Cung dien Lourve

15 Nha hat Opera Paris

16 Khai hoan mon Paris

17 ThapLiffel

18 Nha nguyen Notre Dame du Haut

19 Lau dai Neuschwanstein

20 Cung dien Pha le

21 Dai thanh duang St Peter

22 Thap nghieng Pisa

23 Nha tha Cordoba

24 DicMi Krcmli va quang truong Do

25 Nha hat opera Sydney

26 Lang Taj Mahal

27 Van Ly Truong Thanh

28 Co Cung Bkc Kinh

29 Chua Huyen Khong

30 Toa cao 6c laipei 101

1 Tugng lire sy nem dTa (Discobolus) 360

2 Tugng nguai vac giao 363

3 T'uong than chien thang Samothrace 366

4 T ugng thAn Ve N u 369

5 Laocoon 371

6 Bi'rc tugng Soi me 374

7 David 376

8 Tugng NiJ than tir do 379

9 Tugng chua Jesus a Rio de Janeiro 383

10 Tranh ve a hang dgng Altamira 386

11 Sir ra dai cua than Ve nu 389

12 BiJa an loi cuoi cung 392

13 Mona Lisa 396

14 Nhijng nguai du muc a Arcadia 399

15 Lai the cua anh em Horaces 402

16 N i l than tu do dan dat nhan dan 405

17 Monet va truang phai dn tugng 408

18 Van Gogh va hoi hga 413

19 Picasso - cha de ciia chim b6 cau hoa binh 419

20 Ramayana 425

21 Nghin le mot dem 428

22 Su thi Homer 433

23 Truyen ngu ngon Aesop 438

24 Dante va "ThAn khiic" 440

25 Don Quixote 444

26 Shakespeare - nha soan kich vT dai nhat trong lich sir 451

27 Goethe va nhung tac pham bdt hu cua ong 455

28 Truyen c6 tich Andersen 462

29 Balzac - "Napoleon trong lich sir van hoc" • 465

30 Victor Hugo - Lanh tu cua chu nghia lang man 468

31 Lev Nikolayevich Tolstoy 475

32 Ernest Hemingway 481

33 Bach - cha de cua am nhac c6 dien chau A u 488

34 ThAn d6ng am nhac Mozart 494

35 Nha soan nhac vi dai - Beetho\'en 498

36 Ban giao huang so 5 502

P H A N I V :

K Y T I C H V A N H O A T U T U O N G 505

1 " K i n h dich" - tinh hoa van hoa phuang Dong 506

2 Thuy^t am duang ngu hanh - hoc thuyet du&ng sinh cua Trung

Quoc CO dai ^ 1 ^

3 Lich thai duang va Hch Gregory 520

4 The van hoi Olympic 523

5 Bo luat Hammurabi 527

6 Cuon sach dau tien ciia nhan loai 530

7 Con duang ta lua

8 T u tU(Vng giao due cua Khong 1 ir ,j 539

9 Phat t6 Thich Ca Mau N i ^44

11

10 Nuac la ban nguyen cua van vat 54,S

11 Kliong ai c6 th^ tdm hai Ian tren ciing mot dong song 55 i

12 Sue hap dan ciia nhirng con so 554

13 Con ngiroi la thuac do ci'ia \n vat 557

14 Achilles khong duoi kip con rua 560

15 V i thanh triet ciia Hy Lap 562

16 Hoc \ i e n Plato 564

17 Dinh cao cua triel hoc 1 ly Lap c6 dai 570

18 Danh mat vucm Eden 575

19 M u a i dicu ran cua Moses 577

20 "Chua ciiu the" Jesus ^ 581

21 "Ciru uac" va "Tan uac" 584

22 Muhammad va dao Lloi 587

23 Sir phat minh va truyen ba chir so A rap 591

24 Nguai lang t u quay dau hucmg thicn - Augustine 594

25 Thugng de ton tai nhu the nao? 598

26 Triel hoc la ty nii cua than hoc 601

27 Phong trao cai each ton giao 606

28 VannghePhuc Hung 609

29 Colombo phat hien ra lue dia moi 612

30 Utopia 617

31 Nguai thong minh nhat nguai iri tue nhat va nguai de tien nhat 620

32 1 lobbes va hoc thuyet luat cua t u nhien 623

33 Nha triet hoc deo mat na 628

34 Leibniz - nha bach khoa loan thu vT dai 632

35 Voltaire va phong trao Khai sang 635

36 Montesquieu va lucit hoc giai cap t u san 640

37 Nguai con cua Konigsberg 646

38 Hegel la ai?

39 Toi tao ra Thugng de hay Thugng de tao ra toi

40 Napoleon va "Bg luat dan su Phap"

41 Chi CO mot Karl Marx

42 Mot nira la thien tai, mot nua la ke dien

43 Thugng de chet roi

44 Con nguai luon ap l i nhung ao tuang \ tinh due

P H A N V :

K Y T I C H C A C N E ! S V A N M I N H

1 Thanh Thebes

2 Thung lung cac vi vua

3 Me cung ngam tren dao K r i t i

4 Den Artemis

5 Dkn tha than Zeus

6 Vuan treo Babylon

7 Pompeii - thanh pho c6 bi chon viii duai chan nui 1

8 Tugng than Mat trai a Rhodes

9 Bai da Carnac bi an

10 Stonehenge - cu thach thai tien sir

11 Hai dang Alexandria

12 D i tich thanh c6 Carthage

13 D i tich K i l w a va di tich Songo Mnara

14 Bia da vT dai a Aksum

15 Nha tha da Lalibela

16 D i tich Dai Zimbabwe

17 Kham pha k i m t u thap Th6 NhT K y

18 Thanh c6 Petra

19 Di tich Angkor

20 Den lhap Borobudur

21 Di tich Mohenjo-Dara

22 Lumbini - nai Phat to chao dai

23 Khu chua hang Ajanta

24 Hang Mac Cao Don Hoang

25 NCMI van minh Chavin huy hoang

26 Nen van minh Olmec lau dai

27 Van minh Maya bi an

28 Di tich Copan - Honduras

29 Bi an thanh pho c6 Teotihuacan

30 Nen van minh Aztec huy hoang

3 1 Van minh Inca

32 Di tich Machu Picchu

14

KY TICH KHOA HOC KY THUAT

tii^ ttffdy to tien cua [odi ngt/di xud? hi^n tren trai ddt nay, van minh nhdn loai cung ra ddi Q^Ung con ngiidi lao dgng da dung bdn tay vd khoi 6c cua minh di sang tgo nen nhOng ky tich khoa hoc ky thudt huy hodng, thuc day tien trinh phdt trien cua tich sJ nhdn togi

Q(a hoi [odi ngi/di tit cugc s6ng nguyen thuy, dn [ong d 16 den cugc song vdn minh hi?n dgi nhi/ ngdy h6m nay, [d nhd kei tinh tri tu? tap the cua to tien chung ta cfrong nhUng nam thdng man tritdng vd day gian iho ndy, nhOng thdnh qud Utoa hgc ky thudt mang tarn dnh hudng [6n dd [an [i/gft ra ddi ChUng Id nhUng vien nggc sang trong dong chdy [jch sJ cua nhdn [ogi 'J)6 kh6ng chi Id niem tfi" hdo cua ngdy hom qua, md con [d dgng [\tc thiic day \d hgi ngdy h6m nay phdt trien

V A O thai vien c6, con nguai khong biet c6 lira ncn cung khong biel

dimg lira M o i buoi toi khi bong dem bao trum khap nai, tieng kcu cua da

thu lai thi nhau \'gng dC-n Con nguai ngoi co ro gan nhau vira lanh vua sg

Vi khong c6 lua, ncn con nguai chi c6 th^ an thirc an s i n g Do vay, hg

tlurang xuyen mac benh va tuoi thg cCing rat thap

Phuc lly

Luc ay trcn trai c6 mot vi than ten ggi Phuc Hy, nhin thSy con nguai a

chon nhan gian sinh song kho sa nhu the, ong da dgng long tr^c an 6ng

niuon de cho loai nguai biet tac dung cua lira, Phuc Hy diing phcp than

thong, giang mot tran mua ion xuong khu rirng Sau t i l n g no Ian, sdm set

danh vao mot than cay c6 thu Cay boc chay va nhanh chong Ian sang nhirng

cay khac tao thanh mot dam chay ngun ngut Nghe thdy ti(}ng set danh, nhin

thay lua chay, loai nguai sg hai bo chay tan loan Khong lau sau, mua tanh

man dem buong xuong Mat dat sau can mua tra ncn am uot han Con

nguai lai tu hgp lai vai nhau Hg sg hai nhin nhung cay go dang bj chay

Luc do, C O mot chang trai tre phal hien ra dem nay a xung quanh khong thay

tieng keu cua da thii Chang trai nghT bung: "Le nao da thu sg vat phat sang

nay?" Chang diing cam den gan lua, va cam Ihdy ca thS i m len Chang vui

mung keu: "Hay mau den day, cai vat phat sang nay khong c6 gi dang sg ca

No mang den anh sang va sir am ap cho chung ta"

Luc do mgi nguai mai phat hien ra xac cua nhung con thu chdt canh

dam chay, toa mui tham M g i nguai den gan, cung chia nhau thjt nhung con

thu da bi lira thui va hg cam thay minh chua bao gia dugc an thuc an nao

ngon nhu the Luc nay, mgi nguai moi cam thay sir quy gia ciia lira va lien

nhat mot canh cay, cham lira Hang ngay, mgi nguai thay phi en nhau canh

giij lua, khong dS cho no bi lat Nhung vao mot ngay, nguai canh g i u liia ngu quen, khi canh cay chay het, nggn lua da bj tat Con nguai lai phai chiu dung cai ret va bong toi

Ci tren trai, Phuc Hy nhin thay tat ca Ong bao mgng cho chang trai tre

- nguai dau tien phat hien ra tac dung cua lua: "O phuang Tay xa xoi c6 m g i qu6c gia ten la Toai M i n h , a do c6 lira Nguai c6 the den do de lay lira v5"

Sau khi tinh day chang trai nha lai lai noi cua than linh trong giac mgng

Chang quySt tam den nuac Toai Minh de tim lira

Chang trai vugt qua nui cao bai qua song sau, bang qua rung rani

Trai qua bicn bao gian kho, cuoi cung chang cung den dugc nuac Toai Minh, Nhung a do khong c6 anh sang, khong c6 ban ngay, dau dau cung la

bong toi, chdng \\h thay lira Chang trai v6 cung that vgng ben ngoi canh mot

goc cay C O ten la "toai" de nghi ngai Bong nhien, truac mat c6 anh sang loe len, sau do tSt d i , roi lai loe len, chang trai lap tuc dung day, t i m nai phat ra anh sang do Luc nay, chang trai phat hien tren cay "toai", c6 vai con chim Ian dang dung chiec mo ng4n va cirng mo vao nhung con sau tren cay M o i khi chiing m6 vao cay, thi nh&ng tia lira lai phat ra Nhin thay canh tugng nay trong dSu chang trai chgt nay ra y tuang Chang be mot vai canh cay

"toai", dung canh cay nho eg vao canh cay Ian, qua nhien tia liia dugc phat

ra Chi c6 diSu no khong chay thanh lira Chang trai khong nan long Chang tim cac loai canh cay khac nhau, sau do kien tri dung chung eg sat vai canh cay "toai" Cuoi cung, thi khoi cung boc len t u canh cay, roi lua chay I C M I

Chang trai vui mung khon xiet

Sau do, chang quay trcj \t que huang, mang theo phuang phap cua go

idy lira T u do con nguai khong con song trong sir sg hai va gia lanh nua

Cam phuc tri tue va long diing cam cua chang trai, hg ton chang lam thu ITnh, ddng thai ggi chang la "toai nhan", c6 nghia la "nguai tao ra lua"

Tuy nhien, cau chuyen tren kliong phai la mot cau chuyen c6 that

Nhung no phan anh qua trinh t u phat hien ra lira den sir dung lira ciia to tien con nguai chung ta Su dung lira la mot sir kien Ion trong Hch sir van minh nhan loai No c6 tac dung thuc ddy rdt Ian doi voi tien trinh van minh nhan loai Co th6 noi do la mot ky tich trong Hch sir van minh nhan loai T u sau khi phat minh ra phuang phap cua go ISy lira, con nguai lai tien hanh nhij-ng kham pha khac doi vai lira Va diem da ra dai

TH'J Vi^.S' TfiVH BI.VH T M U A w ) 17

Theo su sach ghi chep, nhilng que

diem dau tien dugc phat minh vao nam 577

a Trung Quoc Liic bay gia dang a vao thofi

ky Nam Bdc TriSu, chi^n su no ra a khap

nai Bac Te bi quan dich tan cong, vat t u

thieu tlion, dac biet la thieu lura, viec nau

com cung tra thanh mot van de Ion Liic do,

mot cung n i l da phat minh ra diem Song,

diem thai bay gia chi la mot loai vat lieu

gay chay Sau do vao thai Marco Polo, loai

diem nay dugc truyen sang chau A u Nguai

chau A u Iren ca sa do da phat minh ra loai

diem hien dai No tao ra lua nha vao ma sat c6n^]rmh~i,iJn true c6 hhib

Phat minh ra loai diem nay la nha hoa hgc dan^ que diem

nguai A n h John Walker Trong mot Ian tinh ca, ong phat hien ra viec dung

giay rap eg sat vai hgp chat ciia potassium chloride va antimony sulphide se

sinh ra lua Nam 1827 Walker ban hop diem dau lien lam bang hgp chat

ciia potassium chloride va antimony sulphide M o i khi mua mot hop diem,

khach hang dugc tang mot mieng giay rap

Nhung loai diem nay c6 hai nhugc diem Ian:

Mot la luu huynh rSt hiem, han niia khi gap nhiet se t u boc chay, v6

ciing nguy hiem

Hai la luu huynh rat doc, cong nhan lam diem chi can bat can mot

chut la bi trung dgc, t u vong

Nam 1852, sau khi cai tien, mot nguai Thuy Dien da phat minh ra loai

diem an loan han

Su xuat hien cua diem lam cho cugc song con nguai tra nen tien Igi

han Den thai can dai, bat lira da dan dan thay the v i tri ciia dicMii Nhung

diem van c6 nhung diem dgc dao ma khong gi c6 the thay the dugc Do

chinh la mau sac nggn lua ma no tao ra rat dep

K H I noi den su phat minh va cai tien ky thuat det vai chung toi c6 hai

cau chuyen muon ke vai cac ban nhu sau

Cdu chuyen tlm nhdt

Cach day 5000 nam, sau khi chien lhang X i Vuu vua lioang De cua Trung Qu6c da xay dung lien minh cac bg lac va dugc suy ton lam thii ITnh cua lien minh Ong lanh dao nguai dan phat I r i i n san xuat trong ngu coc, thuaii duong dgng vat lu>en dong sSt, che tao cong cu san xuat Rieng viec may ao quan, ong giao cho chinli phi ciia minh la Luy To Trong qua trinh may, ba thugc ha dual truang

Hoang De va Luy To dugc phan cong lam nhimg cong viec cu the:

Ho Sao phu trach lam mij,

Ba Du phu irach may quan ao, Vu Tac phu trach dong gia> Ba Luy |

To thuang dan theo cung

nu len niii boc v6 cay,

ben thanh day thung Hg

con lot da nhung loai thii Tuang ba Luy To trong mot den tha a Trung Quoc

ma dan ong san bat dugc, sau do tien hanh gia cong Khong lau sau, thu ITnh cac bg lac deu mac quan ao, di giay, dau dgi mii Ba Luy To vi lao luc qua do

ma mac benh Ba khong thidt an uong moi ngay mot gay yeu di Ke hau nguai

ha vo cung lo lang dung ngoi khong yen Nhung cung niJ llian can cua ba deu

nghT ra dii moi each, lam xk nhieu mon an ma binh thuang ba thich an Vay ma

nhin nhung mon an do, ba chi lac dau, chang buon an

Mot ngay kia, cac cung nu bi mat ban bac vai nhau, quydt dinh len niii

dk hai lugm qua dai mang cho ba an Tir sang sam, ho da len niii, di khap

cac hang dong, hai dugc rat nhieu loai qua, nhung khi nem thu, thi chang c6

loai qua nao ngon mieng ca hoac la dang hoac la chua Cho den luc trcri gan

toi ho bong phat hien tren nhu'ng cay dau mgc day nhijrig qua nJio mau trang

Ho nghi rang da tim dugc loai qua ngon, nen vgi vang but xuong, khong ai

kip nem thu Sau khi moi nguai but day mot gio thi trai da toi Hg sg tren niii

CO da thii, nen vgi vang xuong niii Khi tra ve cung, nliung cung nij nay nem

thu loai qua nho mau trang ay thi khong thay mui vj gi, diing rang can thir,

cung khong can dugc M g i nguai nhin nhau, khong ai biet qua nay la loai qua

gi Diing luc do mot vien quan ten la Cong Co - nguai phu trach cong viec

dong thuyen di den Ong thay nhung cung nCr nay dang diing than nguai a do,

vgi vang hoi da xay ra chuyen gi Dam cung nCr k^ cho Cong C6 nghe chuyen

I C M I luii hai qua mau trang cho ba Luy To

Nghc xong, Cong Co cuai Ian, noi: "Chung ta c6 lua va c6 noi neu

can khong dugc, thi thu cho vao luge xem sao!" Cau noi nay ciia ong hoa

giai noi ban khoan cua dam cung nu Hg vgi vang do nhung qua nho mau

trang ay vao trong noi, do nuac va cho len bep luge Sau khi dun tren bep

kha lau, hg vat ra va can thir, thay van khong can dugc Diing vao luc mgi

nguai boi roi khong biet phai lam gi, thi mot cung nCr tien lay cam mot

thanh go cho vao trong noi quay VCra quay eo ta vira noi: " X e m nguai c6

mem hay khong, xem nguai c6 chin hay khong?" Quay dugc mot lat c6

nhac thanh go len, thi thay c6 rat nhieu sgi ta trang nho nhu sgi toe bac bam

lay thanh go Tai sao vay nhi? Cac cung nCr lai tiep tuc vua quay vua ban

tan Mot lat sau toan bg nhiJng qua mau trang trong noi deu bien thanh

nhung sgi ta trang nhu tuyet nhin lap lanh va rat mem mai Hg lap tuc bam

bao su \c ky la nay vai ba Luy To

Ba Luy To la nguai hay lo lang Khong nghe thi thoi, nghe thay thi lap

tuc phai di xem Khong muon de cho ba phai di lai, dam cung niJ ben mang

thanh go c6 bam day nhung sgi to trang den cho ba xem Von la mot nguai

thong minh sau khi quan sat ky nhirng sgi ta trang ay, ba hoi diim cung nu

loai qua trang a)' a niii nao dugc hai lugm a loai cay nao Sau do, ba \i

mung noi \'ai dam cung nCr: "Day khong phai la qua khong the an dugc

nhung no lai rat huu ich Cac nguai da lap dugc cong k m "

K I Cling la tir khi nhin thay nhung sgi ta mau trang ay, ngay nao ba Luy T6 Cling nhac den no, benh tlnh ciing ngay cang bien chuyen tot va bit

dku them an Khong lau sau, ba khoi benh Mac cho Hoang De khuyen can,

ba van dich than dan dam cung nir len niii de xem xet Sau vai ngay quan

sat, ba mai biet loai qua nho mau trang ay la nhiing sgi ta do ken con tarn

nha ra Tra v^ ba bam bao su viec vai Hoang De dong thai de nghi Hoang

Dk ra lenh bao ve ik ca nhiing cay dau tren niii

Ciiu chuyen tint hai

Ba Hoang Dao sinh ra a tran 6 Ne Kinh - Tung Giang, nay thugc quan Tu H6i thanh pho Thugng Hai Trong suot cugc dai cua minh, ba da

qua biCn bao ixic tra va thang tram Liic con nho gia dinh rat ngheo tiing,

nen cha me danh phai cho ba di giiip viec nguai khac de kiem mieng an qua

ngay Nguai chii nha tan ac bat c6 be Hoang Dao lam nhiing cong viec nang

nhgc, chi c^n c6 chiit gi khong vua y la hg thugng cang chan ha cang tay vai

CO be Khang chiu dung n6i nhung dau dan ve ca tinh than Ian the xac

CO da bo trdn vao mot dem toi trai

Hoang Dao khong biet phai di dau, sau nhieu ngay phien bat cuoi

Cling den Nhai Chau, bay gia la thanh ph6 Tarn A ciia tinh Hai Nam (Trung

Qu6c) C) do CO rat nhieu

nguai dan tgc Le sinh song Hg trong bong rat gioi, va biet det vai tir rat sam, han nua ky thuat det vai rat dieu luyen N g u a i dan dia phuong rat dong

cam vai canh n g g ciia

Hoang Dao Thay Hoang Dao thong minh nhanh

nhen n e n ai rat yeu quy

CO Hoang Dao khiem ton M6 kinh khung cm Jo ba Hoang Dao phut minh

hoc lap each trong bong va det vai ciia nhirng nguai dan tgc Le tot bung Co con chii y quan sat, suy nghi each cai tien phuong phap del vai, lien tuc thu nghiem nhijng each phoi mau va tao nhirng hga tiet khac nhau

Thoi gian th^m ihoat thoi dua Chiing may choc Hoang Dao da chung song 30 nam vai nhirng nguai dan tgc Le, d6ng thai c6 mot tinh cam rat sau

nang vai iio Nam thang troi di, c6 gai Hoang Dao truac kia gia day da tra

thanh mot ba cu han 50 tuoi Tuc ngCr c6 cau: La rung ve coi Vao doi vua

Nguyen Thanh Tong, ba ngoi thuyen tra ve c6 huang trong no! nha cha me

va nguai than da diet

Sau khi quay tra lai que huang, ba nhan lhay su lac hau ciia ky thuat

det a day Ba quyet tarn cai tien ky thuat det dua tren ca sa nhij-ng cong cu

det ciia dan toe Le Chiec khung cui sau khi dugc ba cai tien khong nhung

CO the dung chan de dap ma con c6 the dong thai det dugc ba sgi vai, nha

vay hieu suat dugc nang len dang ke Ngoai ra, ba con tim toi ky thuat phoi

mau theu hoa de tao nen nhung san pham del c6 du cac dang hoa tiet boa

van dep, bat mat nhu phugng hoang, cong, hoa co chim nuong

Cong hicn Ian nhat cua ba la da day cho nhu'ng nguai phu nCr a que

huang minh phuang phap del chan Nhai Chau - mot san pham dac trung ciia

dan tgc Le Sau nay, nguai ta ggi loai san pham nay la "chan bong 6 Ne

Kinh" San pham nay dugc tieu thu d phuang Bac, sau do trof thanh san

pham pho bien tren khhp dat nuac Trung Qu6c

Vi nhiing mat hang det ciia ba dugc mgi nguai ua chugng nen chi

trong vong vai nam, ky thuat det vai do ba sang tao dugc Ian truy^n tir Tung

Giang den To Chau Hang Chau Nganh det thu cong ciia Trung Quoc bong

choc CO sir phat trien vugt bac

Theo thong ke, nhiing nam cuoi dai nha Nguyen, khu vuc Tung Giang

da CO han 1000 gia dinh lam nghe det vai Nhijng nguai nong dan ngheo

kho truac day chi biet muu sinh dua vao dong rugng, bay gia lai c6 them

mot nghe phu kiem song, nha vay cugc song ngay cang dugc cai thien

De to long biet an ba Hoang Dao ve nhQ-ng gi tot dep ma ba da mang

lai, dan chiing khap nai nggi ca cong due cua ba Liic bay gia a tran 6 Ne

Kinh CO luu truyen mot bai dan ca nhu sau: "Ba Hoang Dao, ba Hoang Dao!

Day toi theu, day toi det Hai chile ong, hai cugc vai" Sau khi ba qua dai,

nguai dan lap mieu tha ba, de to long biet on va su nguang mg doi vai tinh

than sang tao va su dong gop kiet xuat trong viec thuc day su phat trien ciia

nghe det thii cong

VIEC di lai tren bign ca menh mong la dieu khong he de dang chiit nao Truac tien phai xac dinh dung phutmg huang, chi can lech 1 do, thi ciang khong bao gia d(3n dugc dich Co le ban se cho rang: muon di diing huang thi

de thoi, CO the dung mat troi, cilng c6 the dung cac vi sao de dinh vi Khong sai, day qua thuc la each lam hay Nguai vien c6 da su dung phuang phap nay Nhung nlu trai mua thi phai lam the nao'.^ NIU gap phai thai tiet xau thi phai lam sao? Ma thai tiet xSu tren biln la dieu thuofng thay Liic do mat trai va cac

vi sao deu biln mSt chi con lai con thuyen lenh denh U-en mat bien Song nhiJng diSu nay khong lam cho nhixng nguai c6 dai chiu bo tay

DSn thai Tuy Duong, Trung Qu6c khong nhung giao thuang vai Triau Tien, Nhat Ban bang duang biSn, ma con c6 boat dong hang hai vai cac qu6c gia Arap D(in thai T6ng, nhung dgi thuang thuyen hung hau cua Trung Qu6c thuang qua lai nam Thai Binh Duang va An Do Duong

Nguyen nhan nao khiSn cho cac nha hang hai khong con sg nhung ngay thai tifit xdu khong c6 mat trai va cac vi sao, ma tiep tuc dieu khien thuyfin di dung phuang huang? Do la nha vao mot thiet bi xac dinh phuang huang huu hieu nhat - La ban

Trong cu6n sach "Binh Chau kha dam", hgc gia dai Tong la Chu Uc viet ve tac dung cua la ban trong hang hai nhu sau: "Cac nha hang hai xac dinh phuang huang bang each, ban dem thi quan sat sao tren trai, ban ngay thi quan sat mat trai, nhiing ngay u am thi dung la ban" Ciing vai viec ling dung khong ngirng ciia la ban trong hang hai, su phu ihugc cua con nguoi vao thilt bi nay cijng ngay cang cao Trong cuon "Mgng Luang luc" dai Nam TSng viSl: "Vao nhirng ngay trai mua bao am u, chi c6 the nha vao la

ban dS di lai tren biSn la ban quygt djnh van menh ciia thuySn va ngux^i"

Diing nhu vay, di tren bien phai nha vao tai nang ciia thiiy thii, thuy ;hu lai

phai dya \ao la ban Ndu lai tau chi dua tren kinh nghiem va cam giac thi

doi liic se gay nen nhiing hau qua khon luang Den dai nha Nguyen, la ban

da tra thanh thiet bi quan trong nhat trong nganh hang hai Bat cu liic nao,

thiiy thti Cling sii dung la ban de xac djnh phuang huang Thai ky nay, cac

nha hang hai con che tao ra loai la ban dac biet, tren do ghi ro thuyen di den

vi iri nao, thi vi tri ciia kim la ban d dau La ban la yeu to mang tinh quyet

djnh giiip cac nha hang hai Trung Quoc ma ra con duang tren bien sang

Dong Phi Sau nay, Colombo den dugc luc dia chau My va Magellan di

vong quanh the giai cung deu phai nha den la ban

La ban cung nhu cac thiet bi dugc phat trien tir la ban c6 cong hien Ian

doi vai su phat trien ciia nhan loai Ban quyen phai minh ra la ban thugc ve

nguai Trung Quoc

Tu nam

La ban xuat hien vao khoang thai Chien Quoc Chiec la ban dau tien

dugc lam bang da c6 tir tinh, hinh dang giong nhu mot chiec muong, c6 the

quay tu do tren chiec dia tran hinh vuong Khi dung lai can cua chiec

muong chi theo huang nam Nguai Trung Quoc c6 dai ggi no la " t u nam"

O tren chiec dia hinh vuong c6 khac vach, c6 tat ca 24 huang, cac huang

nay dugc phoi hgp vai " t u nam" de xac dinh phuang huang Khi di xa,

nguai CO dai thuang mang theo " t u nam" de khoi lac duofng Ngay nay, mo

hinh CLia chiec " t u nam" dugc trung bay a bao tang lich sii Bac Kinh

Sau do cung vai su phat trien ciia luc lugng san xuat, dac biet la sir

phat triC'n \'a ma rgng khong ngung ciia nganh hang hai nguai ta phat minh

ra p h W n g phap tir hoa nhan tao tir do ca chi nam va kim chi nam ra dai Ca

chi nani diing mot mieng sat mong dugc lam thanh hinh con ca, sau do sir dung phuang phap tir hoa lam cho no c6 tir tinh Khi can xac djnh phuang hirang, dat mieng sat hinh con ca nay len mat nuac, dau con ca se chi theo hudng nam Vai kim chi nam, kim ciia no la mot thanh sat dugc tir hoa bang each eg sat vai da c6 tir tinh Diing day treo kim len, de no dat den trang thai can bang, khi do hai dau ciia no chi theo huang bac nam Dirang nhien, muon sir dung thi can phai diing den dTa dinh vi Loai thiet bj ket hgp dia dinh vi va kim chi nam dugc ggi la la ban La ban van c6 24 huang nhung dTa djnh vi c6 dang hinh tron

Hai vong iron scil giiip cho la ban ludn nam ngang

La ban ciia Trung Quoc dirge du nhap vao A rap vao khoang cuoi the

ky X I I dau the ky XIII Sau do, tir A rap la ban dugc du nhap vao chau Au Thofi bay gia nhirng nguai A rap sang Trung Quoc deu thich ngoi thuyen Trung Quoc, vi thuyen Trung Quoc Ian, vung chac, di nhanh Dieu nay tao dieu kien thuan Igi cho la ban Trung Quoc du nhap sang phucmg Tay Sau khi biet each sir dung la ban nguai phuang Tay dua tren nhu cau thuc te de cai tien Khi thuyen idc lu manh, la ban cung lac lu theo, khien cho kim ciia

no bi ep sat vao dTa dinh vi va khong quay dugc Nguai chau A u da thiet ke

ra chiec gia da de cho la ban luon nam ngang Chile gia da nay dugc lam bang hai vong tron bang s5t, duang kinh gan bang nhau Hai vong tron nay

dugc gan vdi nhau bang 6c vit, la ban dugc gin vao vong tron trong Nhu

the, cho dii thuyen c6 lac lu chao dao the nao, thi la ban luon nam ngang

/

""Tieng phdu lien dua nam cu, don chao nam im'ri

Gid xuan mang hai am chu ruau do to"

Day la hai cau tha dau trong bai tha •'Ngu>cn Dan" ciia nha tha

Vuong An Thach dai nha Tong (Trung Quoc) Bai tha dien ta canh tugng

han hoan va khong khi vui ve cua ngay mung mot Tet Xem ra, viec dot

phao vao ngay Tet da c6 tir thai c6 dai, chu khong phai la phong tuc ma gan

day mai c6 Thai vien c6 khong c6 phao nhu bay gia Thai bay gia, de xua

duoi ta ma con nguai dot len mot dong lua, sau do cho true vao dong lira

Nghe tieng keu "lep bep" ciia true khi chay nguai ta cho rang c6 the xua

duoi ma quy Phao dugc lam bang each dung giay boc lay thuoc sung, ben

ngoai cam them ngoi no, duang nhien sau nay mai c6

Vay con nguai luc nao mai bat dau su dung thuoc sung? Rat kho tra

lai chinh xac cau hoi nay Song c6 mot diem c6 the khang dinh: thuoc siing

duac nguai Trung Quoc phat minh va su dung dau tien No la mpt irong bon

phat minh Ian ciia Trung Quoc c6 dai

Thuoc Sling rat de ben lua, han niJa chay het chi trong nhay mat, vi thS

no CO sue cong pha Ion, hinh thanh nen hicn tugng no Luc dau thuoc sung

chi dot de phat hoa sau do nguai ta mai Igi dung sue cong pha cua no Thai

Bac long Trung Quoc da bat dau che tao ra vu khi thuoc sung, danh dau su

qua do cua vu khi tu thai dai vu khi lanh sang thai dai hoa khi Thai Biic

Tong CO mot bo sach ten goi -'Vu Kinh tong yeu" ghi chep chi tict xk nhilu

vu khi mai dugc phat minh Trong do c6 mot loai vu khi dugc ggi la "cau

lua" Sau khi dugc cham lua, no c6 thS phat ra tilng keu nhu sam

26

Thai ky nay, vao dem nguyen lieu, lu thanh thj den nong thon deu v6 cung nao nhiet, ngoai cac loai den long, thi khong the thieu dugc anh lua do cac loai phao hoa phat ra Nha tha dai Tong la Tan Khi Tat da vi von canh tugng ban phao hoa tung bung nhu sau: "Gio dong thoi rung ngan sao tren trai"' Luc do thuoc siing da xuat hien duai nhijng hinh thiic khac nhau vai nhicu each ling dung khac nhau Den khi trieu dinh Bac Tong suy tan (ddu the ky X l l ) tuang tran giu thanh cua Bac Tong la Ly Cuang ra lenh phong

"c5u lua" de ngan chan binh linh Kim xam luge Day la Ian su dung vu khi

no kha sam trong chien tranh

Thai Nam Tong 60 van dai quan nuac Kim tan cong thang den ha luu song Truang Giang vai y do tieu diet hoan toan Nam Tong Dai than nha TSng la Ngu Sung Van tiic toe dugc phai den Thai Thach (nay a gan thanh ph6 Ma Yen San), chi huy quan linh chuan bj nghenh chien Quan Kim cuai thuyt^n vugt Truang Giang vien chu soai Moan Nhan Lugng dich than diing tren ba song phat ca chi huy Ngu Sung Van ra lenh chien ihuytMi quan Tdng nghenh chiln d6ng thai ban "cau lira" ve phia quan dich Sau khi cham lira, "cSu lua" bay len trai, sau do rai xuong nuac, nay len, boc chay

va n6 ngay truac mat quan djch Tieng no nhu sam "Cau lua" con phun ra nhieu voi bgt, lam cho quan dich ma mat Quan Tong tranh thii ca hoi phan cong Quan Kim bi danh tai ta rai xuong song chet duoi nhan nhan Cuoi cung, quan Tong gianh dugc thang Igi

Theo ghi chep ciia nha tha Ian dai nha Tong la Duang Van Ly loai

"cau lua" ma quan Tong sii dung liic bay gia dugc lam bang each diing giay

de goi voi bgt va luu huynh Mot khoang dung thuoc siing, mot khoang dung voi bgt, chinh vi the no mai c6 uy lire nhu the

Nam 1207, quan Kim danh Tuang Duang Vien tuang tran giir Tuang Duang la Trieu Thuan ra lenh phong "cau lua" quan Kim voi viing lhao chay Vao mot buoi t6i, Trieu Thuan sai mot nghin tinh binii mang theo hoa khi nhu "cau liia", "hoa tien", cheo thuyen din gan doanh trai cua quan Kim, phong "hoa tien" va "cau lua" Trong nhay mat, quan Kim ihuang vong hang may nghin ten

D I chiin dSu vai quan Kim nhiing nha chk tao binh khi nha Tong lien

tuc nghT each cai tiln vu khi Dai Nam Tong c6 mot nguai ten la Tran Quy phat minh ra mot loai hoa khi hinh ong - "siing lua" Day chinh la khau siing

dhu lien tren th^ gicM Loai "sung lira" nay dugc lam bang mol doan true dai,

ben trong chua day thu6c siing K h i giao chien hai nguai se cam "sung

lira", cham ngoi phun ra lira de thieu chay doi phuang Cuoi thoi Nam l o n g ,

"sung lua" dugc lien tuc cai lien Co nguai da phat minh ra siing ban dan

Loai Sling nay cung c6 nong dugc lam bang true, ben trong chi'ra thuoc siing,

va CO them "dan" Sau khi cham lira dot thuoc siing siing se phat ra lira, tiep

den "dan" dugc ban ra dong thai phat ra tieng no

Den the ky X I U , nha Tong bat dau dung k i m loai de che tao hoa khi

Hoa khi dugc che tao thai bay gia c6 chiit giong nhu min bay gia nhung lai

dugc nem ra de sat thuang quan djch F)cn dai nha Nguyen, loai siing ban

dan CO nong lam bang true dugc phat trien thanh loai phao ca Ion c6 nong

lam bang k i m loai

Trong bao tang lich sir Trung Quoc hien luu giir mot khau phao bang

gang dugc che tao nam 1332 vac thai nJia Nguyen Day la khau dai bac dau

tien cua the giai Loai hoa k h i c6 nong lam bang k i m loai nay, c6 tam ban

xa, sue cong pha Ion, c6 su nhay vgt ve chat so v a i hoa k h i truac do Hoa

tien dugc phat minh dau tien, dugc phong di bang each dung cung Sau do

nguai ta lai phat minh ra loai hoa tien Igi dung chinh nang lugng ciia thuoc

Sling Sau khi cham lira, mot lugng Ion chat khi dugc tao ra do thuoc siing

chay dugc phong ra tir phia duoi thong qua mot 16 nho, Igi dung luc day ciia

luong khi de day "hoa tien" bay ve phia truac Dung nen danh gia thap loai

hoa tien t u hanh nay, no sir dung cung mot nguyen ly v a i ten lira hien dai

Phuang phap che tao thuoc siing tir Trung Quoc dugc du nhap vao

A rap, roi tir do Ian truyen sang cac quoc gia chau A u Thai trung c6, trinh

do khoa hoc ky thuat cua nguai A rap vugt xa chau A u Rat nhieu sach v a

tieng A rap dugc phien dich thanh nhung t h i i tieng a chau A u , nha vay

nguai chau A u m a i nam bat dugc nhung t r i thirc ve thuoc no

Vao the ky X I V nhieu quoc gia a chau A u da xay ra chien tranh va ho

da sir dung mot loai hoa khi giong nhu than cong ciia nguai Trung Quoc c6

tam sat thuang rat Ian Sau khi hoc dugc each lam thuoc no nguai chau A u

lai tiep tuc nghien ciiu, che tao cac loai hoa khi K h i khoa hoc can dai phat

trien manh a chau A u , cac loai vQ khi do hg che tao nhanh chong dan dau

the giai nhieu loai vu khi Igi hai Ian lugt ra dai nhu siing tieu lien, dai bac

ten lira Co the noi, sir phat minh ra thuoc siing la mot ky tich vT dai trong

lich sir van minh nhan loai

T U l ' ' v i e n Bac Kinh la mot trong nhung Ihu \n c6 so lugng dau sach

nhiCu nhat Trung Quoc 0 day ban c6 the tim tha> nhirng cuon sach chi c6 mot ban duy nhat hoac nhung cuon sach quy hiem Vai nam t r u a c nguai ta phat hien mot so cuon sach c6 trong thu vien khong dugc in bang ky thuat in kh6i (hay in van khac tiic la ca trang dugc in tir mot ban bang k i m loai hoac go), mil dung phuang phap in chu rai Ket qua giam djnh cho thay cac con chu rai dugc sir dung in sach khong phai lam bang chi ma bang dat nung Phat hien nay khien cho cac chuyC-n gia lien tuang den cau chuyen phat minh

ra phuang phap in chij rai dugc ghi chep trong cuon "Mgng ke but dam" cua iigc gia Tham Quat dai nlia Tong Cac chuyen gia ket luan: nhung cuon sach dugc in bang phuang phap in chir rcri nay chimg minh tinh chan thuc trong nhung ghi chep ciia Tham Quat Va nJiu the ky thuat in chij rai dugc nguai Trung Quoc phat minli each day gan 1000 nam khong chi dugc ghi chep trong cac l u lieu lich sir ma con dugc chimg minh bang hien vat cu the

Trong cuon sach ciia minh Tham Quat ghi chep lai kha chi tiet su ra dai cua ky thuat in chu rai Vao nhirng nam Khanh Lich dai \ua l o n g Nhan Tong (giira the ky X I ) , c6 mot nguai dan thuang tcMi ggi Tat Thang

da phat minh ra ky thuat in chu rai So vai i n khoi phuang phap nay kinh

te tien I g i lai nit ngan thai gian in No ma ra thai dai in sap chu dugc su dung den tan nhung nam 90 ciia the ky X X Tat Thang nhan tha>' rang \ a i phuang phap in khoi khi in mot cuon sach can khdc hang tram hang nghin ban khac go, thuang phai mat nhieu nam mai khac xong Hern nua khi sach dugc in xong thi nhirng ban khac nay cung bo d i Ong nghi neu cat nhung ban khac nay thanh nhieu mieng nho moi mieng chi c6 mot chCr Khi muon sap xep thanh mot trang in, chi can ghep nhiing con chu rai nay vai nhau nhu vay chang phai vira tien Igi vira dan gian han sao? 1 Ian niJa

in xong mot cuon sach thi nhung con chu riri c6 the dugc sir dung lai Roi

ong thu lam rat nhi^u nhung chu roi bang go Nhung ong nhan ihdy con

ciiCr lam bdng go vi van go thua day i<h6ng giong nhau, sau khi tham nucVc

go sC' C O gian, va chu se c6 do cao khong dong dcu Ngoai ra chiing con de

dinh ban kho rira sach, v i the sir dung loai chij roi bang go mang lai hieu

qua khong cao

Ong bat dau l i m kiem cac loai vat Heu khac Ong thu dung dat set Dat

set mC-m min rat de khac Khac xong cho vao nung, nhung con chiJ se

cung i)ay qua la mot phuong phap hay Tat Thang khac rat nhieu con chu

roi Sau do ong la\t tarn bang sat, do sap len do roi xep nhung con chu

roi len tren .Xep xong ha nong de sap chay ra tiep den dung mot tam van

cp cho bang mat roi de nguoi N h u vay sap g i i i chat lay ch\x va c6 the dem

in De nang cao nang suat ong su dung hai tam sat mot tarn diing de in con

tarn kia diing de sap chu Khi dung tam sat thu nhat in xong thi tam sat thu

hai da dugc chuan bj san sang V o i moi chu Tat Thang khac nhieu con chir

roi nhung chii su dung nhieu thi khac nhieu han de phong truang hgp

trong mot trang in mot chu c6 the su dung nhieu Ian Doi vai nhCrng chir it

dung ma khong c6 san con chtJ dat set khi can dung den, ong se khac ngay

tai cho sau do cho vao nung luon Neu chi in mot vai cuon thi phuang phap

na\g nhicn khong tien Igi nhung khi so lugng in cang nhieu thi

phuang phap nay cang the hien ro tinh uu viet cua no Neu in hang nghin

hang \n cuon thi phuang phap in khcM khong the nao so sanh dugc

Den doi nha Nguyen (Trung Quoc, 1-1295), nha nong hgc Vuang Trinh

da che tao thanh cong con chii roi bang go khong nhimg the ong con phat minh

ra gia quay sap chiJ dung nguyen ly ca klii dan gian de tang hieu suat sap chii

Trong cuon sach "Nong thu" ong da mo ta chi liet phucmg phap va kinh

nghiem in cua minh Vutmg Trinh khac tong cong han 30 nghin chu rai biuig

go Nam Dai Due thu hai dai vua Ngu\en Thanh Tong (nam 1298) ong dung

bg chu vai nay de in cuon sach "Dai Due Tinh Dire huyen c h i " do ong bien

soan Cuon sach c6 tong cong 60 nghin chu trong vong chua day mot thang

trai ong in dugc 100 cuon Den dai Minh Thanh, ky thuiit in chir rai da kha

tlijnh himh Vao dai vua Can Long, trieu dinh nha Thanh da sai nguoi khac

dugc tong cong 253.500 con chir rai bang go vai kich tliuac khac nhau in dugc

tap sach "Anh Vu dien tung thu" vai tong cong 2300 cuon sach Day la Ian in

sach bang ky thuat in chir rai vai quy mo Ion nhat trong Hch su Trung Quoc

Dai nha Thanh con c6 bg sach "Co K i m do thu tap thanJi" dugc in bang chir roi

lam bang dong Thai bay gia, chiJ rai bang dong dugc su dufig rgng khdp khu >

vuc Giang To, V6 Tich I lang Chau va Nam Kinh

K y thuat an loat ciia Trung Quoc dugc du nhap sang chau A u tra thanh dong lire to Ian thiic day nen van minh chau A u phat trien Bai vi iruac day sach a chau A u deu dugc viet tay, chinh vi the vice pho cap tri

thuc bi han chL Chi c6 tang lir, quy tgc mai dugc doc sach va tiep nhan tri

thirc Vice du nhap ky thuat in an tir Trung Quoc sang da thay doi cue dien nay Cho du thai bay gia, chau A u ciing da su dung ky thuat in khoi Vao the ky X V chau A u ciang xuat hien mot nhan vat giong nhu Tat Thang cua thai Bac T6ng Trung Quoc Ong la Koster

Koster la ong chu mot khach san nho ciia thanh pho 1 lalkuii nam a phia bac Ha Lan Ong la nguoi chiu kho tim toi, suy ngam va \ g i nguiri khac rat khoan dung, do lugng Tre nho rat yeu quy ong Mot lan, Koster dan mot dam tre con vao rirng chai De cho lu tre vui, ong mang theo nhimg manh go nho tren do c6 khac chu Sau do, ong moc tir trong tiii ra mot tap giay in cho moi dira tre mot ta Khi ve nlia, ong bong nay sinli y tucmg dung chir rofi de in

Mgt quan diem khac lai cho rang Johannes Gutenberg mai la nguoi chau A u dau tien phat minh ra ky thuat in chir rai Johannes Gutenberg sinh truang tai Mainz - mot trong nhij'ng thj tran lan nhat a Dire Co cha la mot thuong gia giau c6

nen ngay t u nho Gutenberg da dugc hgc hanh chu dao Ong hgc tieng La tinh tu thgi nicn thieu va nhijng kien thuc hgc dugc da ho trg ong rat nhieu •^^^jsgaa^g^ trong viec phat minh ra mav in sau nay Cha ong , , , con la mot nghe nhan k i m hoan \'a da nhiet tam

truyen nghe cho ong Johannes Gutenberg con c6 eg hgi dC-n song cr

Strasbourg de nang cao tay nghe trong nganh khac chu tren do trang sue Y

tuong che tao ra may in cung ap u t u day

Thoi do hau het nhirng quyen sach deu dugc viet bang tay nen rat kho dgc Tuy cijng c6 nhiing loai sach dugc in bang phuang phap khac chir (tuong tu nhu chir Braille danh cho nguoi khiem thj) nhung thuang rat dat, chi CO nhiing nguoi giau c6 mai c6 kha nang mua dugc Gutenberg rat thich dgc sach va cam thay tiec cho nhung nguoi ngheo kho khong du tien de mua

sach V a i suy nghi do, ong t u nhii se quyct tam che tao ra mot loai may in

giiip cho viec in an tra nen de dang va nlianh chong hcn\i chi phi thap

NghT la lam, ong bat dAu thuc hien du dinh cua miiili Tuy nhien, moi viec

khong suon se nhu ong tuong Ong thu nghiem hk phirong phap in nay den

phuoiig phap in khac nhung deu that bai Va cuoi cung ong da khong con t i l n dt^

tlieo duoi uoc ma cua minh Khong dau hang, ong keu goi su giup da l u nhung

nguai ban Roi ong gap dugc mot ngutri ban ten la Fust v6n la mot thg ren rdt

giau CO Fust dong y trg gnip tien cho ong Song Ian nay van khong thanh cong

va nguai ban da khofj to ong ra toa vi tgi lira dao Toa x u Fust thdng Toan bg nlia

xuong cung nhung trang thiet bi may moc cua ong dku roi vao tay Fust

Nhung Gutenberg khong nan long Ong tiep tuc vay tifin tir nhung

nguai ban ihiim giao khac de sam dung cu thuc hien nhung thu ngiucm

mai Va Ian nay, troi da

khong phu cong ong Cuoi

cung till Gutenberg cQng t i m

ra dugc ky thuat in mai Luc

dau ong tao chir in bang loai

go cung M o i chil in la mot

ban khac nho vai duy nhat

mot chu tren do Tuy nhien

loai chu in bang go khong

tao ra net chu sk net nen Cmm Kinh Thcuih duuc in hoi diiec may m

ong chuyC'n qua su dung do Gutenbergphdt minh

kieu chu in bang k i m loai V a i phuang phap in nay, Gutenberg la nguai di

tien phong trong viec in sach Kinh Thanh bdng tieng La tinh Bg Thanh

Kinh gom hai tap, moi tap day 300 trang vai 42 dong moi trang dugc xem la

bg sach dau tien dugc in bang kieu chu kim loai vai nhung net chu rAt dep

va sac net

Tin ve nhung quyen sach do Gutenberg in dugc a Mainz da Ian rgng

khap chau A u va trong su6t thC^ ky X V loai may in do Gutenberg sang che

dugc dung pho bien a khap nhung thanh ph6 Ian thugc chau luc nay De

tuang nha ong nguai la da tac tugng ong lai hai thanh ph6 Ian cua Due la

Dresden va Mainz

6* todi^ j4ftc&£mQd€A

A R C H I M E D E S sinh nam 287 T C N a Syracuse, phia nam dao Sicily

Cha ong la mot nha toan hgc kiem thien van hgc, c6 quan he hg hang vai vua Hiero I I cua Syracuse

Chan dung Archimedes

Nam 11 tu6i, Archimedes dSn trung tam van hoa cua Hy Lap la thanh

ph6 Alexandria, theo hgc a hoc vien toan do Euclid sang lap Thay giao cua ong la hgc tro cua Euclid C) day, Archimedes hgc cac mon toan hgc, thien van hgc, vat ly va thuang a ly trong thu vien hoac bao tang trong suot may ngay Trong thai gian a A i Cap, Archimedes sang lap ra mon ea hgc, pha* hien quy luat boat dong cua don bay, banh rang va dinh 6c, Igi dung nhung cong cu nay eo the nang keo dugc vat nang, thay doi each su dung lire, va tang t6c do chuyen dong cua vat the Ngoai ra, ong eon phat minh ra dinh 6c

bam nuae M g t chi§e dinh 6c r4t dai dugc dat trong chiee 6ng hinh tru, phia

dual cua dinh 6c dugc dat dual nuae, phia tren dat tren ba, quay tay cam a phia tren c6 th6 bam nuae len dugc T h i l t bi bom nuae c6 ten ggi la "dinh 6c Archimedes", ngay nay van dugc su dyng a A i Cap va Ha Lan

Dinh 6c Archimedes

Co mot Ian nha vua Hiero va Archimedes tro chuyen voi nhau

Archimedes noi: "Cho toi mot diem tua, toi c6 t h i nang bong trai dSt" Vua

Hiero cuoi va noi: "Khong bao gia ai tin vao lai tuyen bo cua ong Bai vi ong

khong ihk dung thirc xh de chung minh" Archimedes khong phuc, yeu cku nha

vua tim mot vat rat nang de ong tir nang len Nha vua chon ra mot chile thuyen

go Ion ba tang, cho Archimedes ba ngay dS chudn bi Ba ngay sau, nguoi ta no

nuc keo nhau di xem Archimedes bilu dien tai nghe Archimedes iSp mot chile

dmli 6c a tren boong thuyin, ngoai ra con c6 mot chile dinh 6c rk dai c6 chn

gat, mot he thing day dac banh rang va day thimg dugc n l i tir thuyin din dinh

6c Archimedes binh tmh keo nh? cin gat, ky tich da xuAt hien Chile thuyin

Ion da di chuyen Archimedes con dl cho nha vua dich than keo chile c4n gat,

chiec thuyen ngoan ngoan di chuyin v l phia truac Nha vua lap tuc tuyen b6

voi moi nguoi: "ThSn dan nghe day, ta ha lenh, tu nay v l sau, cho du

Archimedes noi gi, thi cung khong dugc nghi nga"

Mot Ian, vua Hiero sai nguoi lam mot chile vuong mien bSng vang

Nhung nha vua nghi nga thg kim hoan trgn Ian bac vao vang Nha vua yeu chx

Archimedes phai xac minh xem chile vuong mien do c6 phai dugc lam toan

bang vang hay kh6ng, nhung kh6ng dugc lam hu hai din chile vuong mien

Ong 6m chile vuong mien, \k 6c suy nghi trong suit mky ngay liln Mot h6m,

Archimedes di tdm Khi 6ng buac chan vao b6n tim, thi c6 mot lugng nuac bi

trao ra ngoai Nhin thay hien tugng nay, trong diu Archimedes bong loe len tia

sang Ong vui mimg reo len: "Tim ra r6i!" Quen rSng minh khong mSc qu4n

ao, 6ng chay ra ngoai ph6, vua chay vua mung ra keu len: "Tim ra r6i! Tim ra

r6i!" Neu la nguoi binh thuang thi khong the tuomg tugng n l i nilm vui v l mat

tinh thdn khi Archimedes phat hien ra chan ly L6i reo mimg niy cung chinh la

tilng chuong bao hieu su ra dod cua ca hoc chdt luu

Archimedes \iy mot thoi vang va mot thoi bac c6 kh6i lugng bang

nhau, Ian lugt bo vao trong chile binh chua day nuac, dl xem c6 bao nhieu

nuac bi trao ra ngoai Ong phat hien, tuy thoi vang va thoi bac cung khoi lugng, nhung lugng nuac ma thoi bac lam trao ra ngoai lai nhieu hon nhilu

Archimedes l i y mot thoi vang cung kh6i lugng vai chile mu cua nha vua, cho vao trong chile binh dung day nuac, r6i t i l n hanh do lugng nuac trao ra ngoai Sau do, ong cho chile vuong mien cua nha vua vao trong chiec binh

day nuac, dl xem lugng nuac trao ra c6 giong nhau kh6ng Nhu vay, mot

bai toan hoc bua da dugc giai quylt Tren ca so, Archimedes da dua ra khai

niem ty trong va che tao ty trgng kl Trong cu6n sach "Thuylt vat n6i", 6ng

vilt: "Khi mot vat dugc dat trong nuac, no se bi nuac day thang dung tu dual len vai lire c6 do Ian bang trgng lugng cua phin nuac ma vat do chilm cho" Day chinh la dinh luat Archimedes noi tieng

Mac dii Archimedes chi mu6n tap trung nghien cuu toan hoc, kh6ng muon "la thuang nhan ham lai va ke tao vu khi bi nguoi khac coi thuomg",

nhung dl ching lai su tdn c6ng cua nguoi La Ma, 6ng phai nghe theo menh

lenh cua vua Hiero, chl tao rat nhieu vG khi

Nam 215 TCN, tuong Marcellus cua La Ma chi huy dai quan, cuoi chiln thuyin danh thanh Syracuse Marcellus cho rang thanh Syracuse nho

be ay, kh6ng ckn danh cung dau hang Song, tra lai quan dgi La Ma la

nhirng tran mua mui ten va mua da day dac dang sg NhCmg chiec khien nho cua nguai La Ma kh6ng t h i che chan noi v6 s6 nhiJng vien da kich thuoc khac nhau ban vao Quan La Ma b6 chay tan loan Bong nhien, tu tren buc tuong thanh c6 v6 so nhung canh tay don to va dai tho ra, tom lay chien thuyin cua nguoi La Ma, n h k b6ng len kh6ng trung, lac di lac lai, sau do

nem len tren bai da canh ba biln, hoac la nem manh xu6ng bien Marcellus

may man kh6ng bi thuang, nhung v6 cung sg hai, hoan toan mat di su kieu ngao va ng6ng cuong khi moi din, va kh6ng bilt phai lam gi Cu6i cung, ong ta danh phai ha lenh rut lui, dua nhirng chiln thuyin con lai ra khu vuc

an toan Quan La Ma bi chit va bi thuang nhilu kh6ng d i m xue Nhung ke dich 6 dau? Nguai La Ma kh6ng h i nhin thly bong cua ke thu Marcellus tha dai, noi vai binh linh: Doi mat voi "nguai khong 16 tram tay", chiing ta

danh phai tu bo y dinh giao chiln Ong iy nem chiln thuyin ciia chung ta

nhir mon do chai vay Chi trong vong mpt thai gian rit ngSn, vay ma ong ta

bin bao nhieu mui ten va da v6 phia chung ta, chang phai ong ky con dang

sqt hon "nguai khong 16 tram tay" trong truyen than thoai sao?

Tuong truyen, Archimedes con Igi dung tinh chat hoi tu anh sang ciia

guofng 16m, chieu nhimg tia nang mat trai vao chien thuyen La Ma, khien

cho chiing tu boc chay Rat nhieu chien thuyen cua La Ma da bi dot chay,

nhung nguai La Ma khong tim ra nguyen nhan Han 900 nam sau, mot nha

khoa hoc da dua tren phuang phap cua Archimedes dugc mo ta trong su

sach, che tao mot chiec guang cau 16m, va da dot chay mot thanh go dat

each xa chiec guang 45 met, d6ng tha lam cho nong chay mot mieng nhom

each xa chiec guang 42 met V i thg, rat nhiSu nha khoa hoc da coi

Archimedes nguai dau tien biet Igi dung nang lugng mat trai

Nam 212 TCN, Igi dung luc nguai Syracuse an mimg le hoi, nguai La

Ma da danh up thanh Syracuse Marcellus rat kham phuc sir thong minh va

tai tri ciia Archimedes nen da ha lenh khong dugc giet hai nha toan hoc nay

Ong con sai mot ten linh di mofi Archimedes den Khi do Archimedes van

khong biet cong thanh da bi choc thung, dang tram ngam nhin tam bang go

CO nhung hinh ve Khi ten linh gia ki^m chi vao ong, Archimedes dung than

che tam bang, het Ian: "Khong dugc dgng vao nhung hinh ve cua ta" Ong

yeu cau truac khi d i n gSp Marcellus, hay de ong chung minh xong dinh ly

Nhung ten linh lo mang va ngu dot ay da dung kiem dam chet nha khoa hoc

75 tuoi Marcellus da v6 cimg tuc gian, ra lenh xu chem ten linh do, dong

thai an lii nguai than cua Archimedes, cho to chiic tang le va xay lang mg

cho ong

Sau khi Archimedes qua dod, nguai ta lam theo di chiic ciia ong, khac

tren bia mg ong hinh mot hinh tru ben trong c6 mot hinh cau ngi tiep Tai sao

ong lai chgn hinh ve nay? Boi le luc sinh thoi, Archimedes da tim ra quan h?

giiia dung tich cua hinh tru va the tich cua hinh cau Ong tung che tao mot

chiec ly hinh try c6 duang kinh day va chieu cao bSng nhau, va mgt hinh cau

dat vira van trong chiec ly hinh try nay Ong do day nuac vao chiec ly hinh

try, roi bo hinh cau vao chile ly, nuac trong ly trao ra ngoai So sanh lugng

nuac trao ra va lugng nuac ban dau trong chiec ly, ong phat hien the tich cua

hinh cau dung bSng 2/3 dung tich cua chiec ly Archimedes tu hao ve phat

hi?n nay cua minh, va mong mu6n nguai dai sau khic n6 tren bia mg

7 ^ftiMti^ ^^tit& p&n^ uiUit&

TRl/ONG Hanh la nha khoa hgc kiet xuk thai Dong Han (Trung

Qu6c) T u nho ong da rk thich suy nglm, tim toi va kham pha doi vai cac

su vat, hien tugng xung quanh

Vao mgt bu6i t6i mua he, cau be Truang Hanh cung ong ba ngi ngoi hong mat a san Cau ng6i tren chile ch6ng tre, ngang dau, nhin cham chii len bau trai, thinh thoang con idy tay chi tro, d i m cac vi sao

Truang Hanh noi vai ong ngi: "Quan sat mgt luc lau, chau nhan thay

CO mgt s6 vi sao chuyin dgng Co mgt s6 vi sao truac day khong thly, bay gia lai xuat hien, mgt s6 vi sao thi biln m4t Co phai nhung vi sao nay cung chuyin dgng khong ha ong?"

- Ong ngi dap: "Dung la cac vi sao c6 dich chuyen Neu muon nhan bilt cac vi sao, thi truac tien chau phai nhin vao sao BSc Dau Chau nhin bay vi sao rdt sang a phia ding kia N6i chung lai se dugc hinh giong nhu chiec gau song Rat de nhan biet chom sao nay "

- " A , chau tim thiy r6i", cau be Truang Hanh phin khich hoi tilp:

"Vay chung di chuyin nhu t h i nao, ha ong?"

Ong ngi tram ngam mgt lat r6i noi: " D i n khoang nua dem, no di chuyen den duong chan trai D i n luc trai gan sang, chom sao nay lat ngugc

lai, treo la lung tren hau trai "

Bu6i toi h6m do, Truang Hanh irkn trgc khong ngii, nhilu \an tinh day

de quan sat chom sao BSc Dau D i n luc dem khuya thanh vdng, nhin len vi sao Bac dau lap lanh va sang choi, Truang Hanh thay no bi treo ngugc Cau

be v6 cung vui suong! Nhung ngay sau do, mgt cau hoi xudt hien trong dau cau: Tai sao chom sao Bac Dau lai djch chuyin, nguyen nhan nao khien n6 dich chuyen? T h i la trai vua sang, cau be vgi di hoi ong ngi Nhung ong ngi cung khong t h i tra lori dugc

37

Sau nay, khi trucmg thanh, hoang thugng biet dugc tai nang xuat

chiing cua ong, nen da mai ong den kinh thanh Lac Duong, giao cho

Truong Hanh chuc Thai sir lenh - mot chuc quan vd thien van va lich phap

De kliam pha bi mat cua giai tir nhien, Truong Hanh thuong nh6t

minh trong thu phong dgc sach va nghien cuu Ong thuong xuyen dung d

dai thien van, quan sat mat troi, mat trang va cac ngoi sao Ong nghl, niu c6

the che tao ra mot loai khi cu, tren thi dung de quan sat bau troi, duoi thi

diing de khao sat mat dat nham du bao nhiing hien tugng thien nhien sdp

xay ra, giup con ngudi phong tranh dugc thien tai, lot trSn dugc nhung tro

lira dao mang tinh me tin di doan, thi hay bidt may

The roi, tir nhOng kien thuc trong sach vd va nhilng so lieu quan sat

dugc, ong tiln hanh phan tich, nghien cuu, che tao ra "Quan thien trie dia"

Nha khoa hoc ay da tong ket nhilng ket qua nghien cuu ma minh rk tarn dhc

trong mot cuon sach c6 ten "Linh hiln" Trong cuon sach nay, ong vik: trai

giong nhu mot cai v6 trung ga, dk nhu long do trung ga, troi thi Ion, dk thi

be Troi va dat Igi dung khi ma dimg lap, tai day nuac ma no ra Mac du cho

rang trai c6 mot cai v6 cung, nhung ong lai khong he cho rang cai v6 cung ky

la bien giai cua vu tru, ma cho rang khong gian va thai gian cua vii tru ben

ngoai v6 cung deu la v6 han Theo ong, ban dku twi dk chua phan chia ma a

trong trang thai hon mang

Sau khi phan chia, nhung thu

nhe noi len cao lam troi,

nhiing thu nang ngung tu lai

thanh dat Troi la khi duang,

dat la khi am, hai khi nay tac

dung Ian nhau, tao ra van vat,

khi tu dk tran ra tao thanh

tinh tu Khong nhiJng the, ong

con dung sir thay d6i ve

khoang each de giai thich su

van chuyen nhanh hay cham Mo hinh cua "Hdn thien nghi"

cua cac hanh tinh, nghia la theo ong "gin trofi thi cham, xa trai thi nhanh"

Day chinh la "Thuyet hon thien" cua nha khoa hoc nay

Sau do, dira tren "Thuydt hon thien", ong bat dku thilt kd, che tao ra

may dinh vi thien t h i Trai qua bao nhieu gian nan v4t va voi nhirng dem

thuc tring, cu6i cung ong ciing cho ra doi "Hon thien nghi" - mot dung cu

thien van tien ti8n nhdt thS giai thai hky gia May dinh vi thien t h i "Hon

\n nghi" tuong duang voi may trie dinh thien the (mo hinh qua cau thien thS) ngay nay, nguyen la phat minh cua Canh Thg Xuomg thai Tay Han

(Trung Qu6c) Truong Hanh da cai tiln no, dk thuylt minh cho ThuySt hon thien Ong dung he thdng banh rang dh lien kk thien cku va dong h6 nuac, dong ho nude tich nuoc dky thien ciu xoay tron deu d k , mot ngay chay vua dung mot vong Nhu vay, a trong phong xem thien cku, nguai ta c6 the h\k

mot vi sao nao do dang a vi tri nao Truong Hanh noi: "Tren trai c6 t6ng cgng 2500 ngoi sao ma chiing ta c6 t h i nhin thiy, trong do chi c6 120 ngoi sao chiing ta thuong xuyen nhin thSy"

Thoi biy gia, Trung Qu6c thucmg xay ra dong dk N h i l u khi, mot nam mot \kn, cung c6 khi mot nam hai \kn Mot tran dong dat Ion c6 t h i anh

huang d i n vai quan, huyen, lam cho tucmg thanh, nha cua sap d6 va nhieu nguai thuong vong

Khi do, cac bac de vuong phong k i l n cung nhu thuong dan d i u coi

dong dk la dilm bao khong tot lanh Bon quan lai con nhan ca hoi nay

tuyen truyin me tin di doan, lira doi nguai dan

Nhung Truong Hanh la nguai khong tin vao quy than Sau khi tien hanh khao sat va nghien cuu v l hien tugng dong dat, ong da phat minh ra may du bao dong ddt ggi la "Dia dgng nghi"

Mo hinh cua "Dia dong nghi

"Dia dong nghi" dugc lam bang e l c H i g thau, hinh dang giong nhu mot

hu rugoi Ben ngoai c6 gan tam con rong, chi theo tam huong khac nhau

Mieng moi con rong ngam mot qua cau nho bang dong Phia dual dku moi

con r6ng c6 mot con coc ngoi ha mieng 6 huong nao c6 dong dk thi mieng

con r6ng a huong do tu dong mo ra, dk nha qua cau d6ng Qua cau d6ng roi

vao mieng con coc, phat ra tigng keu, bao dong c6 dong dk

Mot ngay thang 2 nSm 138, mieng cua con r6ng chi vS huong tay

bong mo ra, nha ra qua cki d6ng Theo thiSt ke cua Truong Hanh, di8u nay

du bao 6 phia tay c6 dong dk

Nhung ngay hom do, o Lac Duong ching c6 dau hieu nao cho thky c6

dong dk, cung khong nghe thdy noi nao xung quanh c6 dong dit Moi nguoi

ban tan xon xao r k g , "Dia dpng nghi" ciia Truong Hanh la thu do choi da

lira gat nguoi khac

Vai ngay sau, c6 linh cuoi ngua hoa t6c v6 hkn bao voi triSu dinh, d

khu vuc Kim Thanh va Lung Tay each Lac Duong v6 phia tay hon 1000

dam xay ra mot tran dong dat Ion, ngay ca nui doi ciing bi sup do Liic do,

moi nguoi moi tin phuc Truong Hanh

Nhung thoi hiy gio, nhung ke nSm quyen trong tneu dinh dku la hoan

quan hoac ngoai thich Nguoi tai nang nhu Truong Hanli khong nhung

khong dugc trong dung, ma con bi dem pha, chi trich Luc con giii chuc

quan thi trung, ong dugc 6 ghn hoang thugng Bon hoan quan sg Truong

Hanh vach trhn ho mat ciia chiing, nen da noi xau ong truoc mat hoang

thugng Vi vay, ong bi diku khoi kinh thanh, dkn Ha Gian lam quan

Nam 61 tuoi, Truong Hanh mSc benh nang r6i qua doi Luc mk, ong

da de lai mot trang su huy hoang trong lich su khoa hoc cua Trung Qu6c

\

1

T H O f I vien c6, to tien loai nguoi dung tren hoang mac menh mong

rong Ion, nguoc mk len nhin mat trang, mat troi va cac vi sao tren hhu troi,

trong dku xuk hien v6 so gia tuong Co nguoi noi, bau troi la do mot vi th4n

dung tren mat d4t vac tren vai Tir do Thuygt cai thien da ra doi Hoc thuyet

nay cho rSng mat dk bang phing Bhu troi hinh tron, o giua nho len, b6n phia n i xu6ng, giSng nhu mot chi8c 6 Ion hinh chu up len mat dk

Nhung sau do, con nguoi lai phat hien Thuylt cai thien khong giai thich dugc hien tugng mat trang, mat troi va cac vi sao moc o phuong dong, Ian o phuong tay Luc do, d phia duoi nua hinh cau cua Thuylt cai thien, phai them mot nua hinh cau nila Tu do, Thuyet hon thien da ra doi

Dan thi ky thu VI TCN, hoc gia Pythagoras nguod Hy Lap c6 dai da dua

tren y tuong hinh cau la hinh dang hoan my nhat Ian, dkx tien khing dinh ring

trai dat la hinh chu Tikp do, vao thk ky IV TCN nha triet hoc Plato cho rang,

hinh tron la hinh ve hoan my nhat, cac thien the dku rk ihk\, vi the chiing

se chuyen dong deu tren quy dao hinh tron Sau do, hoc tro cua Plato la Aristotle da dua ra su thuc khong the bac bo dugc de chung minh rSng trai dat

la hinh ciu, d6ng thoi sang lap ra Thuylt dia tam Ong noi, vu tru la mot hinh

cm huu han, chia lam hai ting la troi va dk, trai dk nkn a trung tam ciia vQ

tru, vi tha mat troi va mat trang chuyen dong xung quanh trai dk, vat tha luon

roi xuong mat dk Ben ngoai, trai dat c6 chin ting troi each dau nhau, theo thii

tu tu trong ra ngoai la: mat trang, sao thiiy, sao kim, mat troi, sao hoa, sao mgc,

sao th6, cac ngoi sao va nguyen dong luc Ban ngoai, chin ting troi nay khong

CO vat nao ca Ban than cac ting troi khong tu van dong, chinh Thugng da da

diy cho cac ting ngoi sao chuyen dong Ting troi nay chuyan dong keo theo cac ting troi khac chuyln dong theo Chi c6 trai dit - noi sinh song cua con nguoi - dung im bat dong, nam o trung tam vu tru

Nha thien van hpc cuoi cung cua thai Hy Lap c6 dai la Ptolemy da ke

thira hoan toan Thuy8t dia tarn cua Aristotle 6ng ma rong chin tang trai cua

Aristotle thanh muai mot tang trai Ptolemy dua ra gia thuyet, moi hanh tinh

chuyen dong tren hai hay nhieu mat cau: mpt mat cau chinh vai tam la trai

dat, va cac mat cau khac dugc goi la ngoai luan nam tren m^t cau chinh Hanh

tinh chuyen dong tren cac mat cau va ngoai luan do Mat cau chinh quay

quanh trai dat trong khi ngoai luan quay ben trong mat cau chinh, khien hanh

tinh CO the tien gan hay rai xa trai dat hon tiiy theo cac diSm khac nhau tren

quy dao ciia no, va tham chi c6 ihk di chuyin cham, dung lai, di giat lui (trong

chuyen dong lui) Ngoai ra, ong con dua ra gia thilt, trai dk khong nam chinh

giiia ciia mat cau chinh ma hai lech mot chut Nhihig ket qua tinh toan dua

tren mo hinh cua Ptolemy phu hop vai ket qua do dac thuc te, chinh vi the mo

hinh cua Ptolemy da mang lai gia tri thuc te trong nganh hang hai

Sau do, vi Thuyet dia tam cua Ptolemy lai trung khap vai giao ly cua

dao Kito, nen dugc dao Kito dung de bao ve cho giao ly ciia minh Hp noi

rang: vG try va trai dat deu do thugng de Jenovah sang tao ra Trai dat nam a

trung tam vu tru va dung im bat dong Thanh dia Jerusalem nam a trung tam

ciia trai dat Con nguai la dua con yeu cua thugng dS Van vat trong vu try

nay deu do thugng de sang tao ra nham thoa man nhu cau ciia con nguai

Va nhu the, Thuyet dia tam ciia Ptolemy tra thanh "Kinh Thanh", thien van

hoc tra thanh ti nu cua ton giao Tinh hinh nay tiep tuc keo dai den thai dai

ciia Copernicus

Copernicus sinh nam 1473 a Ba Lan, la

con trai ciia mot thucng nhan giau c6 Nam

Copernicus len 10 tuoi, benh dich hach da cuap

di mang song cua cha ong Tir do, cau be

Copernicus chung song vai nguai em ruot ciia

ba ngoai, von la mot vi linh muc c6 hoc thiic

uyen bac, ten la Lucas Copernicus chiu su anh

huong cua Lucas, tra nen yeu thich toan hoc va

thien van hoc Ngay khi mai di hoc, cau da bi

cuon hiit bai nhung vi sao va mat trang Bu6i

toi, c$u thuang ngoi gan cua so, cham chii

Mot horn, anh trai Copernicus thac mSc: Nay em trai, tai sao luc nao •

em cung nhin cham chii len bau trai vay? Co phai em mu6n cki xin thugng

de di6u gi khong?

- Khong phai dau anh Em quan sat bau trai la mu6n kham pha bi mat

tren hau trai Copernicus giai thich

- Cai gi? Em muon lo den su viec ciia trai dat a? Nhting viec tren trai

da CO nhiing nha than hoc lo roi, chiing ta lam sao c6 the can thiep dugc?

- Dk cho nguai khac khong cam thay sg hai khi nhin len bau trai, em

se ca dai nghien ciiu ve! Em con muon ket ban vai cac vi sao, dk chiing dan

duang cho cac thiiy thii

- NSu em khong nghe theo lai khuyen ciia anh, thi ca dai nay em se chiu kho Anh trai dung giong gay gat giao huan Copernicus

- Em da quylt dinh roi, em khong sg gi ca Copernicus noi nhu dinh dong cot

Nam 18 tuoi, Copernicus dugc ngai Lucas dua den truang Dai hoc Jagiel Ionia a Krakow Cac truang dai hoc a Krakow la nai truyen ba tu

tuong van hoa cua giai cap tu san Dong Au thai bay gia 0 day, cac giao su

thugc phai chu nghia nhan van giai cap tu san, cam thay bat man vai su

cung nhac giao diku ciia trilt hoc kinh vien, han nira hp lai c6 nhieu y tuong

mai la tren ITnh vuc khoa hpc Trong b6i canh nay, vai tu tuong nhay ben, Copernicus cam thay rat hung thii vai thien van hpc va toan hpc Ong tien

hanh nghien cuu sau vk toan hpc, dpc rat nhieu sach va ve thien van hpc c6

dai, nghien cuu ThuySt dia tam (trai dat a trung tam) va Thuyet nhat tam (mat trai a trung tam) Copernicus da tiln hanh nhieu ghi chep va tinh toan,

dong thai dung thilt bi quan sat bki trai Trong dau ong, hien len hinh anh

mai ve he mat trai

Dang hpc dai hpc nam thu ba, Copernicus nhan dugc thu ciia ngai Lucas, muon ong sang Y hoc tap d^ tra thanh giam myc Vai mot nguai dam me thien van hpc, chan ghet giao hoi nhu Copernicus, ro rang day la

mot quyet dinh kho khan d6i vai ong Nhung khi hikt dugc tra thanh giam

myc, se gop phan ch6ng lai su xam lang ciia bgn hiep sy thap tu, ong da

khong chiit luang lu len duang sang Y

Mua thu nam 1496, Copernicus sang du hpc a Y va keo dai trong nuac nam trai Ong tung theo hpc a truang Dai hpc Padova vai khong khi hpc thuat

soi d6ng Gido su thien van hpc Novara cua truang dai hoc nay timg hoai nghi

vd sir dung dSn cua Thuygt dia tarn va cho ring, cau tnic vu tru c6 the dugc ve

ra don gian hen Nha Novara, Copernicus hieu biet sau sac hon ve Thuyet dia

tarn va Thuyet nhat tarn, trong ong nay sinh suy nglil trai dat tir quay xung

quanh true cua no va cac hanh tinh quay xung quanh mat trod Ngoai ra, ong

con hoc y hoc va giai phau hoc, nhan dugc hoc vi tien sy luat giao sy

Nam 1506, Copernicus quay tra wh Ba Lan Ngai Lucas da giu ong a

lai lam trg ly, de cung minh chong lai bgn hiep sy thap tir Sau nam sau,

Lucas qua dai, Copernicus chuyen den Fromborlc nam 6f phia dong bac Ba

Lan Ong da mua mot vong gac trong so bay vong gac cua lau dai Fromborlc

de quan sat bau trai

Luc con a Y, Copemicus da cho ring mat trai quay xung quanh trai dat

(mot hanh tinh nho) la dieu khong the Chi c6 the la hanh tinh nho quay xung

quanh hanh tinh Ion, vi the mat trai mai la trung tam cua vu tru Sau khi tra

ve Ba Lan, dira tren nhung quan sat doi voi sao Mgc va sao Tho, cung vai

viec nghien cuu chuyen dgng thuan va nghich cua cac hanh tinh, Copemicus

khang djnh rang mat trai la trung tam ciia via tru Hien tugng chuyen dgng

thuan nghich cua cac hanh tinh la do chung quay xung quanh mat trofi vai chu

ky khac nhau Nhin be ngoai c6 ve nhu mat trai quay xung quanh trai dat,

nhung thirc ra trai dat va cac hanh tinh khac cung quay xung quanh mat trai

Cung giong nhu khi chung ta ngoi tren thuyen, ro rang la thuyen di chuyen,

nhung chiing ta lai thay hinh nhu ba song di chuyen Luc con a canh Lucas,

Copemicus timg viet tom tat "Thuyet nhat tam" cua minh roi giri cho mot so

nguai ban Quan diem ciia ong lap tuc da gay nen sir chii y cua cac quoc gia

chau Au Nhung ong khong dam viet toan bg va chi tiet hgc thuyet cua minh

de xuat ban, vi sg viec lam nay se gap phai sir buc hai ciia giao hoi

Copernicus da timg noi: "Thien chuc cua con nguai la kham pha chan

ly" Vai khat vong kham pha chan ly manh liet, ong hhl tay vao vik cu6n

sach "Chuyen dgng ciia thien thg"

Mai den nam 1543, Copemicus mai du dung cam, quyet dinh cong

kich Thuyet dia tam Ong noi vai thai do kien dinh: "Toi se khong chun

buac truac sir chi tn'ch cua b i t ky ai" "Neu ai do chi trich gia thuyet cua toi,

toi se khong them ban tam Toi cho rSng sir chi trich ciia hg tho bao va v6

doan, vi the toi se coi thuong hg" Ong mang tap ban thao dugc mgi nguai

cha dgi den Nuremberg de in an Sau nhieu tra ngai, cu6i ciing cu6n sach

"Chuyen dgng ciia cac thien thS" cung chao dai Nhung khi cu6n sach dugc chuyen den cho Copernicus, thi cung diing vao liic ong sSp tu gia coi dai

Trong cuon sach, ong da mo ta mot each chinh xac ring, trai dit quay

xung quanh true cua no, mat trSng quay xung quanh trai dat, trai dat va cac hanh tinh khac quay xung quanh mat trai Nhung cung gi6ng nhu cac bac

tikn nhan, Copemicus da danh gia thap quy mo cua he mSt trai Ong cho

ring quy dao chuyen dgng cua cac hanh tinh la cac vong tron d6ng tam Ro rang, ket luan nay ciia ong la sai Cac phep tinh toan trong hgc thuylt ciia ong rat phiic tap, va khong chinh xac

Cu6n sach ciia ong sau khi dugc xuat ban da gay dugc sir chii y lan, thiic day cac nha thien van hgc thirc hien nhimg quan sat chinh xac han d6i vai sir chuyen dgng ciia cac hanh tinh Trong do, noi tieng nhat la nha thien van hgc vT dai nguai Dan Mach - Tycho Brahe Tir nhirng so lieu quan sat

ma Brahe do dac dugc, Joharmes Keple - mot nguai hg ly ciia ong da dua ra quy luat van dgng chinh xac ciia cac hanh tinh trong he mat trai

Hgc thuyet ciia Copemicus la mot cugc each mang doi vai nhan thiic

ciia con nguai v6 vu tru No lam cho thi giai quan ciia con nguai c6 nhung

thay doi Ion Nhung khi danh gia tam anh huong ciia Copemicus, chiing ta can phai chii y mot dieu, pham vi ling dung cua thien van hgc khong rgng rai nhu ciia vat ly hgc, hoa hgc va sinh hgc Ve mat ly thuyet, cho du con

nguofi khong hk h i l u hik gi ve hgc thuyet ciia Copemicus, thi van c6 the che

tao dugc tivi, xe hai, hay van xay dung nen nhiing nha may hoa hgc hien dai Nhung n l u khong ung dung ly thuyet ciia Faraday, Maxwell, Lavoisier

va Newton, thi khong thS tuang tugng n6i cugc song ciia con nguai ngay hom nay se nhu t h i nao

Tuy nhien, n l u chi xet anh huong cua hgc thuyet Copemicus doi voi

ky thuat, cong ngh? thi se bo qua y nghia dich thirc cua no Hgc thuyet ciia Copemicus la man ma d i u cho cong viec ciia Galileo va Kepler ma hai nha bac hgc nay lai la thay giao gian tiep cua Newton Nhung phat hien ciia hg mai giiip cho Newton c6 kha nang dua ra nhung djnh luat chuySn dgng va dinh luat van vat hap dan

Xet ve goc dg lich sir, "Chuyin dgng ciia cac thien the" la khoi d i u ciia thien van hgc duong dai va duong nhien cung la khoi d i u ciia khoa hgc hien dai "Thuylt nhat tam" xiing dang la mot ky tich trong lich sii khoa hgc ciia nhan loai

45

G A L I L E O G A L I L E I sinh nam 1564 a Y Thai dai ma ong sinh s6ng

dugc goi la thai ky den toi Than quyen ciia giao hoi thong tri chau Au Sir

phat trien ciia khoa hoc ky thuat bj kim ham Tat ca nhung tu tuong trai vai

y ciia giao hoi deu bi goi la "ta giao", va chiu sir buc hai tan nhan Nhung de

bao ve chan ly, cac nha khoa hoc da diang cam dau tranh vai cac the lire den

toi Galilei la mot trong nhung nha khoa hoc kiet xuat nhat thai bay gia

Galilei sinh a Pisa trong mot gia dinh quy toe sa ca la van Cha ong la

mot nguai chai dan luyt va nha ly luan am nhac noi tieng Tir nho, Galilei

da CO thoi quen suy ngam Nguai cha muon ong tra thanh mot thay thuoc,

nhung so phan lai c6 sir an bai rieng

Khi con di hoc, c6 mot Ian sau khi nghe bai giang tren lop ve mon

hinh hoc, Galilei da ve nha nghien cuu them, va nhan thay ket qua minh nit

ra trung hop vai ket qua cua Archimedes The la, ong lap tuc xin cha thoi

khong hoc nganh y nua Nguai cha mien cuang dong y, de cho ong hoc toan

va khoa hoc tir nhien

Tu do, Galilei khong chi lam thi nghiem, ma con tim each dung thi

nghiem de chung minh ly thuyet Ngoai ra, ong con c6 kha nang thien bam

ve van hoc, vi the c6 the mo ta mot each ro rang, khuc triet ve nhung thi

nghiem va ly thuyet cua minh

Phat hien -gay sung sot dau tien cua Galilei la vao nam 1581 Liic do,

ong chua day 20 tuoi Khi den cau nguyen a nha tha Pisa, ong de y thSy

chiec den treo dual tran nha dang dung dua V i chiu anh huong ciia gio, nen

CO liic chiec den dung dua manh, c6 liic dung dua nhe Ong bit mach tay

minh de tien hanh do dac thai gian tu liic chiec den bat dau dung dua cho

den khi no dimg lai va nhan thay, bat luan bien do dao dong the nao, thi thai

gian dao dong cua chiec den ciing deu bang nhau Sau khi ve nha, ong lam

hai con lac c6 chieu dai bang nhau, cho mot con idc dao dong vai bien do

16n, con lac kia dao dong vai bien do nho

K^t qua cho thay, thai gian dao dpng cua hai con lie qua nhien bang nhau

Sau nay, trong thuc tien, Galilei gSp phai mot kho khan Ian la do dac thod gian

Ong phai dung nhip dap cua mach hoac su dung dong h6 nuac de tinh toan thai gian

Khi Galilei qua dai, Huygens da ling dung nguyen ly con lac ciia Galilei de che tao ra d6ng h6 qua lie, tu do giai quyet dugc van

dS ma ban than Galilei chua the tim ra

Vat t h i rai tu do la mot bai toan ma Galilei tap trung sue lire de nghien cuu

Trong qua trinh nghien cuu, Galilei da tung lam mot thi nghiem noi tieng: ong cho hai qua dan phao c6 khoi lugng han kem nhau 10 Ian, dong thai rai

tu dinh thap Pisa xu6ng Nguai ta nhln thiy va nghe thay hai qua dan nay rai xu6ng ddt va phat no ciing mgt liic Thi nghiem nay chung minli quan diSm sau ciia ong: n8u hai vat thS nang va c6 mat do Ion den noi khien cho sue can khong khi nho den muc c6 the bo qua, thi toe do rai cua chiing gi6ng nhau Tu do, ong phii dinh quan diSm cho ring, t6c do rod cua vat the

ty le thuan vai khoi lugng ciia no

Galilei dat dugc rat nhieu thanh qua quan trgng trong linh v\rc vat ly Ong rat coi trgng thi nghiem, vi the nguai ta goi ong la nguai dat nen mong cho khoa hgc thuc nghiem can dai

Trong ITnh virc thien van, Galilei ciing dat dugc nhung thanh cong vT dai khong thua kem trong ITnh virc vat ly Nguod ta da nhan xet ve ong nhu sau:

"Colombo phat hien ra luc dia mod, con Galilei phat hien ra \\x tru mod"

Nam 1609, mgt xuong mai kinh a Ha Lan che tao thanh cong chiec kinh vien vgng d i u tien ciia th^ giai Sau khi biet dugc tin nay, Galilei lap tuc tap trung sue lire nghien cuu v6 quang hgc va thau kinh, dong thai thiet

kg va chl tao chile kinh vien vgng thien van d i u tien Sau nhieu ISn nghien cuu, tu chiec kinh eo th8 phong dai len ba Idn, ong thiet ke dugc chiec kinh

CO the phong dai len muai l4n, cu6i cung, ong che tao thanh cong chiec kinh

CO the phong dai len tai 32 l i n va dung no d6 quan sat thien the

T6i ngay 06 thang 1 nam 1610, l i n dau tien, Galilei dung kinh vien

vong cua minh ngam nhin bau trai Do la ngay bat dau ky nguyen mai cua

thien van hoc

Khi su dung kinh vien vong, Galilei phat hien ra tren he mat cua mat

trang c6 nui, tren mat trai c6 nhirng dikm den 6ng con dung kinh vien vong

phat hien ra rat nhieu cac vi sao ma mdt thuong khong nhin thiy

Ngay 07 thang 1 nam 1610, Galileo quan sat bang kinh vien vong cua

minh cai ma ong mieu ta a thai gian do la "ba dinh tinh, hoan toan khong nhin

thay dugc bod chung qua nho", tat ca nam g4n Sao Moc va thSng hang qua no

Nhijng quan sat vao cac dem sau do cho thdy cac vi tri cua cac "ngoi sao" do

lien quan tai Sao Moc, va thay doi theo mot each khien nguai ta khong giai

thich noi neu coi chiing la cac dinh tinh Ngay 10 thang 1, Galileo chu y thky

mot trong so chiing da bien mk Ong cho ring no da bi Sao Moc che khuSt Tir

do, ong da ket luan rang chiing quay quanh Sao Moc Galileo da kham pha ra

cac ve tinh (mat trang) Ian nhit ciia Sao Moc la: lo, Europa, va Callisto d6ng

thai phat hien ra ve tinh thij tu, Ganymede, ngay 13 thang 1 Galileo dat ten cho

bon ve tinh ong da phat hien ra la nhirng ngoi sao Medici, de vinh danh nguai

tai trg cua ong, Cosimo II de' Medici, Dai Cong tuac Tuscany, va ba nguai anh

em ciia Cosimo Tuy nhien, cac nha thien van hoc sau nay d6i ten chiing thanh

cac ve tinh Galileo dk vinh danh ong Phat hien nay chiing minh, khong phai tat

ca thien the deu quay xung quanh trai dat

Cugc dai cua Galileo la mot cugc dofi day nhirng gian nan thu thach va

chong gai De bao ve chan ly ciia minh, ong da ngoan cuong diu tranh

chong lai cac th6 lire den t6i

Nam 1632, Galileo da xuk ban kiet tac ciia minh - "Doi thoai vh Hai

He thong ThI giai Chinh" Ong diing tilng Y de trinh bay mot each sinh

dong, de hieu "Thuyet nhat tarn" ciia Copernicus, giiip cho nguai binh

thuang ciing c6 thg hieu dugc

Ngay 22 thang 6 nam 1633, tac pham ciia ong bi giao hoi ket an c6 tu

tuong di giao Galileo bi dua ra toa an ton giao xet xu Giao hoi ep ong phai

tir bo quan diem Thuyet nhat tarn, dong thai xu ong tu chung than Galileo

danh phai nit lai tuyen bo ciia minh Toa an da phat ong moi tuSn phai doc

thuoc long mot bai tha ca nggi thien chiia, han niia khong dugc c6 hk ky

hanh dong di giao nao Liic do, ong da la mot cu gia 70 tu6i

Nhung sau khi lam le, ong diing day va noi: "Nhung du sao trai dk

van quay"

Ngay 8 thang 1 nam 1642, nha khoa hoc vi dai nay da tir gia coi dai

48

NGAY 4 thang 1 nam 1643, Nevvton chao dai trong mot gia dinh

nong dan a Woolsthorpe thugc thi trin Lincolnshire nuac Anh Newlon la dira tre de thieu thang, khi ra dai chi nang 3 pounds Ba da va nhung nguai than trong gia dinh lo ling khong bi8t diia tre nay c6 thI s6ng n6i khong

Khong ai nga dugc ring, sinh linh nho be 4y khong nhirng sau nay lai tra

thanh mot bac thiy khoa hgc tiSng tarn lay limg, ma con thg 85 tuoi

Cha de cua Newton qua dai ba thang truac khi Newton ra dai Khi Newton 2 tuoi,

me ong tai gia idy mot muc su Newton dugc

ba ngoai nuoi duang va cham soc Nam Newton 11 tu6i, sau khi nguai chong thii hai qua dai, me mang theo mot nguai con trai va hai nguai con gai ciia nguai chong sau den chung s6ng vai Newton Tir nho, Newton da

it noi, nhung tinh each ran roi Co the hoan canh gia dinh da tao cho ong tinh each nay

Khi len 5 tu6i, Newton di hgc a mgt hsacNev^ton

truong cong lap Thai nien thilu, Newton khong phai la thin d6ng Ket qua hgc tap xSp loai trung binh Nhung Newton thich dgc sach, dac bi?t la cac loai sach day phuang phap lam nhiing mo hinh ca khi don gian Tir nhijmg kien thuc dgc dugc tir sach va, Newton da tu tay lam mgt s6 do chai ngg

nghinh nhu c6i xay gio, dong h6 go, den dang gip

TruySn ring, sau khi tim hiiu ky nguyen ly cua c6i xay gio, Newton

da tu chl tao mo hinh cua chi8c c6i xay bgt Cau da bugc con chugt vao coi

xay CO banh xe, sau do dat mgt vai hat ngo a phia truac banh xe a vi tri ma con chugt khong thg vai tai Vi muon an hat ngo, nen con chugt khong

ngimg chay, nh6r vay banh xe lien tuc quay C6 mot Ian, khi tha diSu,

Newton con bupc mot chiec den nho vao day di^u Nhiing nguai dan trong

thon ban dem nliin thiy thS cu nga rang sao ch6i xuit hien Newton con che

tao mot chiec dong ho nuac nh6 Vao moi sang, chigc d6ng h6 nay tu dong

nho nuac xuong mat cau, danh thiic cau day Ngoai ra, cau be con thich ve,

dieu khac, dac biet thi'ch dieu khac d6ng h6 mat trai CJ cua so, ban cong,

goc nha, dau dau Newton ciing dat nhung chiec d6ng h6 mat trai do minh

che tao de quan sat su dich chuyen vi tri d6 bong cua mat trai

Nam 12 tuoi, Newton theo hoc a truang trung hoc Grantham each nha

khong xa Cha m? Newton hy vong con trai minh tra thanh mot nong dan

giau CO Nhung Newton lai khong c6 nguyen vong nay Gang Ian, Newton

cang thich doc sach, thich trhm tu suy ngam, va lam nhung thi nghiem khoa

hoc nho nho Trong thai gian hoc a truang trung hoc Grantham, Newton a

tro trong nha mot thSy thuSc Moi truang s6ng nay da hun diic cho Newton

CO hung thii lam nhihig thi nghiem hoa hpc

Khi hoc trung hoc, ket qua hoc tap cua Newton cung khong noi trpi

Chi CO dieu Newton rat thich doc sach, to mo truac cac hien tupfng tu nhien,

chang han nhu su dich chuyen cua bong do mat trai b6n mua trong nam,

mau sac da dang cua giai tu nhien, dac biet hung thii vai hinh hoc va ThuySt

nhat tam cua Copernicus Newton con phan loai sach theo cac chuyen nganh

khac nhau de doc, dong thai thich lam nhijng thi nghiem va phat minh nho

Nam 1661, khi 19 tuoi, Newton theo hoc a hoc vien Trinity thuoc Dai

hoc Cambridge va thuQc dien sinh vien dugc giam hoc phi Nhung de ki^m

tien chi tra cho sinh boat, ong van phai lam them Nam 1664, Newton nhan

dugc hoc bong Nam 1665, nhan dugc hoc vi cu nhan

C) truang dai hoc Cambridge, nha dugc ren giua va b6i duong nhirng

kien thuc ve toan va khoa hgc tu nhien nen Newton cam thay v6 cung hung

thu trong viec kham pha nhung hien tugng tu nhien Cugc s6ng yen binh va

tinh lang a que huang da giiip cho doi canh tu tuong cua ong dang rong

Khoang thai gian ngin ngiii tu nam 1665-1666 tro thanh nhung nam thang

hoang kim trong sy nghiep khoa hoc cua Newton khi ma tai nang trong ITnh

vyc khoa hoc ty nhien cua ong dugc boc 16 Ong suy ngam ve nhung vdn dk

ma nhiing ihk he di truac chua ha suy ngam din, dat chan vao nhung linh

vyc ma nguai di truac chua tung dat chan vao, tao dyng nen thanh tyu vi

dai chua timg c6 Cau chuyen Newton nhin qua tao rai ma ngg ra lyc van

vat hap dan la cau chuyen xay ra trong thai ky nay

Sy phat hien ra lyc van vat hdp dan, cho thay sy chuyen dong cua cac

thien the tren hhu trai va sy van dong cua cac vat th6 tren mat dat dku c6

chung mot quy luat - do la chiu sy chi ph6i cua dinh luat ca hoc

Newton kk lai rang, vao khoang nam 1666, trong thai gian s6ng a que

minh, ong da timg suy nghi v6 lyc van vat hap dan Ong thuong ngoi mot

minh trong vuon Co mot \an, cung giong nhu bao nhieu Ian khac, mot qua

tao rai tir tren cay xu6ng

Mot qua tao rung la dilu hk sue binh thuong, nhung no da tao nen

buac ngoat trong Hch sir tu tuong nhan loai Chinh no khign cho Newton dat

ra cau hoi: Tai sao qua tao lai rai xuong dk ma khong bay len trai, r6t cuoc nguyen nhan nao khiln cho t i t ca nhirng vat thS dku chiu lyc hut huang v6 phia tarn trai dk? Newton trim ngam suy nghi, cu6i cimg ong da phat hien

ra lyc van vat hap dan c6 y nghia vach thai dai doi vai nhan loai

Truac khi Newton phat hien ra dinh luat van vat hip dan, da c6 rdt nhiiu cac nha khoa hgc suy nghi mot each nghiem tiic v6 van dh nay Chang

han Kepler nhan thurc dugc ring, can c6 mot lyc nao do tac dong d l cho hanh tinh duy tri dugc quy dao chuyin dong hinh e-lip Kepler cho rang loai

lyc nay tuang ty nhu lyc hut cua nam cham doi vai sat Nam 1659, khi

nghien cuu dao dong con lac, Huygens phat hien, dk giir cho vat the chuyen dong theo quy dao hinh tron thi can phai c6 lyc huang tam Hooke va mot

s6 nguai khac cho ring do la lyc hip dan, dong thai timg tim each suy ra m6i quan he giira lyc hip dan va khoang each

Nam 1664, Hooke phat hien quy dao cua sao ch6i bj be cong khi tiln dtn

gin mat Uoi la do tac dyag lyc hip dan cua mat trai Nam 1673, Huygens dua

ra dinh luat huang tam Nam 1679, tir dinh luat huang tam va dinh luat ba

Kepler, Hooke va Halley da suy ra dugc ring, lyc hip dan giir cho hanh tinh chuySn dong theo quy dao e-lip ty le nghich vai binh phuong khoang each

D i l m vugt trgi cua Newton so vai Hooke va nhung nguai khac la a cho, ong giai quygt dugc luan chimg toan hoc d6i vai lyc van vat hap dan

Nam 1679, Hooke timg v i l t thu hoi Newton, lieu c6 thk dya tren dinh luat

huang tam va dinh luat lyc hip dan ty le nghich vai binh phuong khoang each de chimg minh hanh tinh chuyen dong tren quy dao hinh e-lip Newton

khong tra lai cau hoi nay Nam 1685, khi Halley d i n tham Newton, thi

Newton da phat hien ra dinh luat van vat hip dan Dinh luat nay phat bieu nhu sau: Lyc hip dan giiia hai vat t h i ty le nghjch vai binh phuong khoang each giira chiing, ty le thuan vai tich kh6i lugng cua chiing

Luc bay gia, da c6 dugc so lieu chiiih xac

vk ban kinh trai dat, khoang each giua mSt troi

va trai dat Newton da chung minh cho Halley

thay lire hap dan eua trai dat chinh la lire huong

tarn khien eho mat trang quay xung quanh trai

dat, dong thai ong eOng ehung minh duoi tac

dong phu hop voi dinh luat Kepler

Dual sir thiie giuc eiia Halley, euoi nam

1686, Newton viet mot euon saeh vT dai mang

y nghia dot pha "Cae Nguyen ly Toan hoe eiia

Tnk ly vS Tir nhien" V i khong du tikn, Vien ^^^^^^ , ,

Hoang gia Anh da khong c6 dieu kien xuat

ban euon saeh Sau do, dugc Halley trg giup kinh phi, euon saeh vi dai nhat

trong lieh su khoa hoe mod duge xuat ban vao nam 1687

Trong euon saeh nay, xuat phat tir nhihig khai niem ea ban eua ea hoc

(nhu khdi lugng, dong lugng, quan tinh, lire) va nhung dinh luat ea ban (ba

dinh luat chuyen dong), Newton da ap dung cong eu toan hoc sac ben do

minh phat minh (vi phan va tich phan), khong nhung ehung minh duge dinh

luat van vat hap dan ve mat toan hoe, ma eon xay dung ca hoc c6 dien thanh

mot he thong hoan chinh va chat ehe, th6ng nhat ca hoc thien t h i va ca hoc

vat the tren trai dat, thue hien Ian hgp nhat Ian trong Heh su vat ly

Danh tieng trong khoa hoe giiip cho dia vi chinh tri cua Newton ngay

eang dugc nang eao Nam 1689, ong dugc bau vao quoc hoi phu trach mang

khoa hoe Khi tra thanh nghi sy, ong bat dSu rai xa khoa hoe Nhigu lue,

ong the hien sir chan ghet doi vai ITnh vuc minh dang phu trach Dong thai,

ong bo rat nhieu thai gian cho vi?c tranh chap ban quyen phat minh vai

nhung nha khoa hoe eiing thai nhu Hooke, Leibniz

m hoang Anne phong lam quy toe Khi do, ong la nguai rkx giau eo, va

duge moi nguai ton sung la nha khoa hoc vi dai nhat Ong dam nhan ehue

chu tich hoi hoang gia Anh

Ngay 20 thang 3 nam 1727, nha khoa hgc vT dai Issac Newton qua

dai Giong nhu rat nhieu nhirng nguai Anh ki?t xuat khac, ong dugc mai

tang a nha tha Westminster

VAO mot bu6i ehilu nam 1824, trong khu rung a ngoai 6 London, mot sinh vien dai hoe di vong quanh mot g6c cay Dgt nhien, anh ta phat hien a ben trong lop v6 cay sap bi rung, eo nhung con con trung bo di bo lai Anh vpi vang boc v6 cay, nhin thdy hai eon bg eanh cung dang bo rat nhanh Anh ta lap tuc moi tay bat mot con, sau do vui suang ngam nghia hai

"tu binh" nay

Dung lue do, mot con bo eaiih eung niSa lai chui ra tir v6 cay Chang trai vpi vang eho mpt eon bo canh cimg vao mieng, de bat them eon bg eanh eirng thu ba Chang trai eu mai me ngim nhin hai con con triing ky la trong tay, ma quen mat eon con trimg dang ngam trong mi?ng

Con con triing Sy duang nhu khong chiu n6i khong gian tii tiing, nen

da phong ra ehdt dich vira cay, vira dang, khiln eho luai chang trai vira dau

vira rat Lue nay, chang trai mai sue nha den con eon triing trong mieng, vgi vang nho no ra ngoai Sau do, mac ke cho mieng dau rat, chang sinh vien han ha quay ve truang dai hgc Cambridge

Chang sinh vien nay ehinh la Charles Darwin Sau nay, d l tuang nha ong la ngudi dau tien phat hien ra loai bp eanh eung nay, nguai ta da dat ten cho no la "Darwin"

Darwin sinh ngay 12 thang 2 nam 1809 a Charles Darwin

thi tran Shrewbury thupc mien tay nuae Anh Ong npi va cha Darwin deu la

eac thay thuoc Nguai nha ky vpng Darwin se noi nghi?p t6 tong Nam 16

tuoi, Darwin theo hgc nganh y khoa, truang Dai hgc Edinburgh

Nhung til nho, Darwin da yea thien nhien, dSc bi^t thich di sin, thu

thap khoang vat va cac tieu ban dong thuc vat Sau khi vao truong dai hoc,

Darwin van thuomg xuyen di vao rimg hay nhirng canh dong de thu thap tieu

ban cac ioai dong thuc vat khac nhau Nguai cha cho ring Darwin "chai bai

leu 16ng, khong chiu hpc hanh", nen vao nSm 1828, ong da tuc gian bat

Darwin chuyen sang hoc than hoc a truong Dai hoc Cambridge, voi hy vpng

con trai minh se tro thanh mot "linh muc dang kinh"

Darwin v6 ciing chan ghet nhung gia thuylt hoang duong cua than

hoc, chang han nhu Thuyet sang thL Ong van danh phin Ion thoi gian dk

nghe nhiing bai giang ve khoa hoc tu nhien va tu doc rat nhiSu sach v6 v l

linh vuc nay Ong hang say thu thap tieu ban ciia cac loai dong thuc vat,

luon hung thii voi gioi tu nhien than bi

Nam 1831, Darwin tot nghiep Dai hoc Cambridge Ong tu ch6i lam

nghe muc su voi dai ngp hau hinh, ma dan than vao con duong nghien ciiu

khoa hoc Thang 12 nam do, Chinh phu Anh to chuc mot chuyen khao sat

vong quanh the gioi voi phuong tien la con tau "Beagle" Dugc mot giao su

gioi thieu, Darwin da tham gia chuy6n di nay trong vai tro la mot nha tu

nhien hoc, voi kinh phi tu tiic, ong bat dau hoat dong khao sat voi nhiJng

thang ngay gian kho va dai dang dEng

Moi khi den mot vung dat mod, Darwin deu tien hanh khao sat va nghien

cuu ky luong, ti mi Co gi khong hieu, ong \ikn hoi nguod dan dia phuong,

nhieu luc con nho hp dan duong Darwin khong quan ngai vdt va, treo non loi

suoi, de dao boi hoa thach cua cac loai sinh vat, thu thap rk nhidu mau vat cua

cac loai dong thuc vat, phat hien ra rat nhieu loai mod chua dugc ghi chep trong

sach vo Ban ngay, ong lam cong viec thu thap, ban dem ong ban ron ghi chep

nhat ky Thang 1 nam 1832, chiec tau "Beagle" dung lai 6 dao San Diego thuoc

quan dao Cape Verde tren biln Dai Tay Duong Trong khi cac thuy thu ban ron

khao sat dong chay ciia bien, Darwin va trg ly vai deo ba 16, tay cam biia dia

chat, treo len nui tiep tuc thu thap tieu ban cua dat da

Tren duong di, Darwin ISy moi thu da mot it cho vao ba 16, c6 da mau

den, CO da mau tring, c6 ca da hoa van Chang miy ch6c, chiSc ba 16 da chua

du cac loai da khac nhau Darwin nhe nhai m6 h6i khoac chiec ba 16 tren vai

- Thua ngai Darwin, nhung loai da tap nham nay r6t cuoc c6 tac dung

i chu?" Nhin Darwin kho nhpc buoc di, ngudi trg ly vira to mo, vua cam thSy kho hiSu, hoi

- Anh nhin xem, da dugc phan chia thanh nhung tkng khac nhau Moi

tang d^u CO nhung v6 so va xuong cua nhijng loai dong vat bidn khac nhau

Da c6 the noi cho chung ta biet nhung sinh vat nay c6 tu6i khac nhau"

Darwin vua tho hon hkn vua noi

Duong nhu ngudi trg ly hiSu ra phan nao ly do Anh ta vgi va do chiec bao va khoac len nguoi

Trong qua trinh khao sat, dua tren sir thay d6i cua cac loai sinh vat,

Darwin lu6n suy ngam wk mot v i n dh: hoa c6, van vat va con ngudi dugc

sinh ra nhu thS nao? Tai sao chung sao lai thien b i l n van hoa nhu thS? Giira chiing CO m6i lien he gi khong? Nhung cau hoi nay ngay cang an sau trong

dku, khiln cho 6ng dhn dan hoai nghi d6i voi ThuySt sang t h i cua t6n giao

cung nhu quan dikm cho ring, cac loai sinh vat kh6ng he thay d6i gi tu khi

CO mat tren trai dat

Cu6i thang 2 nam 1832, chile tau "Beagle" den Brazil Darwin lai len bo

khao sat, d6ng thdi dk nghi voi thuySn truong dugc leo len day niii Andes

ThuySn truong ngac nhien voi hoi: - Nggn niii nay vua cao vira dai, kh6ng biet 6ng vugt qua dugc kh6ng?

- T6i mu6n di tren con duong chua tung c6 ngudi di qua Darwin kien dinh tra Idi Thuyen truong cam dong trudc tinh than dam me khoa hoc cua Darwin va da ddng y de nghi ciia ong De an toan, thuySn truong con ra lenh cho ngudi dan dudng di ciing, dong thdi cung khdng quen cho mang theo con la de cho d6 dac

Khi hg treo len dinh nui cao hon muc nude bien hon 4000 m6t,

Darwin tinh cd phat hien ra h6a thach v6 so tren dinh niii Ong v6 cung ngac

nhien, nghi bung: "V6 so dudi day hikn tai sao lai chay len dinh niii?" Sau

mot hoi suy nghi, cuoi cung 6ng cung tim ra nguyen nhan: do la vi hoat dong ciia v6 trai dit Ong phin khich noi: "Xem ra, day niii cao Idn nay, nhieu trieu nam trudc day tung la dai duong"

Kh6ng kim nen n6i su phSn khich trong long, Darwin tiep tuc dan mgi ngudi treo len cao Khi len den dinh cao nhit cua day Andes, Darwin diing

ngarn nhin xung quanh, ong bat nga nhan thky hai ben cua day nui, cac loai

thuc vat khong giong nhau hoan toan Quan sat ky lai thdy, cung mot loai, thi

hinh dang ciing khac xa nhau Tai sao chiing lai c6 su khac biet Ion nhu thS?

Mot suy doan lai xuk hien trong dku ong: "Cac loai sinh vat khong

phai nhat thanh bat bien, ma thay d6i theo moi truong s6ng"

Sau do, Darwin di theo con tau "Beagle" vugt qua Thai Binh Duong,

di qua Australia, vugt qua A n Do Duong, vong qua mui Hao Vpng Vao

thang 10 nam 1836, con tau tra vk nuac Anh

Hank trinh cua chiec tau "Beagle "

Trong chuyen khao sat 5 nam vong quanh the giai nay, Darwin da thu

thap dugc rk nhi6u tu lieu quy gia Sau khi tra v8 nuac, mot mat chinh ly

lai nhung tu li?u nay, mat khac ong di sau vao thuc tien D6ng thai, ong

tham khao rdt nhieu sach va khac nhau, d l tim bang chung thuyet phuc cho

hoc thuyet ti^n hoa cua minh Nam 1842, Darwin viet ban dk cuomg tom

luge dau tien cho cu6n sach "Ngu6n G6c Muon Loai" (On the Origin of

Species) Thang 11 nam 1859, "Ngu6n G6c Muon Loai" - mot tac pham

khoa hoc do so ket tinh 20 nSm nghien cuu khoa hoc ciia Darwin - cuoi

cung cung dugc xuat ban Trong cuon sach nay, Darwin da neu len tu tuoTig

cua "HQC thuygt t i l n hoa": qua trinh tiln hoa ciia sinh vat la qua trinh tu

thip dkn cao, tir dan gian dkn phuc tap va dung nhiJng thuc t l va chung cu

xac thuc dk chung minh ring: tdt ca cac loai sinh vat deu dugc tien hoa tir

mot s6 it loai sinh vat Con nguai khong phai la loai sinh vat dac biet, ma

cung gi6ng nhu tk ca cac sinh vat khac, dku la kkt qua ciia qua trinh ti6n

hoa Tien hoa cua sinh vat la ket qua cua chgn loc tyr nhien

Sir ra dbi cua tac phim nay, Ian dau tien sinh vat hoc dugc dat tren tnot nkn mong hoan toan khoa hoc Tren thuc te, "Nguon Goc Muon Loai"

da lat d6 hoc thuydt cho ring, thugng dk sang tao ra van vat No gidng nhu

mot qua bom nem vao thanh dia cua than hoc, tao nen su tdn cong mang tinh huy diet doi vai cac hoc thuyet than hoc

Duong nhien, giai cdp thong tri, giao hoi, tham chi la cac nha khoa hoc

bao thii khong chiu chip nhan quan dikm "Con nguai dugc tien hoa tu loai vugn" Ho cung tin cong vao Darwin va cuon sach "Nguon Goc Muon

Loai" Nhung lai de doa va uy higp lien tuc nham vao Darwin

Nhung mot s6 nha khoa hoc iikn bo da dung cam dung len, tich cue ling hg va bao ve Thuyet iikn hoa Trong do n6i bat nhat la Huxley va

Hooke Hp dung ngoi but va kha nang dien thuylt de tien hanh dau tranh vai

than hoc ton giao va cac thk lire bao thu va Idn tranh dau noi tilng nhat

chinh la "Cupc tranh luan Oxford"

Cuoi Cling, Thuyet tien hoa ciia Darwin da chiln thing than hpc ton

giao Dkn nhung nam 70 cua the ky XIX, ThuySt iikn hoa ciia Darwin da

dugc thira nhan rgng rai trong giai hpc thuat Nam 1877, truang Dai hpc Cambridge - nai Darwin timg theo hpc - da thua nhan nhung cong hien vT dai ciia ong d6i vai khoa hpc, dong thai trao cho ong hpc vj danh dir

Sau do, Darwin lai bat dau vilt cu6n sach thii hai cua minh "Sir bien

di ciia dpng vat va thuc vat" Ong diing nhiing sir thuc va chung cii khoa

hpc khong Ihk ch6i cai, dk chiing minh cho quan diem ciia Hpc thuyet tien

hoa Ong dua ra nhung quan diem quan trpng lien quan den su bien di va di truySn cua cac loai, dau tranh sinh t6n va chpn Ipc tu nhien cua sinh vat

Cuon sach nay nhanh chong dugc xuk ban Khi da nhieu tuoi, Darwin mac nhieu benh, thk luc suy giam, nhung vai nghi lire phi thuang, ong van kien tri nghien cuu khoa hpc va viet sach, lien tuc xuat ban nhiku tac pham noi

tieng, trong do c6 cu6n sach "Ngudn g6c loai nguai"

4 gia sang ngay 19 thang 4 nam 1882, trai tim Darwin ngimg dap De

to long biet an va cam phuc truac nhung c6ng hikn to Ian cua ong doi vai

khoa hpc, nguai dan nuac Anh da t6 chuc an tang ong a nha tho Westminster, London, ben canh ngoi mp ciia Newton

JOHANN MENDEl sinh nam 1822 a mot thon nho cua Ao (nay

thuoc Cong hoa Sec) Gia toe cua Mendel lam ngh6 nong trong su6t nhiSu

the he Cha Mendel yeu thich nghe lam cay canh Chiu anh huang cua cha,

tir nho, Mendel cung dam me cong viec nay

Ngay 09 thang 10 nam 1843, Mendel vao

hoc a tu vien St Thomas thuoc giao phai

Augustine a thanh ph6 Bmo, dong thai \iy ten

thanh la Gregor

Tu vien St Thomas la nai luon chii trong

den nhimg nghien cuu thuoc linh vuc khoa hoc

ty nhien C) day, Ong quen biet vai rat nhieu

nguai dam me ITnh vuc nay, dac biet la nhiJng

nguofi yeu thich nuoi trong thyrc vat Nhung

nguai cung sa thich nay thuong tu tap vao bu6i Johann Mendel

toi dS ban luan \k nhung van dg lien quan d i n hoc thuat Mendel ciing hk

dau nghien cmi \h khoa hoc tu nhien tu chinh nai day

Nam 1847, Mendel lam muc su, sau do ong lam giao chii Co mot thai

gian, ong con lam giao vien trong mot truong trung hoc va tham gia giang

day tieng La tinh, tieng Due va mon toan

Nam 1851, dugc sir giai thieu cua tu vien tmang Napp, d6ng thai

dugc tu vi?n trg cSp tien, Mendel da din hoc a Dai hoc Vienna Day chinh

la sir ma dSu cho cugc dai nghien curu khoa hoc cua ong Chinh tai ngoi

truong nay, Mendel dugc tiep nhan sir giao due trong ITnh vuc khoa hoc tu

nhien mang tinh he thong va bai ban, tu do giiip ong c6 dugc nen tang k i l n

thuc virng chSc cho hoat dgng thirc tien trong tuong lai

Nam 1853, Mendel quay tra ve tu vien Tir do, ong vira lam giao vien

giang day mon vat ly va sinh vat a truong Cao ding Ky thuat Brno, vua t i l n

hanh nhung nghien cuu khoa hgc tren pham vi rgng trong tu vien

Buac 6kn ong trong 22 loai dau Ha Lan tren manh vuan thi nghiem nho

va trong mot can phong am ciia tu vien, sau do tiln hanh thi nghiem lai tao dau

Ha Lan trong su6t tarn nam troi Luc dSu, Mendel chi c6 y dinh thong qua thi nghiem lai gidng d l tao ra gi6ng dau mai, tot han Ong tiln hanh lai gi6ng nhan

tao cho nhung loai dau c6 nhirng cap tinh trang khac nhau (dau than cao va dau

than th4p, dau hat tran va dau hat nhan) va nhan dugc the he con cai thir nhat

(thi he F l ) , sau do lai tiln hanh lai gilng cho t h i he Fl d l nhan dugc thi he

con cai thu 2 (thi he F2), sau do tiln hanh quan sat, tinh toan va phan tich vk

ky luang d6i voi so lugng, tinh trang cua t h i he F2 Mendel phat hien ra hai dinh luat cua di truyen thuc vat, tuc "Dinh luat phan ly" va "Dinh luat tir do to hgp" Ngi dung cua "Dinh luat phan ly" nhu sau: thi he F l chi bieu dat tinh trang cua gen trgi, trong khi do tinh trang cua gen lan tam thai chua dugc bieu hien Sang t h i he F2, gen trgi va gen lan deu dugc bilu hien, han nua ty le giua

ca thi mang gen trgi va ca the mang gen lan la 3:1

Quy luat di truyin nay cua sinh vat la mot quy luat c6 y nghia quan trgng d6i vai lich su t i l n hoa cua loai nguai noi chung va trong ITnh vuc di truyin hgc noi rieng No da ven len biic man bi mat cua sir s6ng tren trai dat nay Tir vi?c l\ra chgn cac d l i tugng thi nghiem hit sue khoa hgc cho din viec ap dung phuang phap thong ke toan hgc vao trong nghien cuu sinh vat

hgc, ik ca nhirng viec lam cua ong do c6 y nghTa v6 cung to lan vach ra mot

thai dai mai trong ITnh virc di truyen hgc

Mendel da tap hgp nhung kit qua nghien cuu cua minh va viet thanh luan van Nam 1865, cu6n luan van dugc xult ban Nhung luc bSy gia hgc thuylt cua Darwin dang c6 anh huong sau sic d6i vai gioi khoa hgc Mgi nguai cho rang Mendel dinh luat ca ban nhlt cua sinh vat da dugc phat hien, nen nguod ta khong

d l y din nhiing phat hien quan trgng khac v l sinh vat hgc Phat hien cua Mendel

da khong gay dugc chu y rgng rai trong giai hgc thuat Nhung dilu nay khong he lam cho Mendel tu bo niem dam me nghien cuu khoa hgc cua minh

Ngoai ra, Mendel con nuoi ong va nghien cuu ve khi tugng hgc Nam 1868, Mendel nhan chuc tu vien truong Bmo Ong cu nghT rang chuc vu nay giup ong c6 dugc nhilu ca hgi nghien cuu khoa hgc han Nhung den nam 1874, ong bi dinh vao mot vu kien tung keo dai suot nhieu nam Dieu nay da gay anh huong lan d l i vai viec nghien cuu khoa hgc cua ong

Nam 1883, trong mot Mn di du lich, ong bi mkc benh, tu do n i m liet

giuong khong ngoi day dugc Ngay 06 thang 1 nSm 1884, Mendel qua dai

T h i theo nguyen vgng cua nha khoa hgc, thi hai ong dugc t i l n hanh giai phau va phuc vu cho nghien cuu khoa hgc

MQT ngay ciia nam 1911, tren bai c6 trong khuon vien truong Dai

hoc Praha (thuoc thanh pho Praha, Cong hoa Lien bang Tiep KhSc cii, nay

la Cong hoa Sec) noi tieng, mot nhom sinh vien ngoi vay quanh mot giao su

tre tuoi Ho dang ban luan het siic soi noi ve mot so van de khoa hoc ma

minh quan tam

Mpt sinh vien mim cuai dat cau hoi: "Xin giao su hay giai thich mot

each nom na de hieu, thl nao la Thuyet tuong d6i"

Vi giao su tre tuoi nhin khap mot luot cac ban sinh vien, r6i hom hinh

tra lai: "Neu ngoi canh mot c6 gai xinh dep, tre trung thi ban se cam th^y

mot tieng dong ho ngan ngui gi6ng nhu mot phut N§u ngoi canh mot ba cu

gia nua, mat mui nhan nheo, thi ban se cam thay mot phiit dai nhu mot ti^ng

dong ho vay Day chinh la Thuyet tuong doi"

Cac ban sinh vien ngo nguai khi

nghe cau tra lai nay, nhung ngay sau do

ho bat cuai rat to

- Thoi, hom nay chiing ta dung a

day Vi giao su tre dung day, tam biet cac

ban sinh vien, roi di thang den thu vien

Vi giao su tre nay chinh la nha

khoa hoc vT dai, nguai sang lap ra

Thuyet tuong doi - Einstein

Einstein sinh ngay 14 thang 3 nam Albert Einstein

1879 a Due trong mot gia dinh Do Thai Nguai cha la ong chii ciia mot

cong ty nho chuyen san xudt thiSt bi dien Khi Einstein 15 tu6i, cong ty bi

dong cua vi lam an thua lo, cha Einstein dua ca gia dinh sang Y sinh song

60

Mua thu nam 1896, Einstein theo hoc a truong Bach khoa lien bang

(ETH) a Zurich, Thuy ST 6 truong dai hoc, ngoai mon toan, Einstein deu khong cam thdy hung thu vai cac mon hoc khac Einstein c6 dam me Ian trong viec kham pha bi mat ciia gioi tu nhien Tranh thu thai gian ranh roi, Einstein tim doc rat nhieu sach va lien quan den triet hoc va khoa hoc tu nhien • , Nam 1900, sau khi t6t nghiep truong Bach khoa lien bang Thuy Sy, Einstein nhap qu6c tich Thuy Sy, nhung trong su6t thai gian dai, ong khong tim dugc viec lam Hai nam sau, ong mai tim dugc mot cong viec on dinh a Cue lien bang v8 sa huu tri tue, Cue bing sang che, vai vi tri la nguai kiem tra cac bing sang che - mot cong viec khong he lien quan den nghien cuu khoa hoc Mac du vai d6ng luang it 6i, cuoc song vat va, nhung Einstein van tranh thu thai gian ranh roi de nghien cuu khoa hoc, hon nira ong con lien tuc gat hai dugc nhiing thanh cong Nam 1905, Einstein dat dugc nhung buac tiln mang tinh dot pha trong vat ly hoc khi ong sang lap ra Thuyet tuong doi hep Luc do, ong mai 26 tuoi

Thuyet tuong doi dugc Einstein neu ra trong mot bai bao c6 ten la

"Dien dong lire hoc cua vat thi chuyln dong" (On the Electrodynamics of Moving Bodies) Truac do, quan diem truyen thong trong vat ly hoc ve khong gian, thai gian mang tinh tlnh tai, may moc va tuyet doi Khong gian, thai gian, vat the va chuySn dong cua vat the doc lap voi nhau, khong c6 bat

cu moi quan he noi tai nao Hay noi each khac, vat the chang qua nam a mot

vi tri nao do trong khong gian mot each c6 lap Chuyen dong cua vat the

chang qua la su di chuyen \ mat vi tri trong mot khong gian tuyet doi va hu

v6 Thai gian cijng mang tinh tuyet doi, va giong nhau 6f bat cu dau, no khong ngirng troi di doc lap vai khong gian Day chinh la quan diem ve khong gian va thai gian ciia ca hoc c6 dien Newton Vai su tao bao Ian, Einstein da pha va su troi buoc ciia vat ly hoc truySn thSng Ong cho rang, khong gian, thai gian, vat the va chuyen dong cua vat thi khong thi tach roi nhau Giua chiing c6 m6i quan he hit sue khang khit Trong vai tro la hinh thirc ton tai ciia vat chSt, vl mat ban chit, khong gian va thai gian thong nhat vai nhau, thay d6i cung vai chuyin dong ciia vat chat Mot trong nhCmg ket luan quan trong nhat ciia Thuylt tuong d6i hep la m6i quan he giua nang lirgng va kh6i lugng No cho chiing ta biet, kh6i lugng ciia vat thi khong

phai la hk biln, khi van t6c chuyin dong cua vat thi tang len, thi khoi lugng

cung tang theo Mot su chuyin hoa nhit dinh nao do ciia kh6i lugng se dan QS^i^ 61

d^n sir chuy£n hoa nhdt diiih ciia nang lugng, va ngugc lai Kdt luan n6i

tieng nay la ca sa ly thuySt cho bom nguyen tu, bom hydro va cac ung dung

khac cua nSng lugng nguyen tu, tu do ma ra thai dai nguyen tu

Sir ra dai ciia Thuylt tuang d6i hep gay chan dong giai vat ly hoc,

d6ng thai lam cho ten tuoi ciia Einstein vang doi khSp the giai Trong buc

thu giai thieu Einstein vai truong Dai hoc Praha, nha vat ly hoc ly thuyet

noi tieng nguai Due Planck vi8t: "Neu phai dua ra lai danh gia v6 ly thuylt

ciia Einstein, thi c6 the vi Einstein la Copernicus cua thg ky XX Day cung

chinh la lofi danh gia ma toi ky vong"

Nam 1911, Einstein dugc mod lam giao su cua truong Dai hoc Praha khi

moi 32 tuoi Nam 1913, ong tra lai nuac Due, lam giao su cua truong Dai hoc

Berlin, dong thofi dugc bau lam vien sy chinh thiic ciia Vien khoa hoc Hoang

gia Pho Chua day bon thang sau, chiln tranh the giai Ian thii nhk bung n6

Einstein la nguai yeu chugng hoa binh, chan ghet chien tranh, mong

muon cac dan toe chung song hoa binh vai nhau Ong cong khai phan d6i

chien tranh, cung mot nha triet hoc soan thao "Thu gui nguai dan chau Au",

keu ggi cac nha khoa hoc chau Au, tim mgi each nhanh chong ket thiic cugc

chien tan sat con nguai vai quy mo Ion nay Song, khong c6 nhan vat noi

tieng nao dung len huong ung Trong thai gian nay, Einstein v6 cung buon

rau Ong it khi di ra ngoai, ma tap trung toan bg thai gian va cong siic cho

nhimg nghien cuu khoa hgc

Trong qua trinh nghien cmi, ong phat hien ly thuySt tuang d6i hep van

chua hoan thien No chi giai thich dugc nhilng van de lien quan den chuyen

dong thang deu, ma chua giai thich dugc nhung van dk lien quan den

chuyen dong c6 gia toe va luc van vat hSp dan Einstein lai bo ra 10 nam

nua nghien cmi, de roi vao nam 1915, ong cong bo Thuyet tuang doi rgng

Ket luan quan trgng ciia Thuyet tuang doi rgng la, chuyen dong c6 gia

toe va chuyen dong trong truong luc hap dan tuang duang vai nhau, khong

the phan biet giira chuyen dong do quan tinh gay ra va chuyen dong do

truang hap dan gay ra Einstein da dua ra mot vi du het sue hinh tugng,

rang: gia thiet c6 mot nguai di trong thang may roi tu do, anh ta khong cam

thay minh dang di xuong, bofi vi liic do thang may va anh ta deu rai xuong

theo dinh luat gia toe trgng luc, duang nhu trong thang may khong ton tai

lire hiit ciia trai dat Ngugc lai, neu thang may di len vai gia toe khong doi,

thi nguai dung trong thang may se cam thay hai chan dinh chat xuong dual

62

san, giong nhu dung tren mat dit vay Nguyen ly tuang duang nay la ca sa

cua Thuylt tuang d6i rgng No cho thdy mot so nguyen ly ca ban cua

chuyin dong dku c6 the ap dung cho chuydn dong c6 gia t6c, suy rgng

thuyet tuang doi hep cho nhimg truang hgp tong quat han

Truac day, Newton cho rSng lire hap dSn giiia cac vat the nam ngay trong vat thi, con Einstein lai cho rSng luc hdp dan nSm trong khoang khong gian xung quanh vat thi Khoang khong gian nay chinh la truang lire hap dan Einstein cho ring, trong truang hdp dan anh sang khong truyln theo duang thang ma theo duang cong Dong thai chi ra rang, anh sang tu mot vi

sao a xa truyin tai trai dk, khi di qua mat trai thi duang di ciia no se bi be cong do lire hiit ciia mat trai Vi thS, khiln cho vi tri h'lku kien ciia no khong phu hgp vai thuc tL Theo tinh toan cua Einstein, goc lech vao khoang 1.75" Ong dua ra dB xuk, trong Ian nhat thuc tiep theo, thong qua quan sat thien van dk kiem chung gia thiet nay

can cu vao quan trie thien van, ngay 29 thang 5 nam 1919 se c6 nhat

thyrc toan phan Vao dip do Hoi khoa hgc Hoang gia London cu hai doan quan sat: mot doan tai Principe a vinh Ghine, mot doan den lang Xobran a

Brazil, dk kiem chung kk luan dugc suy ra tu Thuyet tuang doi rgng Thang

11 Cling nam, Hgi Hoang gia London cung vai hiep hgi thien van hgc chinh thiic cong b6 ket qua quan sat Goc lech duang di anh sang do dugc tning

khdp hoan toan v6i kk qua do Einstein tinh toan

Sau khi dugc cong bo, tin tiic nay gay chin dong ca the giai Ten tuoi

cua Einstein duong nhu dku dugc mgi nguai biet den Cac nha khoa hgc deu thira nhan, Einstein la nha vat ly hgc vi dai nhk ke tiep Galileo va Copernicus, la "Newton cua thk ky XX"

Cling gi6ng nhu Dinh luat van vat hap dan cua Newton, Thuyet tuang doi ciia Einstein da dua van minh nhan loai chuySn sang mgt thai dai moi,

CO thk noi la mgt ky tich trong lich sir khoa hgc nhan loai

Nam 1933, trum phat xit Due Hitler len nam quySn, dan ap da man nguai Do Thai Einstein phai di cu sang My, lam giao su thugc vien nghien cuu ciia Dai hgc Princeton Nam 1940, ong nhap quoc tich My

Thang 4 nam 1955, Einstein mac benh nang, qua dai a Princeton

Trong di chiic, nha khoa hgc vT dai nay mong mu6n, tro hai c6t ciia ong

dugc rac a nai khong ai bikt dkn

63

S^fza cGU ^

^ ^ ^ ^

FRANKLIN sinh ngay 17 thang 4 nam 1706 a My Liic con nho, gia

dinh ong rat ngheo tiing Vi khong c6 ti8n di hoc, Franklin danh phai lam vice

trong xuong in cua anh trai Mac du vay, dira vao sir thong minh va no lire

khong met moi, ong da c6 rat nhieu phat minh, hon nGa con la ong t6 cua dien

hoc Ong khong chi la mot nha khoa hoc vT dai, ma eon la mot chinh tri gia va

nha ngoai giao kiet xuat Franklin la mot trong nhilng nguoi tham gia soan thao

"Tuyen ngon doc lap" va la dai su dau tien cua nuac My a nuoc ngoai

Mua dong nam 1745, mot tin tuc Ian

truyen trong gioi dien hoc khiln nguoi ta

sung sot: nha khoa hoc nguoi Due Kleist

va nha khoa hoe nguoi Ha Lan

Mussehenbroek duofng nhu d6ng thai phat

hien ra hien tugng dien giat va chS tao ra

chai le-den (Leyden jar) Vay dien la gi?

Do la thu khong nhin thdy, khong sa dugc,

thoang xuat hien thoang biln m4t, khong

thi luu giii dugc, sir dung khong tien Igi

Chai le-den dugc vi nhu "chiec kho" de

tich tru dien No dugc phat minh a thanh Franklin

pho Leyden Cau tao ciia no nhu sau, ben trong va ben ngoai chai thuy

tinh deu dugc lot la kim loai mong, mot dien cue dugc cSm qua mieng

chai Dong dien chay vao chai thong qua dien cue nay va dugc tich tru

tren la kim loai ben trong chai La kim loai ben ngoai chai dugc n6i dit

Khi cham vao chai Leyden c6 tich dien, nguoi ta se bi giat Dong thai

chai con phat ra tieng keu ti tach va d6m sang Chai Leyden da giiip con

nguai thuc hien dugc uoc ma kh6ng chg dien, tao diSu kien giup con

nguoi tien hanh nhung nghien ciiu vl dien

64

Truoc thk ky XVIH, con nguai chua the hieu chinh xac sim ch&p la

gi Con nguai thai b^y gia tin vao quan diem sam chap chinh la sir noi gian cua Thugng dl Mot s6 hoc gia khong tin vao thugng de timg tim each giai

thich ngu6n g6c cua skm chap, nhung dhu khong thanh cong Trong gioi

hoc thuat, quan di^m sam chap la "sir no cua chat khi" dugc chap nhan rgng

rai Trong mot \an thi nghiem, vg Franklin la Read bat can cham tay vao chai Leyden Bi tia lua dien phong vao nguoi Read ngdt xiu nga xu6ng dk, mat may tai nhgt, phai nkn nghi mot tukn le mai phuc hoi sue khoe Tuy

day la mot sir c6 ngoai y muon, nhung vai dau 6c nhay ben Franklin da lien

tuong din skn chap tren kh6ng trung

Sau nhiSu lan suy ngam, Franklin qua quylt skn chop ciing la mot hien tugng phong

dien Sam chap c6 cung ban chat vod dien dugc tao ra trong phong thi nghiem Ong da viet mot bai bao vod ten "Luan ban ve sir tuong d6ng

giira skn chop va dien khi cua chiing ta", dong

thod gui cho Hoi Hoang gia Luan Don Nhung gia tuong vT dai cua Franklin lai gSp phai sir che gieu cua rat nhilu nguod Tham chi c6 nguod con gieu cgt noi: "Franklin la mot ke khung dien mu6n chia re Thugng de va sam chop"

Franklin quylt tarn dung thuc tl de chung minh

Vao mot ngay thang 6 nam 1752, a vung ngoai 6 thanh ph6 Philadelphia, nuac My, may den phii kin bau trai Tren mot bai c6 rgng, c6 hai nguod, mot gia mot tre dang hao hung tha dieu

B6ng nhien, mot tia chop xe to^c hm trai, vach nen tia sang hinh chir c'l,

tiep do la mot tieng sam gay ggn, r6i mua d6 xuong nhu tnit nuac

Nguoi dan 6ng n6i: "William, dung vao can nha tranh kia, keo cang day

dieu" Luc do, chop loe len lien tuc, skn ren vang het lan nay den lan khac

Bong nhien William keu len: "B6 od, mau den xem nay!" Nguoi dan 6ng nhir

theo huang cau con trai chi Sgi day diku von nhIn nhui, bay gia nhung sgi

16ng ta tren day dieu dung dung len Nguod dan 6ng vui suang reo len: "Bat dugc dien cua trod roi" Mgt mat, ong dan con trai phai c ^ than, mgt mat diing tay tir tir tiep xuc vod chile chia kh6a bang d6ng treo tren sgi day thimg Bong

nhien, ong bi nga ngua xu6ng dk gi6ng nhu bi ai dAy vay, khSp nguod dau

nhuc Ong kh6ng quan dau dan, 16m c6m bo day, cho chile chai Leyden tiep xiic vod chile chia khoa d6ng Chile chai Leyden nhanh chong dugc tich dien,

65

Franklin tien hanh lam thi nghiem "chiec dieu di^n "

hon nxia con ph6ng ra tia lua dien H6a ra, "dien tren trai" vh "dien duoi ddt"

giSng nhau Ong va con trai vui mimg khon xiet, mang chai Leyden ve nlia

giong nhu va dugc bau vat Nguai dan ong nay chinh la Franklin

Sau khi ve nha, Franklin dung "dien tren trai" thu dugc trong chai

Leyden de tien hanh cac thi nghiem dien hoc nham chung minh rang sam

chop a tren trai c6 tinh chat hoan toan giong nhu dien tao ra do ma sat Nha

Ian thi nghiem nay, gia thiet dien tren trai va dien dual mat dat giong nhau

cua Franklin dugc chung minh mot each thuyet phuc

Su thanh cong cua thi nghiem chiec dieu khien cho Franklin noi tieng

trong giai khoa hgc the giai Hoi Hoang gia Luan Don da gui tang ong mot

tkm huy chuang vang va mai ong lam thanh vien Nhung tac pham khoa

hgc cua ong cQng dugc dich ra nhieu thu tieng Viec nghien cuu ve dien ciia

ong da dat dugc nhilng thang Igi ban dau Song, Franklin van chua hai long,

ma van tiep tuc nhiJng nghien cuu sau hon v8 dien Nam 1753, nha dien hgc

n6i tieng nguai Nga Richmann vi muon kiem chung thi nghiem ve dien nay

ciia Franklin, ching may bi set danh chet Richmann la nguofi dau tien hy

sinh khi lam thi nghiem ve dien Phai tra gia bang mau va mang song, khien

cho rat nhieu nguai sg hai doi voi nhirng thi nghiem ve di?n

Mac du vay, Franklin khong he chun buac Sau nhieu Ian thu nghi?m,

ong da chk tao thanh cong chiec cot thu loi Ong diing mot thanh sat dai khoang

vai met, dung vat lieu each dien gan c6 dinh tren noc nha, roi noi mot sgi day

din dai tu thanh sat xuong duoi dat Khi set danh vao ngoi nha, dien dugc

truyen theo sgi day xuong dat, khien cho ngoi nha binh an v6 su Nam 1754,

cot thu loi bat dau dugc dua vao su dung Nhung mqt so nguoi cho rang cgt thu

loi la vat khong mang lai diem lanh, lam trai vai y trai thi tai hga se ap den

Bu6i t6i, hg da lang lang ga cot thu loi xuong Song, cuoi ciing thi khoa hoc

cung chien thang su ngu mugi Mot tran cuong phong kem theo sam set da lam

cho nha tha bi chay Trong khi do, nhilng toa nha cao tang c6 gan cgt thu loi lai

binh an v6 su Thuc te do la mgt bai hpc cho con nguai, khien hg tin tuong vao

khoa hoc Cgt thu loi do Franklin phat minh bong tra nen thinh hanh No dugc

truyin sang nuoc Anh, nu6c Phap, nuoc Due va sau do la ca chau Au va chau

My Tuy nhien, khi truySn sang nuoc Anh, da xay ra mot cau chuyen thu vi

Nguoi ta da tranh cai gay gat ve viec dinh cgt thu loi nen nhgn hay nen

tron Rat nhieu nguoi cho rang dinh tron tot hon la dieu hien nhien Khong bi

ap dao truoc s6 dong Franklin da bao ve cho quan dilm cua minh la su dung

cgt thu loi dinh nhgn Cuoi cung, quan diem cua ong dugc chap nhan Tat ca

cac cot thu loi dugc lam c6 dinh nhon Khong lau sau, chien tranh gianh dgc lap

cua My n6 ra, 13 bang lien kk voi nhau phan doi chu nghia thuc dan Anh

Franklin la mot trong so nhimg nguoi dung dku Su viec nay khien cho nha vua

Anh la Geogre v6 cung tuc gian V i nuoc Anh va nuoc My each nhau qua xa, nen nha vua Anh khong th^ lam gi Ong ta tnit gian bang each ra lenh go tat ca nhimg cot thu loi dau nhon dang c3m o tren noc cung dien va noc nha kho chua

vu khi xuong, d6i het thanh cot thu loi dau tron, dong thai con yeu cau chu tich Hoi Hoang gia Anh la John Pringle phai tuyen bo cgt thu loi dau tron an toan hon cot thu loi dau nhon Pringle v6 cung ngac nhien Luong tam cua mgt nha

khoa hoc da khiln ong tu ch6i thing thimg yeu cau khong chinh dang cua nha

vua: "Thua be ha, r^t nhi6u viec c6 the lam theo y nguy?n cua nguoi, nhung khong dugc lam nhung viec trai vai quy luat tu nhien" Mac dii Pringle bi cat

chuc, nhung chi8c dku nhon cua cot thu loi van dugc giu nguyen

Tai sao cot thu loi dau nhon lai tot hon? Muon giai thich dugc dieu nay, can phai dua tren moi quan he giira hinh dang ciia vat dan dien va su

phan b6 dien tich tren hk mat Nhfmg noi tren be mat vat dan c6 muc do loi

16m Ion, chang han nhu dau nhgn cua cgt thu loi, c6 mat dp dien tich kha Ion, dien truong gin do r i t manh, khiln cho khong khi xung quanh bi dien

ly bign thanh chat dan dien, gay la hien tugng phong dien diem Buoi toi, nhin len cac day dien cao the, ta thay chung dugc bao trum boi lap anh sang mau luc, day chinh la ket qua cua hien tugng phong dien diem voi cuong dp yeu Sam set la hien tugng phong tia lua dien quy mo Ion Khi hai dam may mang dien trai dau den gan nhau hoac khi mot dam may mang dien den gin mat dat, vi chenh lech dien ap rat cao, nen r i t de xay ra hien tugng phong tia lua dien Khi phong dien, dong dien c6 the len den 20 nghin ampe, nhung noi dong dien di qua nhiet dp c6 the len dSn 30 nghin dp C Mot khi hien tugng phong dien nay dugc hinh thanh giua dam may va cong trinh kien tnic, thi de xay ra kha nSng cong trinh kien true bi set danh Neu tren noc cong trinh kien tnic c6 l i p dat cot thu loi, thi khi dam may mang dien dSn

gin cong trinh k i l n tnic, se xay ra hien tugng phong dien dikm a diu cua

cot thu loi, tranh dugc hien tugng phong tia lua dien manh giiia dam may va

cong trinh kign tnic, tir do dat dugc muc dich ch6ng set N I U lam dinh cot thu loi CO d ^ g hinh tron, thi se khong xay ra hien tugng phong dien di^m,

hieu qua ch6ng set se thip hon r i t nhieu so voi cot thu loi dinh nhpn

Cot thu loi do Franklin phat minh den nay van con dugc su dung No

cuu song khong hik bao nhieu mang nguoi Co the noi, phat minh ra cot thu

loi la mot ky tich vi dai trong lich su van minh nhan loai

<^U^ &qc

N A M 1791, Faraday chao dofi trong mot gia dinh ngheo lam nghe thg

ren a ngoai 6 thanh pho London B6 Faraday thuong hay mac benh, thu

nhap it 6i, con cai lai dong Nen luc con nho, cau be Faraday an khong dii

no, nhieu luc, suot ca mot tuin, chi an banh my den, duong nhien viec dugc

di hoc la diSu khong tuong d6i vai ong

NSm 12 tuoi, Faraday rao ban bao tren

duang ph6 Cau vira ban bao vua t u hoc

chu Nam 13 tu6i, Faraday hpc nghe dong

sach trong mot xuang in

Xuong in nay la nai rat tot giup cau c6

dugc CO hoi hoc tap Faraday cau vira dong

sach vua hoc tap He luc nao c6 thai gian ranh

roi tham chi ngay ca khi di giao hang, cau lai

lat xem nhung quyen sach minh dong Trai

qua vai nam no luc, cu6i cung Faraday da t u

xoa mu chu cho ban than minh

Dan dan, so sach Faraday c6 the doc

hiSu ngay cang nhiSu Cau bat dau doc "Bach Tucpig Faraday a cung dien

khoa toan thu nuac A n h " dac biet thich nhijng Savoy, London

sach viet ve ca hgc va di?n hoc Khong c6 tien mua sach va, cau tan dung

gidy bo di cua xuong in dong thanh so, ghi chep lai nhung kien thiic dgc

dugc, nhieu luc con ve them hinh minh hoa

Trong mgt ihn tinh ca, mot hoi vien cua Hgc vien Hoang gia nuac

Anh ten la Dance den xuong in de hieu dinh tac pham cua minh, v6 tinh

phat hien cuon so tay cua Faraday Sau khi biet dugc day la cuon so ghi

chep cua mgt ngudi thg dong sach, ong ta khong khoi ngac nhien Dance

tang cho Faraday mgt tam ve d6n nghe bai giang a Hgc vien Hoang gia

V a i tam trang v6 cimg hao hung, Faraday dSn hoc vien Hoang Gia nghe giang Nguoi thuylt trinh chinh la nha hoa hgc lung danh nuoc Anh thai bay gia - giao su David Faraday chuyen tam nghe giao su David giang bai Sau khi tro ve nha, Faraday dong nhOng trang giSy ghi chep bai giang thanh mgt quyen so lam vd t u hgc mon hoa

Sau nay, Faraday gui cho giao su David cuon so t u hgc mon hoa dugc

dong rk cong phu, dong thai gui kem mgt buc thu viet: "Toi rat muon thoat

ra khoi cong viec kinh doanh d l buoc chan vao nghien cuu khoa hgc Theo

su tuong tugng cua toi, khoa hgc c6 t h i lam cho con nguoi tra nen cao

thugng va de gkn" Sau khi nhan dugc thu, giao su David rat xuc dong Ong

v6 cung tan thuong tai nang cua Faraday va quyet dinh tuyen Faraday lam trg ly Co ngudi gop y vai David: "Hay de cau ay lam cong viec rua chai Ig cua phong thi nghiem Neu la ngudi c6 chi hudng, cau ay se nhan cong viec

nay NIU cau iy tir ch6i, chung to cau ay la ke v6 dung" David da nghe

theo Idi gop y nay

Faraday dong y nhan lam cong viec nay, vdi muc luong con thap hon

luong dong sach Tren thuc d, Faraday chi la mgt ngudi lam "tap vu"

David la mgt nha khoa hgc hieu nhieu biet rpng, c6 tieng tam rat Idn thdi bay gid Mgt trong nhtjng viec lam cua ong dugc ngudi ddi danh gia cao la phat hien va bdi dudng Faraday

Faraday khong quan ngai vat va, lam tot tat ca cong viec David giao, dong thdi khiem ton hgc hoi nhOmg kien thuc khoa hgc ky thuat

Nua nSm sau, David sang chau A u de tien hanh mgt chuyen nghien cuu khoa hgc, gap cac nha khoa hgc noi tiSng cua cac nude chau A u va tham quan nhung phdng thi nghiem khoa hgc ciia cac nude David quyet dinh cho Faraday di theo nua nam Chuyin di nay, Faraday dugc gap mat nhung nha khoa hgc noi tiSng nhu Ampere va hgc dugc khong it kien thuc mdi, ngoai ra ong con hgc dugc tiSng Phap Do la ca so de Faraday thuc su

b i t dau cong viec nghien cuu khoa hgc cua minh

T u rat sdm, con ngudi da c6 nhung kikn thuc vk " t u " , nhung van tim

ra dugc mdi lien he giua "dien" va " t u " Thdi Trung Qu6c c6 dai, ngudi ta

da phat hien ra hien tugng nam cham hut sit Vao cu6i thdi C h i l n Qu6c, ngudi Trung Qu6c lai Igi dung dac tinh chi v6 phia nam cua kim nam cham

de che tao ra la ban Nhung thdi bay gid, ngudi ta khong th6 ly giai dugc hien tugng " t u " Mai d6n nam 1820, nha vat ly hgc ngudi Dan Mach -

( f e e ) 69

Oersted, khi ngluen euu dong dien eliay trong day dan, mai phat hien ra moi

quan he giura "dien" va "tir" Theo ong dong dien chay qua day dan c6 the

lam roi loan hoat dong ctia kim la ban dat gan day dan Nha vat ly hoc nguai

Phap Fresnel Arago phat hien ra "dien" c6 thk sinh ra "tir"

Faraday v6 cung hiing thti vai dien tir Ong nghi: dien c6 t h i sinh ra

tu, vay tir cQng c6 the sinh ra dien Ong da vilt lai thk ciia minh: "Diing tu

de sinh ra dien"

Sau 10 nam lam viec khong met moi vai khong biet bao nhieu thi

nghiem, cuoi ciing Faraday cung phat hien ra Dinh luat cam iing dien tu

Ong rac mot lop mat sat nho len tren mot to giay, dual to giiy dat mot

thanh nam cham, sau do go nhe to giay Liic do, mat sat sap xep ngay ngkn

theo cac duong cong di tu cue bic d6n cue nam ctia thanh nam cham

Faraday khang dinh rang, trong tu truong cua nam cham c6 nhOmg "duong

sijc" ma mat nguoi khong nhin thky

Thong qua thi nghiem, Faraday phat hien ra tu truong c6 t h i sinh ra

dong dien tuc thai Nhung ong muon huang den muc tieu Ian han Tiep

den, ong lam mot thi nghiem rat noi tiSng: u6n mot day dan thanh hinh tron,

hai dau day dan dugc noi vai mot dien k l nhay c6 kha nang phat hien ra '

dong dien chay trong day dan do Duong nhien, liic binh thuang, kim dien

ke khong bj lech di, vi trong day d i n khong c6 dong dien Tuy nhien neu

dua mot thanh nam cham lai gan vong day thi dieu ky la xay ra: trong liic

thanh nam cham chuySn dong (va chi trong luc chuyen dong) thi kim dien

ke lech di, chung to c6 dong dien chay trong vong day Khong nhijng thd,

cang dich chuyen nhanh thanh nam cham thi do lech ciia kim dien ke cang

Ian Khi thanh nam cham ngung chuyen dong, kim dien k l chi ve s6 0 Thi

nghiem nay da dua den phat minh dien hoc vT dai nhat trong lich su vao nam

1831 - chiec may phat dien dau tien ra dofi Sir phat minh ra may phat dien

da dua con nguai buac vao thai dai ciia dien luc, thiic day each mang cong

nghiep tien them mot buac dai

Dieu dang tiec la Faraday da khong dugc hoc hanh mot each bai ban,

nen ong thieu nhimg kien thiic ve toan hoc Co th6 noi, ong la nha khoa hgc

vT dai nhat trong lich sir khong hieu nhieu ve toan V i the, ong khong the noi

ro dugc ban chat nhiing phat hien cua minh Nghien cuu ve duong siJc tu

truong cho thay can phai dimg cong thtic toan hoc de bieu dien duong sire

Ong danh phai diing kha nang quan sat ctia minh, ve nen hinh ve de bo sung

cho thiSu sot nay C6 IS trong lich su khoa hgc, khong ai c6 dugc kha nSng

nay nhu Faraday Ong viSt cuon sach "Nhung nghien cuu va thi nghiem ctia

dien hgc" day ba tap, ghi chep lai nhung kk qua thi nghiem nghien cihi dien

tir hgc trong su6t cugc dai, coi nhu mot cuon sach tham khao danh cho dgc gia Sau do, dua tren nhimg co sa nay, Maxell da xay dung nen mot ly thuyet hoan chinh Day chinh la he th6ng ly thuylt dien tir Faraday - Maxell Tuy nhien, nhung thanh tiai Faraday dat dugc khong chi dimg lai a day Ong con phat hien ra dinh luat dien phan, ket n6i dugc vat ly va hoa hgc vai nhau, phat triln nhiing thanh qua nghien cijru ciia David trong ITnh vuc dien hoa hgc David timg cho dong dien chay qua hgp chdt kim loai nong chay d8 tach ra nhiing kim loai mai Faraday dat ten cho qua trinh nay

la "dien phan" Ong ggi hgp chk hoac dung dich dan dien la chit dien phan

hoac dung dich dien phan, ggi thanh kim loai nhiing trong dung dich dien phan la "di?n cue"

Vi nhimg dong gop to Ian ciia ong doi vai dien hoa hgc, nen nguofi ta

da dimg hg cua ong - "Faraday" lam don vi do luong dien lugng, diing viet tit hg cua ong "Fara" lam don vi dien dung

Ngoai kha nang nghien cuu khoa hgc, tai dien thuyet ciia Faraday

Cling r i t xudt chiing Ngay ca nha van Dickens la nguai c6 tai dien thuyet cQng phai kham phuc tai nang trong ITnh vuc nay cua ong Faraday thuang t6 chuc nhiJng buoi dien thuyet vao dip Noel, trong do c6 mot bai dien

thuygt CO ten ggi la "Lich sir hoa hgc ciia cay nen" tra thanh bai dien thuyet

bat hii Cong viec cu6i cimg Faraday lam trong cugc dai la giang bai a Vien Nghien cuu Hoang gia vao ngay 20 thang 6 nam 1862

Tiep xiic vai nhimg hoa chat dgc hai trong qua trinh thi nghiem, khien cho sue khoe cua Faraday bi anh huang Ong qua dai vao ngay 25 thang 8

nam 1867, huang thg 75 tu6i Thk theo nguyen vgng cua ong, nguai ta da mai tang ong dual "ngoi mg binh thuang nhit", chi can mot vai nguai than

va ban be d i n dua tien ong

Co nguofi de nghi cit dien ba ngay dk tuang nha ong Nhung dieu nay

la khong the Thuc te do chiing to nhung phat minh cua Faraday c6 tam quan trgng nhu t h i nao doi vai the giai nay

T R I / O C khi bong dien ra dai, den dm va den khi dot la nhung cong

cu chieu sang dugc su dung rong rai nhdt Nhung loai den nay vi su dung

dau hoac khi nen thuong c6 khoi va miii hoi kho chiu No su dung khong

tien Igi vi phai thuong xuyen phai them nhien lieu, lau chui bong den Mot

van de nghiem trong hon, chiing rk de gay nen hoa hoan Trong su6t nhilu

nam trofi, rat nhieu cac nha khoa hoc da vSt 6c suy nghl, tim moi each de

phat minh ra mot vat c6 t h i su dung vua an toan vua ti?n Igi

Den la mot phat minh Ion cua nhan loai

nhim chinh phuc bong t6i Nguoi phat minh ra

loai bong dien c6 do sang Ion chinh la nha phat

minh nguoi My Edison Ong sinh ngay 11

thang 2 nam 1847 a Milan bang Ohio nuac

My Trong su6t cugc dai minh, ong chinh thuc

ngdi tren ghl nha truong chi c6 ba thang trai,

nhung dua vao su cham chi, ham hoc hoi, ong

da CO tong cgng hon 1000 phat minh, voi

nhung cong hien to Ion doi voi nhan loai, trong

do thanh turu noi bat nhdt cua ong la phat minh

Khi 12 tu6i, Edison hk dSu dam me khoa hoc thuc nghiem Luc 16

tuoi, ong da phat minh ra chile may dien bao tu dong, cu moi tilng lai phat

tin hieu mot Ian Sau do, ong Ian lugt phat minh ra may d i m ve tu dpng,

may danh chtt, dien thoai tu dpng va may hat Mac du da c6 dugc nhirng

thanh qua dang n l , song Edison van chua cam thSy hai long Thang 9 nam

1878, ong quyet dinh ikn cong vao dinh luy cua ITnh vuc chilu sang bang

dien Edison da dpc rat nhilu tai lieu lien quan d i n dung dien chilu sang va

quylt tarn chi tao ra loai b6ng difn vai gia thanh re, dp b i n cao, hon n&a, su

dung tien Igi va an toan

Sau khi nghiem tiic tong k i t lai nhung thdt bai cua nhung nguoi di truac, Edison da vach ra mot k l hoach chi tilt, Ian lugt t i l n hanh thi nghiem tren hai ITnh vuc Thii nhdt, t i l n hanh thi nghiem c6 phan loai hon 1600 vat lieu chiu nhiet khac nhau Thu hai, cai tiln thiet bi nit khong khi, de cho bong den dat din muc chan khong cao Ong con tiln hanh nghien cuu d6i voi nhung loai may phat dien moi va he thong duong day dan dien

DSu t h i ky XIX, nha hoa hoc nguoi Anh Humphry Davy da phat minh

ra bong den h6 quang dau tien cua t h i gioi Ong su dung 2000 thoi pin cua Vien Khoa hpc Hoang gia, n l i vai hai dien cue bang carbon, roi de cho hai di?n cue tilp xiic vai nhau, sau do tach chiing each xa nhau mot khoang nho, luc do anh sang h6 quang xuSt hien do su phong dien trong khong khi

Bong den h6 quang khong dugc su dung rpng rai trong thuc te bai vi gap kho khan trong v4n d l cdp dien cho no, hon niia anh sang cua den h6 quang qua manh, nen chi thich hgp iSp dat tren duong pho hoac quang truong, chinh vi t h i phat minh cua Davy cung khong dugc chu y Mai den nam

1831, nha khoa hpc nguoi Anh Faraday phat hien ra hien tugng cam ung dien tu, nhan dugc dong dien cam ung, d6ng thai thilt k l thanh cong chile may phat dien dau tien, luc do moi giai quyet tan goc van de cung ung dien

Tir do, cac nha khoa hpc ciia cac quoc gia bat dau nghien cuu ve de tai dung dien chilu sang Co nguoi k l thua cong viec cua Davy, tilp tuc tien hanh nghien cmi d l i voi bong den h6 quang Nguoi khac lai tim huang di moi, bat tay nghien cuu v l bong den sgi dot Cac ket qua nghien cuu Ian lugt ra dai Nguofi thi tuyen b6 da cai t i l n dugc bong den sgi dot carbon

Nguoi thi tuyen bo phat minh ra sgi dot grafit CQng c6 nguoi tuyen bo da phat minh ra loai den chan khong vai sgi d6t bSng kim loai Nhung phan Ion nhiing loai bong den nay d i u khong t h i dua vao su dung trong thuc te Chi

CO b6ng den h6 quang dugc nuac Anh dua vao su dung trong cac cay hai dang dpc bo biln nam 1860

Edison bit dSu nghien cuu bang viec thi nghiem vai den nong sang (incandescent lamp) Ong cho mot doan vat lieu chiu nhiet vao trong chiec bong den thuy tinh, khi dong dien d i t no d i n muc dp phat sang, thi nhiet se chuyen thanh quang Vat lieu dSu tien ong nghi d i n la carbon Edison phat

hien, carbon Ai de chay trong khong khi Ong \ky mot sgi carbon lam day

toe bong dien V i sgri day toe carbon rat gion, n c i i u o n g qua trinh thi nghi?m

thuong xuyen xay ra hi$n tugmg sgri day toe bj gay

"Tai sao vay nhi?" Edison cam sgi carbon bi gay lam doi len ngim

nghia, sau do ong lai quan sat chiee bong den thuy tinh Mot liic lau sau, ong

mai ehgt nha ra: " A , c6 le la vi ben trong eo khong khi, oxy trong khong khi

giiip cho carbon chay, khien cho no bi gay lam doi!" Ong dung chiee may

hut khi do minh chl tao, c6 ging rut hk khong khi trong bong dien Khi

dong dien, qua nhien sgi carbon kliong bi chay Nhung khoang tam, chin

phut, bong dien van bj tat

Edison nhan ra rang: trang thai chan khong rat quan trong doi vai

bong den nong sang, nhung van de nam a sgi day toe carbon

Chinh vi the can phai lira chgn loai vat lieu chju nhiet thich hgp

Edison nghi den bach kim (Platin), vi day la kim loai c6 nhiet do nong

chay cao nhat, kha nang chiu nhiet tot Edison va trg ly da dung bach kim

thOr di thu lai nhilu l4n Nhung sgi day toe platin v i n bi chay cho nhiet

do cua sgi day toe khong tang len qua cao, Edison dung sgi platin lam thanh

hinh xoan 6c, dong thai l i p them bg kiem soat nhiet do Khi nhiet do tang

len den muc do nao do, ra le tir dong ngSt ngu6n dien, khien cho boat dong

cua den bj gian doan Nhu the, c6 the lam cho sgi day toe khong bi nong

chay Nhung loai bong den nay khong the chieu sang lien tuc

Sau mot thai gian, Edison tiln hanh tong kk d6i voi nhung thi nghiem

da lam Ong liet ke ra toan bg nhung loai vat lieu chiu nhiet ma ban than c6

thi nghi ra, tk ca c6 han 1600 loai

Sau do, ong va trg ly phan loai 1600 vat lieu chiu nhiet nay dk tien hanh

thi nghiem Thu di thu lai, ong thay chi c6 bach kim la thich hgp nhat Nha vao

viec cai tien may hut khi, nen do chan khong trong bong den thiiy tinh dat duge

mure cao ban, tu6i thg cua bong dien ciing len den 2 gia dong ho Nhung bong

den voi sgi day toe lam bang bach kim, c6 gia thanh cao Chang ai muon bo

nhieu tien de mua loai bong dien chi thSp sang duge 2 tiSng dong h6

Cong viec thi nghiem duong nhu lam vao be tic Edison v6 cung buon

chan Vao mot ngay mua dong lanh gia, Edison ngoi ben canh chiee 16 suori

noi chuyen gau Nhin bep than r\rc chay, Edison luon mieng lam bam:

"Than, than "

Nhung ong da timg dung than cui lam sgi day toe va khong thanh cong, phai lam th8 nao nhi? Edison cam thay khap nguai nong ran Ong go

chile khan quang c6 xuong Chinh chiee khan lam bang sgi bong ky da

khiln cho Edison nay ra y tuang: "Dung r6i, nhiing sgi bong c6 le t6t ban

g6, lieu CO thi su dung loai vat lieu nay khong?"

Ong voi vang nit mot sgi bong tu chiee khan,

sau do hong tren lua kha lau, dl sgi b6ng carbon

hoa Ong nhe nhang dat sgi bong do vao trong bong dien K i t qua kha kha quan, tu6i thg cua bong dien len d i n 13 gia Ngay 21 thang 10 nam 1879, Edison cai tiln phuang phap carbon boa sgi bong

Ong ric bgt carbon ISn mot nhum sgi b6ng, uon

thanh hinh mong ngua, r6i cho vao mot chiee n6i

d4t nung len, sau do cho sgi bong vao trong bong

thuy tinh, rut khong khi ra kh6i bong thuy tinh Lan thi nghiem nay, sgi day toe bing sgi b6ng c6 the sang lien tuc 45 tieng dong h6

Thong tin nay lam chan dong ca the giai Gia

CO philu khi d6t London sut giam manh Nganh khi d6t rai vao tinh trang hon

loan Nguoi ta linh cam rang, den khi d6t sap di vao di vang, tuang lai se la thai dai cua den dien

Mgi nguofi thi nhau chuc mimg Edison, nhung ong duong nhu kh6ng t6 ra vui ve chut nao, ma lac dau noi: "Van chua duge dau, c6n phai tim mot loai vat lieu khac t6t han"

- Sao, chieu sang duge 45 tieng d6ng h6 van chua duge sao? Nguai trg ly kinh ngae hoi

- Van chua duge T6i hy vgng n6 eo thi chilu sang 1000 tieng, t6t

nhit la 16000 tilng Edison tra lai

Mgi nguai diu biet rSng, tu6i thg b6ng dien len din 1000 gia d6ng ho duang nhien la dilu mong dgi, nhung lam thi nao dl tim duge vat lieu thich hgp? Luc nay, Edison da c6 sEn tru tinh Dua tren tinh chat cua sgi bong,

ong quyet dinh tim ra loai vat lieu mai tu nhung sgi thuc vat

T h i la, thi nghiem "marathon" lai duge bat dau Vai bdt ky loai vat lieu thuc vat nao, chi edn c6 t h i tim thky, 6ng dIu t i l n hanh thi nghiem,

Mo hinh chiee bong di$n Edison trinh dien truac cong chitng vao nam 1879

tham chi ong con dung ca long ngua, rau va toe nguai d8 lam sgi day toe

Trong mot Idn tinh ca, Edison nhin thdy mot chiec quat true Ong lien nghi

d6n viee dung tnic lam sgi day toe Trong Ian thi nghiem nay, tuoi thg eua

day toe bong den tang len 1200 tieng dong ho

Luc do, Edison mai tha phao nhe nhom Cac trg ly chiie mung ong,

nhung Edison noi vai hg bang thai do nghiem tiie: "Tren thS giai c6 rat

nhieu loai true kha nhau, chiing ta phai lira chgn ky mot ehiit"

Cac trg ly deu cam dong truae thai do nghien cuu khoa hgc nghiem

tuc ciia Edison

Ong quyet dinh phai lira chgn loai true thieh hgp nhat de lam day toe

Ong chgn ra mot vai nguai Sau mot thai gian tap huan ngan, Edison cu hg

di khap nai tren the giai de thu thap mau eua cac loai true khac nhau Nhirng

nguai nay thu thap dugc may nghin loai true Sau khi tien hanh thi nghiem

va so sanh, Edison phat hien loai true a Nhat Ban c6 chit lugng t6t nhat,

thich hgp de lam sgi day toe bong den nhat Edison lai cu nguai sang Nhat,

ban bac vai nguai dan dia phuang, khuyen khich hg chuyen sang trong true

va ky hgp dong mua ban vai hg

Ong ket hgp vai chinh phu xay dung r i t nhiSu nha may phat dien, mic

duang day dien tren pham vi rgng, keo dien vao tung hg gia dinh, dong thai

dung loai true dugc trong a Nhat de san xuat ra hang trieu bong dien, gia ca

eua bong dien eiing lien tuc ha xu6ng

Sau khi bong den sgi tnic dugc dua vao su dung vai nam, Edison lai

phat minh ra mot loai sgi hoa hgc thay the sgi tnic, nang cao chat lugng ciia

bong dien Khi do, ong lai chuyen sang dung kim loai Edison su dung

Volfram, hieu suk phat sang tang len gSp ba \hn, nha vay pham vi sir dung

cua bong dien cung dugc ma rgng tren toan the giai

Edison la nguai da mang lai "anh sang" cho t h i giai" Nam 1979,

nuae My da bo ra hang trieu do la de t6 chuc hoat dong ky niem 100 nam

ngay Edison phat minh ra bong dien

sir phat minh va sir dung dien bao da thiic day sir phat trien cua khoa

hgc ky thuat, tao dieu kien thuan Igi cho thuang mai giua cac quoc gia phat triln, tang euang su hieu biet va tinh hiru nghj cua cac dan toe tren the giai, dong gop khong nho d6i vai ti6n trinh phat trien ciia van minh nhan loai Thap nien 90 the ky XX, van c6 nhiSu noi tren thS giai con su dung dien bao

Nguai phat minh ra dien bao khong phai la nha vat ly hgc, eiing khong phai la mot ky su, ma la mot hga sy Nam 41 tu6i, ong mai bit d i u hgc nhung k i l n thue v l dien va ca khi Ong chinh la hga sy, nha phat minh noi tilng nguai My Samuel Morse ChSc h i n khong it nguM to mo muon biet tai sao mot nguai "ngoai dao", lai tra thanh nguai phat minh ra dien bao?

Bu6i chieu ngay 01 thang 10 nam 1832, chiec tau thuy ten ggi "Sully" cha theo hanh khach

va hang hoa khai hanh tir ben cang Le Havre, nuae Phap, vugt Dai Tay Duang den cang New York nuae My Trong tiet trai cuoi thu se lanh, chiec tau lang le luot song di ra khoi eo b i l n Dover No phai mat muai ngay de vugt qua Dai Tay Duang, den dugc vai New York

Gio bien khiln cho mua dong tren bien duang nhu den som han Mot so hanh khach giet thai gian bang each ngoi trong nhung can phong chat chgi danli bai, noi chuyen gau

Ai cung uac gi minh c6 the mgc dugc doi canh de bay qua Dai Tay Duang,

k i t thiic som chuoi ngay buon ba v6 vi nay Tuy vay, hga sy Morse nguai

My lai kha ban rgn Ong dang vung but d l sang tac Mot nguai My khac ten

la Jackson dang tap hgp lai nhirng ghi chep cua minh Xem ra, hg la hai nguai khong bi anh huang bai su te nhat ciia chuyen di, ma van cham chu

vao Cong viec cua minh

Samuel Morse

Bua t6i da den, hpa sy Morse va ti^n sy Jackson deu nghi tay, den can

tin diing bua NhOng mon an ngon, cong vai khong khi am cung khien cho

tarn trang hanh khach tra nen vui ve han len Trong bua an, tien sy, bac sy

tre tu6i Jackson - nguai vira mai tra v^ tir mot hoi thao vk dien hoc dugc t6

chuc a Paris - hao hung ke ve nhung phat hien moi vk dien hoc do Ampere

nghien cuu

Kha nang noi chuyen tuyet vod cua Jackson, va nhung phat hien moi ky

dieu cua dien hoc, ngay lap tuc thu hut dugc sir chu y cua moi nguai Ho duong

nhu khong phai dang dung bua toi, ma dang nghe bai thuyet trinh khoa hoc cua

Jackson Jackson da de lai an tugng sau sac trong long moi nguai

Vai ngay sau, the theo nguyen vpng cua mot so hanh khach, Jackson da

ma mot lop pho cap kien thuc dien tu hoc a ngay trong can tin Moi nguai noi

rang, tham gia lap hoc nay giiip ho cam thiy thai gian troi nhanh han

Morse mang theo gia ve, din can tin dS ve lai canh tugng thu vi nay

Vua ve vira nghe, chinh ong cung bi cuon hut bai bai dien thuySt lien quan

den lich su phat triSn cua dien hoc nay

Nhung cau chuyen cua Jackson khiln cho moi nguai v6 cung thich

thu Chang han cau chuyen Franklin vi mu6n kham pha bi hn cua skm set

ma da \ihu mlnh dung chiec diku dk nap dien cua "trai" vao trong chile chai

Laden, hay Richman chang may bi thiet mang khi t i l n hanh thi nghiem vk

dien Jackson cung ke vk cau chuyen Oersted trong liic giang bai da phat

hien ra hien tugng cam ung tir cua dong dien nen da cho sinh vien nghi hoc,

hay nguyen nhan tai sao c6 mot thai phu nii Paris lai coi viec doi nhung

chiec mu c6 hinh cot thu loi la m6t thai thugng

Hga sy Morse cung bi cu6n hiit bai nhiJng cau chuyen nay Tu truac

den gior, ong khong hik tren dai nay lai c6 nhiSu dieu thu vj nhu t h l D6i

vai ong, ngoai cuoc dai cua cac nghe thuat bac thay nhu Michelangelo,

Raphael va Tiziano dang dugc nguang mg, thi cugc song cua nhung nguai

khac deu v6 vi va te nhat

Bai dien thuylt ciia Jackson khiln Morse cam Xhiy hoa ra cugc song

ciia mot hga gia nhu ong lai bu6n te biet nhuang nao Tu nho Morse da la

mot dua tre hilu ky Nam 19 tu6i, Morse t6t nghiep Dai hgc Yale, nhan

dugc ikm bang tien sy luat hgc, nhung sau do ong lai muu sinh bing nghi

ve tranh Khi tra thanh chu tich hoi My thuat cua nuac My, ong thuang di

du lich chau Au DSi vai ong, cugc dai gi6ng nhu mot chuyln tau di xa

khong CO b i n do

Cau noi cua Jackson trong Ian dien thuylt cuoi cung tren tau da thay d6' nua cu6i cugc dai Morse Jackson noi: "Co t h i du doan, trong tuang lai khong xa, khoa hgc ky thuat se tao nen nhiing ky tich Cugc song chung ta cung vi t h i ma c6 nhung thay d6i Ian Chi c6 theo duoi nghien cuu khoa hgc

ky thuat mai mang lai cugc song dich thuc va day y nghia"

Khi chile tau di vao song Hudson Morse van con nha nhu in cau noi

do cua Jackson Jackson khong t h i nga rang bai noi chuyen cua minh da c6 anh huo-ng Ion nhu t h i vai mot hga sy 41 tu6i ma minh khong he quen biet, khiln ong cam thdy hung thu vai dien hgc, danh thuc tri tuang tugng phong phu cua ong v l tuang lai ung dung dien trong cugc s6ng

Khi chile tau "Sully" cap bin, Morse quylt dinh gia tu nghe thuat, dan than vao ITnh vuc khoa hgc Trong cuon s6 tay, Morse v i l t hai chu Ian

"dien bao" ngay ngiin Khi buac chan len bo Morse khong con la mot hga

sy nua, ma la ngurai mai chap chung buac chan vao linh v\rc dien hgc, la nha phat minh tuang lai cua dien bao hixu tuyen

Phai noi rang, mu6n hoan thanh su menh vi dai nay, Morse phai doi mat vai mot kho khan Ian biet nhuang nao Khi dan than vao khoa hoc, Morse da ngoai 40 tu6i NIU bo nghi ve, tap trung nghien cuu ve dien bao, thi thu nhap chinh cua ong se khong con nfta Lieu ai c6 the nghien cuu va sang tao vai cai da day lep kep? Han nua, tri thuc dien hgc cua ong gan nhu khong CO gi! De giai quyet van de cam ao gao tien, Morse da xin lam giang vien my thuat d Dai hgc New York Chua c6 kien thuc ve dien, thi bat dau

hgc tir dku Ong da theo hgc nha dien hgc nguai My Henry va danh toan bg

thofi gian ranh roi cho viec hgc tap va nghien cuu

Rdt nhanh chong, Morse chl tao dugc sat dien tir, phat minh ra "ra le" Loai "ra le" nay giai quylt dugc van d l dien bi suy yeu khi dugc truyen tai tren

cu ly dai Phat minh nay khiln cho Morse tu tin han Ong me dien hgc den noi

di khap noi d l tim kiem nhimg sach va v l di?n hgc, ghi chep het cuon so tay nay den cuon so tay khac Ong biln phong ve thanh phong thi nghiem Tren gia

ve cua ong xip dhy pin, va day dien Noi d l giay va vai ve tra thanh kho chua

dung cu thi nghiem Thugng dl luon danh su dai ngg cong bing vai nhung nguai no lire Morse dan dan nam bat dugc nhimg tri thuc lien quan den dien

hgc, nam dugc tat ca nhung ky thuat chn thilt de chl tao may dien bao

Dung liic do, Henry dua ra nguyen ly dien bao Henry dung sat dien tu lam chuong dien, c6 t h i truyin tin hieu vai khoang each 1.6 km Tren thuc

te, chiSc chuong nay chinh la mo hinh dau tien cua "may dien bao theo kilu

am dien tir" Morse quyet dinh svr dung nguyen ly cua Henry, dk t i l n hanh

nhiing thi nghiem sau han

Tham thoat ba nam da troi qua, may dien bao van chua dugc chl tao,

Morse da tieu het toan bo tien danh dum cua minh Nha phat minh nghiep

du nay da lam vao the tien thoai luong nan

That bai chi khien cho ke yeu lui buac, chu khong the lam Morse nan

chi Ong tra nen truong thanh, binh tinh hon Biet bao dem thuc trang,

Morse suy nghT each giai quyet van de Cuoi cung ngay ong ky vong cQng

den Morse da ngo ra chan ly Trong cuon so tay, ong tran day tu tin viet:

"Dong dien dugc truyen di vai toe do than toe Neu no c6 the di dugc

10 dam, thi toi cung c6 the bat no di ca th8 giai Tia lira dien la mot dang tin

hieu, khong c6 tia lua dien la mot dang tin hieu, buac thofi gian ciing la mot

dang tin hieu Dimg nhirng to hgp khac nhau cua ba dang tin hieu nay bieu

dien nhiing chir cai va con so khac nhau, thi c6 the truyen van ban tu nai

nay den nai khac thong qua day dien"

Y tuang nay giiip Morse giai quyet dugc

van de hoc bua nhat cua may dien bao: do la sir

phoi hgp giija phan mem (ma) va phan cung

(dien tir) May dien bao yeu cau phhn mkm phai

dan gian de thao tac, dong thai dung lugng truyen

tai thong tin phai Ion Thai bay gia, khong chi c6

Morse tan cong vao cua ai kho khan nay trong

viec nghien cuu che tao may dien bao, ma con c6

nha vat ly hoc noi tieng nguai Anh Whiston, nha

vat ly hoc nguai Phap Kur va nha phat minh

nguai Due Steinhair Mac du hg ciing phat minh

ra thiet bi dien bao, nhung may dien bao cua

Morse tien dung va thuc te han

Morse nghien cuu each diing ky hieu

cham va gach de bieu dien chir cai va con so Ong da tao ra bang ma dien

bao dau tien - do chinh la bang ma Morse Ngay nay, bang ma nay van dugc

su dung

De thiet ke va chS tao may di?n bao, Morse da mai mot ky su ca khi

tre tuoi day tai nang ten la Weyl, cung vai ong tap trung cho cong viec

Chi tao thanh cong may dien bao, Morse van chua cam thay hai long Ong du dinh thiet lap mot duong day dien bao c6 khoang each dai, ly tuang nhat la c6 t h i n l i dugc hai thanh pho vai nhau Nhung luc nay, nha phat minh Morse khong con mot dong xu dinh tui Ong danh phai xin quoc hoi

My 30 nghin do la kinh phi thi nghiem De xin dugc khoan tien nay, Morse

da phai ton nam nam trai

Bat cu dieu gi ciong khong the ngan can dugc sir tien bg cua khoa hoc ky thuat, nhijng phat minh nao mang lai Igi ich cho nhan loai ciing deu nhan dugc

su coi trong cua xa hoi Nam 1843, qu6c hoi My phe chuan khoan kinh phi thilt lap duong day dien bao cu ly dai dau tien Sau hai nam vat va thi cong, Morse va cac cong su da mac thanh cong duong day dien bao hiju tuyen dau tien tren thi giai, chay tir Washington din Baltimore dai han 60 km

Ngay 24 thang 5 nam 1844, Morse diing chuoi cham, gach, de truyen tai thanh cong dien bao, thuc hien ISn noi chuyen d i u tien

Ljch sir dien bao da trai qua nhimg moc son quan trgng sau:

Nam 1851, he thing dien bao cua Morse l i n d i u tien dugc ung dung trong nganh duong sat

Nam 1852, duong day dien bao n l i London va Paris thong qua he thong cap dien dat dual bien

Nam 1866, sau nhieu ISn that bai, duong day dien bao cap ngam dat dual biln Dai Tay Duong n l i chau Au va chau Bic My da dugc khai dong Nam 1902, thong qua h? thing cap ngSm dat dual day bien, he thong thong tin lien lac toan ciu da k i t noi phan Ion cac quic gia tren thi giai vai nhau

81