Nghiên cứu ngôn ngữ cử chỉ trong tác phẩm văn học là một sự lựa chọn, một con đường tiếp cận thế giới nhân vật của nhà văn qua đó nhận định được giá trị tiềm tàng của những câu chữ văn c
Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Đó là chân lý của nghệ thuật và niềm tin chắc chắn sẽ giúp Dostoevski trở thành một nhà văn vĩ đại; nhưng ở các tác phẩm sau, ông lại bị đánh giá là lãng mạn, hoang đường, khiến một cây bút đang háo hức vào nghề phải đối mặt với những nhận định đau đớn từ giới phê bình và các nhà văn cùng thời Trong mắt nhiều người, sự đánh giá về Dostoevski tồn tại nhiều mâu thuẫn Tuy vậy, như một người say mê Dostoevski từng nói: khi cuộc sống hữu tử kết thúc trong thân xác của ông, sự nghiệp vĩnh cửu của ông mới bắt đầu Sang thế kỉ XX, các nghiên cứu về Dostoevski trở nên phong phú và ngành “Dostoevski học” đã đạt được những thành tựu đáng kể Cho đến nay, các vấn đề liên quan đến Dostoevski vẫn mang lại ý nghĩa mới mẻ và hấp dẫn đối với độc giả và giới phê bình trên toàn thế giới Tuy nhiên trong luận văn này, chúng tôi chỉ trình bày các công trình nghiên cứu kinh điển về Dostoevski ở dạng tiếng Việt.
Trong giới phê bình văn học thế giới, Đôxtôépxki – cuộc đời và sự nghiệp của L Grôxman được xem là công trình nổi bật và có tính toàn diện về đời sống, tư tưởng và phong cách của Dostoevski; nó không chỉ trình bày tiểu sử mà còn phân tích bối cảnh sáng tác và lý giải sự hình thành hệ tư tưởng của nhà văn Khi nói về tiểu thuyết cuối cùng của Dostoevski được coi là một tổng hợp, Anh em nhà Caramazov, Grôxman dành riêng chương XIX để đi từ nguyên mẫu đến quá trình hình thành tiểu thuyết, đồng thời dự báo tương lai của tiểu thuyết thứ hai không thành và nêu bật một số nội dung, giá trị và các nhân vật trung tâm của tác phẩm Ông đưa ra đánh giá về vai trò của cuốn tiểu thết này trong văn chương Nga và thế giới, làm rõ đóng góp của nó cho tư duy và nghệ thuật tiểu thuyết.
Đây là một tiểu thuyết tổng hợp, biểu hiện toàn bộ kết quả hoạt động của nhà văn đang khao khát thể hiện tất cả những ý tưởng thiêng liêng thầm kín nhất Tác phẩm mở rộng giới hạn của câu chuyện để độc giả cảm nhận quá trình sáng tác và động lực nội tâm đằng sau từng từ ngữ, đồng thời khắc họa mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống Những trang sách tập trung chuyển tải ý tưởng thiêng liêng thành lời văn chân thành, cho thấy sự trăn trở và khát vọng sáng tạo của người viết Tiểu thuyết này không chỉ kể chuyện mà còn ghi lại hành trình phát triển tư tưởng, mang đến cái nhìn sâu sắc về nghệ thuật viết và bản thể của nhân vật nhà văn trong bối cảnh hiện đại.
Một cuốn tiểu thuyết rộng lớn, nhiều bình diện viết về những tính cách
Caramadop không thuần nhất trong bộ phận và trong tổng thể” [19, tr 672]
Một công trình nghiên cứu tương đối toàn diện về Dostoevski ở góc độ thi pháp là cuốn Những vấn đề thi pháp Dostoevski của M Bakhtin Ông đánh giá Dostoevski là một nhà văn có thi pháp đặc sắc, nổi bật ở tính đối thoại và tính đa giọng, nơi mỗi nhân vật tự có một ý thức riêng và va chạm với ý thức của các nhân vật khác Bakhtin cho rằng phong cách Dostoevski mở ra một nền văn học polyphonic, thể hiện sự phơi bày các mâu thuẫn xã hội và tồn tại của con người thông qua ngôn ngữ của nhiều giọng nói, chứ không bị ràng buộc bởi một quan điểm của người kể chuyện Những vấn đề thi pháp Dostoevski do Bakhtin đề cập được xem như một đóng góp mang tính đột phá cho nhận thức thi pháp học và giải mã cách Dostoevski mở ra không gian đối thoại giữa các ý thức trong bối cảnh lịch sử.
Bakhtin được coi là một trong những nhà cách tân vĩ đại nhất trong lĩnh vực hình thức nghệ thuật Ông sáng tạo ra một kiểu tư duy nghệ thuật hoàn toàn mới, được gọi tạm là tư duy đa thanh, chạm tới nguyên lý cơ bản của mỹ học châu Âu Để minh chứng cho khám phá này, Bakhtin phân tích sâu các vấn đề về nhân vật, tư tưởng, thể loại–kết cấu và lời văn của Dostoevski Nghiên cứu của ông nhấn mạnh nguồn gốc của tiểu thuyết đa thanh ở sự đối lập và đối thoại giữa các quan điểm và nhân vật Đặc điểm cấu trúc của hình tượng đa thanh là sự xuất hiện của các cực đối lập và các phản đề đối chiếu nhau, được minh hoạ rõ nét trong Anh em nhà Karamazov qua mối quan hệ giữa Katerina Ivanovna và Dmitri Karamazov, nơi tình yêu song song với lòng căm thù tạo thành động lực dẫn dắt câu chuyện.
Trong tiểu thuyết Brothers Karamazov, Ivan Karamazov đối đầu với Katerina Ivanovna về sự xung đột giữa tín ngưỡng và tư tưởng vô thần Dmitri Karamazov và Grushenka thể hiện sự đối lập giữa ham mê dục vọng và các chuẩn mực đạo đức, đồng thời cho thấy sự cao thượng và lòng tốt tồn tại song song với sự sa đọa và hèn mạc Sự thanh sạch của Alyosha làm nổi bật cái xấu xa và ham mê dục vọng ở Dmitri, cho thấy sự phức tạp của nhân cách và mâu thuẫn nội tâm Tác phẩm khắc họa cách tín ngưỡng và vô thần giao thoa với đời sống, qua đó cho thấy sự đan xen giữa đức tin, hy vọng và nhận thức về con người.
Trong hai công trình này, sự không thuần nhất của nhân vật và tính đa thanh liên quan đến các đối cực trong tâm hồn được hai nhà phê bình đi sâu khám phá Nhờ vậy, chân dung tinh thần của nhân vật được phác họa đậm nét, làm nổi bật xung đột nội tâm và chiều sâu tâm lý.
Bài viết "Dostoevski và di sản văn học của ông" được trình bày trong cuốn "Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học" của M B Khrapchenkô, tiếp tục đi sâu khám phá chân dung tinh thần của nhân vật trong Anh em nhà Caramazov Tác giả nhận định những xung đột nội tâm liên quan đến vấn đề đạo đức và làm nổi bật cách các mâu thuẫn ấy hình thành triết lý sống, động lực hành động và sự lựa chọn của nhân vật Qua đó, Khrapchenkô cho thấy Dostoevski khắc họa tâm lý nhân vật như một biểu hiện phong phú của bản chất con người, đồng thời mở rộng khung phân tích di sản văn học và quá trình phát triển văn học hiện đại.
“Trong thế giới của những Karamazôv có những sự đối lập về tâm lý và đạo đức” [25, tr 476]
Ác tồn tại trong xã hội và gây ra mâu thuẫn tư tưởng ở những người có óc hoài nghi mang tính triết học, như Ivan Caramazov mô tả: con người tự dày vò trước sự lưỡng hóa của bản thân và cái thấp hèn, đê tiện vốn có trong tính cách của y, tự phát nảy sinh trong y Khác với người em, Dmitri thể hiện sự mâu thuẫn ấy qua những đam mê quằn quại.
Trong đánh giá của giới phê bình tôn giáo – triết học Nga về tác phẩm của F M Dostoevski, Mizanishkova T M trích dẫn nhận xét của Vjacheslav Ivanov (1886–1949) về hình thức tiểu thuyết của Dostoevski; Ivanov cho rằng Dostoevski đã xây dựng một hình thức tiểu thuyết đặc thù, nơi sự đối thoại giữa thực tại và chiều sâu tâm linh, giữa đạo đức và bản chất con người được thể hiện qua cấu trúc tâm lý và các xung đột đạo đức, mở ra một khuôn mẫu tiểu thuyết có ý nghĩa triết học và tôn giáo vượt thời gian.
Trong tiểu thuyết Dostoevski, bi kịch được hiểu là bi kịch tinh thần của các nhân vật, với tội lỗi và sự vận động vô hình của tâm hồn dẫn họ như Dante vượt qua địa ngục và đến ngưỡng cửa thiên đường Điểm mạnh của tác phẩm không chỉ ở nội dung mà còn ở hình thức sáng tác: sự đối lập giữa điên cuồng hung hãn và sự lặng yên nội tâm, khuôn mặt bi tráng và cốt truyện mang tính hình sự Đồng thời, nhà phê bình không chỉ phác họa chân dung tinh thần mà còn chú trọng tới ngoại hình của nhân vật, thể hiện qua những trạng thái kích động hoặc sự im lặng mà họ biểu lộ.
Stefan Zweig đánh giá rất cao giá trị của tác phẩm Anh em nhà Caramazov nói chung và chân dung tinh thần của các nhân vật trong tác phẩm nói riêng Ông cho rằng bi kịch của gia đình Caramazov có giá trị như bộ ba bi kịch của Aeschylus và những xung đột phức tạp của nó ngang tầm với sử thi Homer và các tác phẩm cao cả của Goethe.
Bên cạnh đó, Stefan Zweig chú ý tới sự gắn kết giữa biểu hiện thể xác và chân dung tinh thần của các nhân vật trong tác phẩm Dostoevski Ông cho rằng Dostoevski đã để các nhân vật "biểu hiện thể xác nhờ vào tâm hồn", nghĩa là ngoại hình, cử chỉ và nhịp điệu tâm lý thể hiện sâu sắc thế giới nội tâm và những xung đột nội tại của họ.
Trong Thi pháp văn xuôi của Todorov, ông chú ý đến những cử chỉ ôm hôn của nhân vật trước kẻ tội đồ như một cách để phản chiếu động cơ nội tâm và xung đột đạo đức Khi nói tới khoảnh khắc của Lisa, nhân vật nữ trong Bút kí dưới hầm, Todorov ghi nhận cô bất ngờ giang tay ra để ôm ghì kẻ nguyền rủa mình, một hành động vừa bộc lộ cảm xúc vừa làm nổi bật mối quan hệ căng thẳng giữa kẻ thù và người bị nguyền rủa Cách miêu tả này cho thấy cử chỉ thân mật có thể mở ra nhiều tầng nghĩa về quyền lực, sự chịu đựng và bản ngã trong văn xuôi.
Bắt đầu từ cuốn sách này, phương thức ấy ngày càng in đậm trong toàn bộ tác phẩm Dostoevski, ngay cả khi chỉ còn lại như dấu vết của một giới hạn chứ không phải đề tài trung tâm; cử chỉ ấy biến đổi và lặp lại xuyên suốt tác phẩm, có giá trị rõ rệt, với cái hôn lặng thinh ôm ấp sự im lặng nhưng không chối bỏ ý nghĩa, và cái miệng không nói nữa mà hôn, dẫn nhập cho cử chỉ và cơ thể, ngắt lời nói nhưng thiết lập một luồng biểu tượng mạnh mẽ hơn Ở đây, Todorov đã nâng tầm giá trị của cử chỉ lên thành biểu tượng, điều mà các nhà nghiên cứu khác chưa thực sự quan tâm do quá say mê tìm tòi chân dung tinh thần của Dostoevski Ở Việt Nam, Nguyễn Tuân là một trong những người sớm say mê Dostoevski nhất; trong Tuyển tập Nguyễn Tuân (tập 3), dựa trên cảm quan nghệ thuật và một số bài phê bình về Dostoevski mà ông đọc được, ông cho rằng con người của những thái cực kiệt cùng của Dostoevski đã viết nên tiếng kêu xé lòng về tình yêu, hạnh phúc, công lý và chân lý bằng cách đưa ra những sự đối lập: bên cạnh những cái bay bổng, thiêng liêng, còn có những cái rất phàm tục, thô bạo.
Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu ngôn ngữ cử chỉ trong tác phẩm Anh em nhà Caramazov nhằm mục đích:
- Nhận diện ngôn ngữ cử chỉ của nhân vật trong những hoàn cảnh đặc thù trong tác phẩm
- Nhận diện nhân cách tuyến nhân vật chính thông qua ngôn ngữ cử chỉ, diện mạo, âm thanh lời nói của nhân vật
- Nghiên cứu tìm ra biểu tượng và ý nghĩa của nó gắn với những cử chỉ đặc biệt của nhân vật
Qua đó, thấy được nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ cử chỉ trong sáng tạo nghệ thuật, đặc biệt ở góc độ xây dựng nhân vật ở tác phẩm Anh em nhà Caramazov của Dostoevski Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu trong luận văn này là ngôn ngữ cử chỉ của nhân vật trong tác phẩm Anh em nhà Caramazov của Dostoevski Nghiên cứu chia làm ba hướng tiếp cận chính:
- Tiếp cận ngôn ngữ cử chỉ gắn với những hoàn cảnh đặc thù trong giao tiếp giữa các nhân vật
- Tiếp cận ngôn ngữ cử chỉ gắn với nhân cách của tuyến nhân vật chính là các thành viên trong gia đình Caramazov
- Tiếp cận ngôn ngữ cử chỉ với vai trò biểu tượng trong tác phẩm
Về thuật ngữ ngôn ngữ cử chỉ, trong cuốn Từ điển tiếng Việt của Trung tâm từ điển học do cố GS Hoàng Phê thành lập tái bản năm 2010 chỉ có định nghĩa về ngôn ngữ và cử chỉ, chưa có định nghĩa về ngôn ngữ cử chỉ Tại đây, ngôn ngữ được hiểu là: 1- hệ thống những âm, những từ và những quy tắc kết hợp chúng, làm phương tiện để giao tiếp chung trong một cộng đồng (tiếng Anh là ngôn ngữ chính của người Anh, Mỹ), 2- hệ thống kí hiệu dùng để diễn đạt, thông báo (ngôn ngữ hội họa, ngôn ngữ nghệ thuật, ngôn ngữ múa), 3 – cách thức, nghệ thuật hay trình độ sử dụng ngôn ngữ có tính chất riêng (ngôn ngữ thơ, ngôn ngữ trẻ em) Cử chỉ được hiểu là: 1 – điệu bộ hoặc hành động biểu lộ một trạng thái tinh thần nào đó của thân thể chuyển động (cử chỉ âu yếm, để ý từng bước đi, từng cử chỉ) 2 – việc làm biểu lộ một thái độ nào đó (cử chỉ hào hiệp) Định nghĩa về ngôn ngữ cử chỉ chưa được đưa vào cuốn từ điển này trong khi đó ngôn ngữ cử chỉ là thuật ngữ đã đi vào đời sống và được nhiều người quan tâm
Cuốn Ngôn ngữ cử chỉ của hai tác giả người Mỹ Gregory Hartley và Maryann Karinch được dịch và xuất bản tại Việt Nam năm 2011, nhằm gọi tên và phân tích kỹ lưỡng ngôn ngữ cử chỉ để người đọc nhận biết thông điệp và cảm xúc thể hiện qua cơ thể Tác giả chia giao tiếp thành ba hình thức: giao tiếp bằng lời (chú ý đến từ ngữ và ý nghĩa), giao tiếp bằng âm thanh (chú ý đến ngữ điệu và nhịp điệu), và giao tiếp phi lời hay ngôn ngữ cử chỉ (điệu bộ, tư thế, cử động và phản ứng của toàn bộ cơ thể) Khi trình bày ngôn ngữ cử chỉ, sách luôn kết hợp với phân tích và tôn vinh vai trò của giao tiếp bằng âm thanh Tác giả nhấn mạnh rằng ngôn ngữ cử chỉ dù có quy ước chung nhưng thay đổi theo thời gian, không gian và đặc thù văn hóa, lối sống của từng vùng, nên không phải thứ ngôn ngữ bất biến như toán học Cuốn sách cho thấy ngôn ngữ cử chỉ nói lên nhiều điều về đối tượng giao tiếp và việc hiểu biết và vận dụng nó là cần thiết trong cuộc sống Với người khiếm thính, ngôn ngữ cử chỉ là công cụ giao tiếp duy nhất để truyền đạt thông tin và cảm xúc qua chuyển động và các biến đổi tinh vi của cơ thể Trong đời sống hiện đại, ngôn ngữ cử chỉ ngày càng được xem là công cụ hữu ích trong giao tiếp xã hội, đặc biệt trong kinh doanh, chính trị và điều tra tội phạm, và nó đóng vai trò như một kỹ năng mềm trong giao tiếp hàng ngày.
Các bộ phận trên cơ thể tham gia thể hiện ngôn ngữ cử chỉ của con người một cách tinh vi Có hai dạng quan sát chính: phản ứng của các bộ phận trên khuôn mặt và phản ứng của đầu, thân và tứ chi Phản ứng trên khuôn mặt đòi hỏi sự quan sát tinh tế và có thể thể hiện qua ánh mắt, sự nhíu mày, nhăn trán, hình dạng và chuyển động của miệng (phát ra âm thanh to nhỏ), cùng với sự thay đổi của cơ mặt hoặc màu sắc da khuôn mặt.
Cử chỉ ở đầu, thân và tứ chi là những động tác dễ nhận diện; chúng vừa là kênh giao tiếp vừa là đơn vị cấu thành hành động Nghiên cứu ngôn ngữ cử chỉ phải được đặt trong hoàn cảnh giao tiếp cụ thể và để ngôn ngữ cử chỉ trở thành công cụ giao tiếp hữu ích, cần liên kết và tổng hợp quan sát các cử chỉ với hành động Có mối quan hệ chặt chẽ giữa cử chỉ và hành động: một số cử chỉ không hình thành hành động riêng lẻ, nhưng hành động luôn đi kèm với cử chỉ, và hành động được xem như một chỉnh thể hợp thành từ các cử chỉ Vì vậy, nghiên cứu ngôn ngữ cử chỉ không chỉ phân tích hình thái và động tác của các bộ phận cơ thể mà còn gắn chúng với hành động của nhân vật, đặc biệt chú ý đến các hành động trong từng hoàn cảnh giao tiếp, vì nền tảng để hiểu ngôn ngữ cử chỉ là ngữ cảnh.
Tựu chung lại, chúng tôi sử dụng thuật ngữ ngôn ngữ cử chỉ trong luận văn này với cách hiểu:
Ngôn ngữ cử chỉ là một thuật ngữ có độ hữu dụng cao, là công cụ giao tiếp bằng cử chỉ dựa trên phản ứng của các bộ phận trên cơ thể trong những tình huống giao tiếp cụ thể nhằm truyền đạt thông tin thay lời Thông qua ngôn ngữ cử chỉ, mỗi cử chỉ và động tác biểu đạt sẽ thể hiện tư tưởng, tình cảm, thái độ, tâm lý và tính cách của người giao tiếp, đồng thời làm rõ nội dung và tăng tính trực quan cho quá trình trao đổi.
Khi nghiên cứu ngôn ngữ cử chỉ nói chung, ngôn ngữ cử chỉ của nhân vật văn học nói riêng ta cần chú trọng đến ba yếu tố:
- Tình huống giao tiếp cụ thể
- Thông tin thay lời của cử chỉ, chính là trả lời câu hỏi: “Cử chỉ nói gì?”
- Tư tưởng, tình cảm, thái độ, tâm lý, tính cách của đối tượng thực hiện cử chỉ hay chính là đi tìm giá trị của ngôn ngữ cử chỉ
Thuật ngữ “ngôn ngữ cử chỉ” trong nghiên cứu nhân vật văn học chưa được sử dụng nhiều, song thực tế việc phân tích nhân vật ở lĩnh vực này đã được áp dụng như một thao tác phân tích cổ điển: nghĩa là phân tích nhân vật bằng những gì bộc lộ qua diện mạo, cử chỉ và hành động của nhân vật Trong văn phân tích nhân vật từ bậc trung học trở đi, phương pháp này gần như đã trở thành khuôn mẫu song hành với các tiếp cận lời nói và suy nghĩ của nhân vật.
Phạm vi nghiên cứu này tập trung vào bản dịch tiếng Anh “Anh em nhà Caramazov” do dịch giả Phạm Mạnh Hùng biên soạn và phát hành bởi NXB Lao động năm 2007 Phạm vi ngôn ngữ cử chỉ được nghiên cứu bao gồm các cử chỉ, diện mạo và ngữ âm lời nói của tuyến nhân vật chính là các thành viên của gia đình Caramazov trong những hoàn cảnh đặc thù của tác phẩm Trong quá trình phân tích, luận văn đồng thời mở rộng tham chiếu sang một vài tác phẩm khác trong sáng tác của Dostoevsky để làm rõ hơn những đặc trưng diễn đạt của ngôn ngữ cử chỉ và cách khắc họa tâm lý nhân vật.
Phương pháp nghiên cứu
Chúng tôi vận dụng phương pháp thi pháp học để phân tích cử chỉ, diện mạo và âm thanh lời nói của nhân vật trong từng hoàn cảnh cụ thể của cốt truyện Quá trình này giúp làm rõ cách nhân vật thể hiện cảm xúc, bản tính và động cơ thông qua ngôn ngữ cơ thể và giọng điệu, từ đó làm nổi bật mạch truyện và sự phát triển tâm lý của nhân vật Đây cũng là cách tối ưu hóa nội dung cho SEO bằng cách nhấn mạnh các từ khóa liên quan như phương pháp thi pháp học, phân tích cử chỉ, diện mạo và âm thanh lời nói trong cốt truyện.
Chúng tôi kết hợp phương pháp thi pháp học với các phương pháp tâm lý học, văn hóa học và phân tâm học để phân tích, khám phá và khẳng định nhân cách của các nhân vật trong tác phẩm Anh em nhà Caramazov của Dostoevski Việc tiếp cận theo thi pháp học giúp làm sáng tỏ cấu trúc, nhịp điệu và ý nghĩa biểu đạt, trong khi tâm lý học và phân tâm học phơi bày động cơ nội tâm và xung đột cá nhân đằng sau từng cử chỉ mang tính biểu tượng Bước phân tích văn hóa học mở rộng bối cảnh xã hội, tôn giáo và các niềm tin đương thời, từ đó củng cố luận cứ về sự phát triển nhân vật và vai trò của các biểu tượng trong tiểu thuyết.
Cấu trúc luận văn
Chương 1: Ngôn ngữ cử chỉ và các tình huống giao tiếp Chương 2: Cử chỉ, tâm lý và nhân cách
Chương 3: Cử chỉ như là biểu tượng
Chương 1 NGÔN NGỮ CỬ CHỈ VÀ CÁC TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP
Xét một cách tổng thể, tiểu thuyết The Brothers Karamazov phác họa một gia đình đầy mâu thuẫn và đa nhân cách, nơi tình huống giết cha xuất hiện như một ngẫu hợp của các bản ngã khác nhau Các thành viên tạo nên một bức tranh nhân cách với những mảng sáng và tối đan xen: mảng sáng thuộc về Aliosha, biểu tượng của thiện lành; phía tối là Fyodor Pavlovich, người cha dâm dục và phóng đãng, cùng Smerdiakov, đứa con trực tiếp đập vỡ sọ cha Tranh sáng–tối tiếp tục ở Dmitri và Ivan, khi hai cực đoan đấu tranh gay gắt dẫn đến khủng hoảng nội tâm sâu sắc: Dmitri kiệt quệ giữa ham muốn và niềm kiêu hãnh khiến chàng lâm vào ý định giết cha và phải đứng trước vành móng ngựa, còn Ivan chìm đắm trong nghi ngờ và bất lực trước đức tin, gieo rắc tư tưởng rắn nuốt rắn cho Smerdiakov Aliosha thánh thiện nhưng bất lực trước thực tại ác độc quanh mình, đánh dấu sự đối mặt giữa thiện và ác trong bản chất con người và số phận gia đình, nơi bi kịch vẫn hiện hữu dù ánh sáng thiện lành vẫn còn tồn tại.
Tình huống lớn của câu chuyện là một tình huống đầy bi kịch
Mỗi nhân vật trong tác phẩm đối diện một tình huống bi kịch riêng, mang theo hoàn cảnh đặc thù và đa chiều của bản thân Các nhân vật của Dostoevsky trải nghiệm bi kịch cá nhân và tự chọn con đường phục sinh đầy thử thách Dmitri tìm thấy sự phục sinh trong đọa đày tù ngục, trong khi Ivan cho thấy dấu hiệu phục sinh đang nảy nở.
NGÔN NGỮ CỬ CHỈ VÀ CÁC TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP
Đối thoại trực tiếp – trường hợp Ivan và Xmerdiacov
Giới nghiên cứu cho rằng trong tác phẩm của Dostoevski tồn tại những cặp nhân vật đồng dạng, những “kẻ song trùng” về tư tưởng và hành động
Trong giao tiếp, các cặp nhân vật thường “soi” cử chỉ và hành động của đối phương, đọc đối tượng và đồng thời tự đọc mình trong ánh nhìn của người kia Trong tác phẩm này, cuộc đối thoại và cách quan sát trở thành công cụ để khám phá tâm lý của nhân vật Đáng chú ý là cặp Xmerdiacov và Ivan, luôn phải đọc lẫn nhau ở hai thời điểm khác nhau: trước và sau khi án mạng xảy ra Việc phân tích sự đọc vị giữa hai người giúp làm rõ động cơ, mối quan hệ cũng như sự thay đổi trong cách họ nhìn nhận sự việc sau vụ án.
Trước khi Ivan lên đường và bỏ lại sau lưng tấm thảm kịch gia đình đang tới gần, cuộc giao tiếp ngầm giữa anh và Xmerdiacov bắt đầu được thể hiện qua ngôn ngữ cử chỉ đầy ẩn ý của cả hai Từ những dấu hiệu ban đầu và phán đoán sơ khai, Xmerdiacov đứng dậy khỏi ghế, và hành động ấy đã khiến Ivan Fiodorovitr hiểu ngay rằng hắn có chuyện muốn nói riêng với chàng Hai người bước vào một quá trình đọc cử chỉ của đối phương, phân tích từng động tác, từng ánh nhìn nhằm mở ra một cuộc đối thoại kín đáo trước khi Ivan lên đường.
Cuộc trò chuyện diễn ra ngầm và dần đẩy tới một thoả thuận không lời giữa hai bên Trong cuộc giao tiếp ấy, sau những câu hỏi ngờ vực, thái độ của Ivan từ sự dè dặt chuyển sang nạt nộ, cho thấy sự leo thang căng thẳng và một động lực muốn đạt được sự đồng thuận bằng áp lực.
- Ông già ngủ hay thức? – chàng hỏi khẽ, vẻ nhún nhường (…)
- ta có gì khiến ngươi ngạc nhiên? - Ivan Fiodorovitr nghiêm nghị hỏi bằng giọng nhát ngừng (…)
- đồ quỷ, nói rõ hơn nữa đi, ngươi cần gì? Cuối cùng Ivan Fiodorovitr giận giữ quát lên, đành chịu nhịn mà chuyển sang thái độ thô lỗ [8, tr 415]
- Thế ngươi vào đây làm gì? Tại sao ngươi lại thông tin cho cậu Dimit’ri Fiodorovitr? Ivan nói bằng giọng cáu kỉnh [8, tr 416]
- A, đồ quỷ, - Ivan bỗng sừng sộ, mặt méo đi vì giận giữ [8, tr 417]
Những đường nét trên mặt Ivan Fiodorovitr dường như méo đi và rung động Chàng bỗng đỏ mặt [8, tr 422]
Ở Tremasnia, người ta tự hỏi chuyện ấy có nên được gọi bằng cái tên nào khi nó xảy ra Ivan Fiodorovitr bỗng gào lên như bị kích động, không rõ lý do khiến anh thét lên vậy Đáp lại, Xmerdiacov giữ thái độ hoàn toàn dè dặt, nhún nhường và trả lời các câu hỏi của Ivan bằng những câu nói úp mở, tránh đi thẳng vào vấn đề.
Xmerdicov nói rõ rằng anh làm vậy chỉ vì thương cậu; ở địa vị của cậu và khi rơi vào tình cảnh thế này, anh sẽ buông bỏ toàn bộ, chẳng còn lý do gì để dính vào chuyện ấy Anh trả lời và thản nhiên nhìn thẳng vào đôi mắt sắc lạnh Ivan Fiodorovitr Cả hai đều im lặng.
Đến Tremasnia, cậu vẫn chịu cảnh bị quấy rối từ người khác Xmerdicov lúng búng thì thầm, như thể luống cuống, nhưng vẫn chăm chú nhìn thẳng vào mắt Ivan Fiodorovitr [8, tr 423].
Trong cảnh đối thoại căng thẳng, Xmerdicov nói "Hoàn toàn đúng như vậy," lúng búng, giọng đã nghẹn lại, miệng nở nụ cười bỉ ổi; anh ta lật bật lùi về phía sau để kịp rời khỏi tình huống, cho thấy bản chất khó chịu của nhân vật và cách anh ta né tránh đáp trả.
Ở đây, giao tiếp bằng lời của các nhân vật chủ yếu là những câu hỏi ngắn và những câu trả lời cộc lốc, khiến ý nghĩa trở nên mơ hồ nếu chỉ dựa vào chữ viết Ý nghĩa thực sự được ngụ trong ngôn ngữ cử chỉ và ngôn ngữ cơ thể—nét mặt, ánh mắt, động tác và nhịp điệu diễn xuất là chìa khóa giúp khán giả hiểu nội dung và cảm xúc của cảnh.
Qua cái nhìn công nhiên và ánh nhìn thẳng của Xmerdicov dành cho Ivan, hai người ngầm báo hiệu một thỏa thuận bằng mắt; khoảnh khắc cả hai im lặng cho thấy thỏa thuận đã được thống nhất và một sự kiện sẽ xảy ra, cụ thể là kế hoạch giết cha Sự lúng túng của Xmerdicov cho thấy hắn là kẻ bị sai khiến nhận mật lệnh, trong khi Ivan bắt đầu đặt câu hỏi về thái độ và sự đồng ý hay phản đối của hắn đối với kế hoạch Tác giả để nhân vật thể hiện qua cử chỉ và hành động: có lúc anh ta phản ứng dữ dội chuẩn bị cho cuộc ẩu đả, nhưng cuối cùng vẫn kiềm chế, chấp nhận số phận và chờ đợi một quyết định đã được định sẵn.
Ivan Fiodorovitr đột ngột đứng dậy khỏi ghế băng, định ra vườn nhưng rồi dừng lại, quay về phía Xmerdiacov Đã xảy ra một điều kì lạ, bất thình lình như lên cơn co rút, chàng mím môi, xiết chặt nắm tay và dường như chỉ giây lát nữa sẽ xông vào đánh Xmerdicov Khoảnh khắc ấy ít ra hắn cũng nhận thấy điều đó, Xmerdiacov giật mình ngả người về phía sau.
Nhưng chẳng có chuyện gì xảy ra với hắn Lẳng lặng, nhưng dường như hơi băn khoăn, Ivan Fiodorovitr quay về phía cửa vườn” [8, tr 422-423]
Trong cuộc đối thoại này, mọi cử chỉ của Ivan được Xmerdiacov ghi nhận, đoán định và phản ứng kịp thời, cho thấy đây là một quá trình đọc đối tượng từng chút một Vẻ “lảng lặng” của Ivan đã khiến Xmerdiacov đồng thuận trước âm mưu giết cha sắp diễn ra, nhưng sự “hơi băn khoăn” và thái độ “nhát ngừng” trong những câu nói trước đó lại gieo vào chúng ta một nghi ngờ về dã tâm của nhân vật Còn kết cục của buổi giao tiếp, nụ cười của Ivan vẫn là một điều bí ẩn, để lại câu hỏi về động cơ và tương lai của cuộc đối thoại này.
Xmerdiacov ngạc nhiên khi Ivan Fiodorovitr bất ngờ bật cười và lao nhanh ra cửa vườn, vẫn vừa đi vừa cười Người nhìn mặt chàng lúc ấy hẳn sẽ cho rằng nụ cười ấy không phải bắt nguồn từ niềm vui thật sự Bản thân chàng cũng không thể lý giải được chuyện gì đã xảy ra với mình vào lúc ấy Chàng cử động và bước đi như một con rối bị giật [8, tr 424]
Dostoevski đã đặc biệt coi trọng ngôn ngữ cử chỉ của nhân vật Ông để cho hai đối tượng trao đổi bằng một lời nói mập mờ và đọc nhau phần lớn bằng cử chỉ Tại đây, Xmerdiacov đọc Ivan nhiều hơn bất kỳ ai khác, nhận ra ý đồ thâm hiểm của Ivan khi quyết định rời bỏ để mặc tai họa gia đình sắp ập đến; đây là lần cuối hắn khẳng định sự được phép của tội ác mà hắn sắp thi hành Tác giả đã phơi bày một thực tế về mối quan hệ giữa ngôn ngữ nói, ngôn ngữ cử chỉ và suy nghĩ bên trong nhân vật: ngôn ngữ nói của Ivan là những câu hỏi cặn kẽ cho thấy chàng đang theo dõi và đồng tình với kế hoạch của Xmerdiacov, trong khi ngôn ngữ cử chỉ lại bộc lộ sự tức giận, cho thấy có sự mâu thuẫn giữa lời nói và nội tâm Tại đây đã có sự nổi bật của xung đột giữa hai kênh giao tiếp và giữa hành động với ý định bên trong nhân vật.
Trong tác phẩm, sự vênh giữa lời nói và suy nghĩ được nhận ra ngay ở cử chỉ của nhân vật, nhưng đây chỉ là mức độ bề mặt; ở cấp độ sâu hơn, những cử chỉ lại mâu thuẫn với suy nghĩ khiến người đọc không thể đọc được động cơ của nhân vật chỉ bằng vẻ ngoài Nụ cười của Ivan là một ví dụ điển hình cho sự vênh giữa hành động và ý nghĩ; trong thâm tâm, anh ta khao khát cái chết kia, nhưng lý trí ngăn anh thừa nhận dã tâm giết cha và anh cố duy trì sự vô can trước cái chết ấy Một thế giới nội tâm đầy mâu thuẫn đã được phơi bày qua từng cử chỉ của nhân vật.
Trước khi án mạng xảy ra, trong cuộc gặp giữa Ivan và Xmerdiacov, Xmerdiacov là người được chú ý nhiều hơn và đóng vai trò chủ đạo dẫn đường cho hành vi phạm tội; sau án mạng, kẻ nắm thế chủ động trong đối thoại lại là Xmerdiacov, y thản nhiên phơi bày tội lỗi của mình đồng thời hạ bệ sự vô can của Ivan đối với vụ án Mỗi lần đối thoại với Xmerdiacov, Ivan nhận ra sâu sắc hơn bản chất của vấn đề và thấy rõ tội lỗi của chính mình.
Giao tiếp đặc biệt
1.2.1 Chủ thể thực hiện cử chỉ tự quan sát và phán đoán mình – trường hợp Ivan Ở phần trên, ta đã đề cập đến sự “vênh” giữa suy nghĩ, cử chỉ và lời nói của nhân vật trước sự đánh giá của một đối tượng quan sát cụ thể Không chỉ dừng lại ở đó, sự mâu thuẫn còn được đẩy vào sâu hơn, nhân vật của Dostoevski đã phải tự đọc và cảm nhận độ “vênh” ấy của chính bản thân mình Ivan là nhân vật điển hình trong tác phẩm thường xuyên phân thân
Trong giao tiếp, Ivan thường lăn tăn về lời nói và cử chỉ của chính mình Anh càng phân tích càng nhận ra lý trí không thể giải thích nổi tại sao mình lại hành xử như vậy, và anh cảm thấy bị động trước chính những cử chỉ của mình Sự tự nhận thức này cho thấy Ivan đang đối mặt với thử thách kiểm soát hành vi giao tiếp để nâng cao sự tự tin và hiệu quả khi trò chuyện với người khác.
Tại tình huống Ivan nói chuyện với Xmerdiacov trước buổi lên đường, không thiếu những phút giây Ivan dừng lại suy tư về chính mình và việc không lí giải được đã trở thành nỗi ám ảnh:
- “Lòng đầy khinh miệt và tức giận, chàng toan lẳng lặng đi ra cửa vào, không thèm ngó đến Xmerdiacov, nhưng Xmerdiacov đứng dậy khỏi ghế, và chỉ riêng cử chỉ ấy đã khiến Ivan Fiodorovitr đoán ra rằng hắn có chuyện muốn nói riêng với chàng Ivan nhìn hắn và dừng lại, việc chàng dừng lại chứ không đi qua như đã định một phút trước khiến chàng tức điên lên” [8, tr 413]
“Ông già ngủ hay thức?” chàng hỏi khẽ, với vẻ nhún nhường Câu hỏi ấy khiến chàng bất ngờ, và rồi, hoàn toàn bất ngờ, chàng ngồi xuống chiếc ghế băng [8, tr 414].
Ở Tremasnia, Ivan Fiodorovitr bất ngờ gào lên một câu hỏi về cách người ta sẽ gọi anh khi gặp chuyện như vậy, và anh không rõ tại sao bản thân lại hét to như vậy.
Xmerdiacov ngạc nhiên khi Ivan Fiodorovitr bất ngờ bật cười và vội vàng ra cửa vườn, vẫn đi vừa cười Ai thấy mặt chàng lúc ấy hẳn sẽ kết luận nụ cười ấy không phản ánh niềm vui thật sự trong lòng; thậm chí bản thân chàng cũng không thể giải thích được chuyện gì đã xảy ra Chàng di chuyển như một con rối bị kéo giật.
Và đây là một chuỗi cử chỉ đã được nhận định và lập thành hành động dòm ngó lén lút của Ivan khiến chàng không sao quên được:
Chàng bất ngờ đứng dậy khỏi chiếc đi-văng, mở cửa và bước ra cầu thang, lén lút và sợ bị người khác nhìn thấy mình, nghe ngóng phía dưới và theo dõi tiếng động ở các căn buồng dưới suốt năm phút với sự tò mò kỳ lạ, nín thở và tim đập thình thịch, dù cố gắng cũng không hiểu được mục đích của hành động ấy; hành động ấy sau này cả đời chàng gọi là “đê mạt”, và trong đáy sâu của tâm hồn, chàng cho đó là hành động hèn hạ nhất của đời mình; đằng sau những cử chỉ khó lý giải ấy là một thế giới nội tâm đang dậy sóng; qua ngôn ngữ cử chỉ, Ivan tự nhìn nhận mình và nhận thức được khối mâu thuẫn giữa lời nói, cử chỉ và suy nghĩ của bản thân.
Sau án mạng, phân thân của Ivan chuyển thành một cái nhìn xoáy vào một điểm và đối thoại với nửa còn lại của chính mình, đẩy anh đi tìm bản thân thật sự Lần đầu tiên điều này xuất hiện gián tiếp trong cuộc đối thoại giữa Ivan và Aliosa, con quỷ khiến chàng sợ hãi, run rẩy đến mức Ivan không còn tự chủ được bản thân Phản ứng của chàng từ nghiến răng thì thầm chuyển sang trạng thái hoảng sợ và mất kiểm soát, báo hiệu sự xáo động sâu sắc trong nội tâm.
Đoạn văn đẩy nhân vật lên cao trào bằng những lời gào thét như mất kiểm soát và kết thúc bằng một nụ cười kỳ dị làm méo mó đôi môi anh Con quỷ hiện hình đúng vào thời điểm câu chuyện bước vào hồi kết, khi Ivan và Xmerdiacov buộc phải đối mặt và lật bài với nhau để phơi bày động cơ thật sự đằng sau hành động của họ Sự xuất hiện của con quỷ làm nổi bật bản chất và sự đối đầu nội tâm của các nhân vật, đồng thời đẩy truyện tới một kết thúc đầy căng thẳng và bất ngờ.
Cuộc lật bài ấy giống một đột biến đánh thức phần nhân tính của kẻ lầm đường lạc lối Ivan cố gắng xua đuổi con quỷ, nhưng sự lẩn tránh chỉ khiến nó hiện rõ hơn và đối thoại với anh, phá tan lớp che đậy Con quỷ là những suy nghĩ lệch lạc trong tuyệt vọng về nhân tính và chân lý, là tiếng nói của những tư duy tiêu cực đang dày vò nội tâm Tại đây diễn ra một cuộc tranh đấu nội tâm, và phần nhân tính tích cực trong Ivan được thức tỉnh khi anh dám gọi con quỷ ra đối diện với sai lầm và tội lỗi của bản thân để triệt tiêu nó Tuy nhiên việc đối diện không hề dễ dàng: khi phải đối mặt, Ivan đau đớn, bật cười trước lối triết lý cũ mèm đang được gợi ra, cười đau đớn và rên rỉ hằn học trước những ngu ngốc ấy, đến mức không chịu nổi, bịt tai và nhìn xuống đất, run toàn thân Kết cuộc của cuộc đối thoại là một diễn biến đột ngột: Ivan vồ lấy cái cốc trên bàn, ném vào diễn giả, bật dậy khỏi ghế sofa và thoát khỏi ác mộng Sự tức giận, xấu hổ, đau đớn và sự giải thoát của Ivan trước lối tư duy sai lầm đã bộc lộ qua một chuỗi cử chỉ đầy biểu cảm.
Trong đối thoại, chân dung tinh thần của nhân vật được khắc họa không chỉ qua người kể mà qua đối tượng đọc và các chi tiết ngoại hình Tuy nhiên, khi nhân vật tự đối diện với ngôn ngữ cử chỉ của chính mình và tự đọc mà không thể lý giải, nhịp nhận thức mới về bức tranh nội tâm được mở ra Đây là một biện pháp khắc họa tâm lý tài tình, làm nổi bật thế giới nội tâm đầy mâu thuẫn của nhân vật Dostoevski, nơi hành động và suy nghĩ thường xuyên đối đầu và tiết lộ những xung đột sâu sắc bên trong.
1.2.2 Chủ thể thực hiện cử chỉ bị quan sát công khai bởi nhân vật khác – trường hợp Dimit’ri
Ở phần này, hai đối tượng tham gia giao tiếp nhưng chỉ có một người ở vị thế bị động, bị quan sát và bị phán đoán bởi người kia Ngôn ngữ cử chỉ của nhân vật được dùng để nhận diện trạng thái tâm lý và động cơ của đối phương, kể cả khi họ cố che giấu bằng lời nói Trong tác phẩm, chi tiết Fiodor nhận định về tật nói dối của tên thương gia Gorxkin cho thấy y đọc được đối tượng giao tiếp qua cử chỉ và biểu hiện trên khuôn mặt Cách tiếp cận này làm nổi bật vai trò của cử chỉ như một công cụ nhận diện sự thật, vượt ra ngoài những gì lời nói bề mặt thể hiện.
Trong cảnh đối thoại, khi bộ râu rung rung và hắn nói kèm sự giận dữ thì đó là tín hiệu cho thấy hắn nói thật và đang cố gắng dàn xếp được việc Ngược lại, nếu hắn vuốt râu bằng tay trái và cười cợt thì đó là dấu hiệu hắn đang lừa gạt, giở trò bịp bợm [8, tr 429].
Trong phân tích tiểu thuyết Dostoevski, việc nhân vật có thể đọc được bản chất đối tượng qua cử chỉ là một hiện tượng bình thường; tuy nhiên điểm nhấn xuất hiện ở những tình huống nhân vật ở thế bị động bị phán đoán sai lầm Đặc biệt, Dimit’ri trong phiên tòa bị theo dõi, bị quan sát và chịu sự phán đoán công khai của đám đông cũng như của quan toà, khiến tâm lý anh bị áp đặt và diễn giải méo mó bởi áp lực xã hội và sự thiên lệch của phán quyết.
Mitia bước chân vào phòng xử án thế này:
“Chàng bước những bước cực dài, nhìn thẳng về phía trước, cái nhìn bất động, và hết sức thản nhiên ngồi vào chỗ của mình” [8, tr 999]