Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học phép chia các số thập phân cho học sinh lớp 5 trường TH&THCS Đông Phú, Đông Sơn, Thanh Hóa

Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học phép chia các số thập phân cho học sinh lớp 5 trường TH&THCS Đông Phú, Đông Sơn, Thanh Hóa

Mục Nội dung Trang

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Trong các môn học ở Tiểu học, môn Toán có vị trí quan trọng đối vớihọc sinh Tiểu học Nó hình thành và phát triển những cơ sở ban đầu cho sựphát triển trí tuệ con người Thông qua môn học giúp học sinh có những kiếnthức, kĩ năng vận dụng trong đời sống; nhận thức được nhiều mặt của thế giớixung quanh và biết cách hoạt động có hiệu quả; rèn tính cẩn thận, ý chí vượtkhó, làm việc có kế hoạch, có nề nếp và tác phong khoa học, góp phần to lớntrong việc thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện, đào tạo học sinh trở thànhcon người phát triển toàn diện, năng động, sáng tạo đáp ứng được mọi nhu cầuphát triển của khoa học công nghệ trong xã hội thời kì đổi mới

Nếu coi nội dung môn Toán ở các lớp 1, 2, 3, 4 là sự mở đầu thì nộidung môn Toán ở lớp 5 là sự kế thừa và phát triển ở mức cao hơn, hoàn thiện

và sâu hơn; trừu tượng, khái quát và tường minh hơn Do đó, cơ hội hìnhthành và phát triển các năng lực tư duy, trí tưởng tượng không gian, khả năngdiễn đạt cho học sinh phong phú và vững chắc hơn so với các lớp trước Nhưvậy, nội dung dạy học toán ở lớp 5 sẽ giúp chúng ta đạt được những mục tiêudạy học toán không chỉ ở lớp 5 mà còn ở toàn bậc Tiểu học Quá trình dạyhọc môn Toán ở lớp 5 luôn luôn gắn với việc củng cố ôn tập các kiến thức và

kĩ năng cơ bản của môn Toán ở các lớp 1, 2, 3, 4 Chính vì lẽ đó, trongchương trình của môn Toán ở lớp 5 đã dành 36 tiết để tổng hợp ôn tập cuốicấp học Đây là cơ hội để học sinh nắm vững hơn và hệ thống sâu hơn nhữngkiến thức và kĩ năng cơ bản, trọng tâm của môn Toán ở tiểu học, chuẩn bị chohọc tập ở trung học cơ sở và các cấp học cao hơn

Trong các nội dung của môn Toán ở tiểu học nói chung và ở lớp 5 nóiriêng thì nội dung về số thập phân là một nội dung quan trọng và khó đối vớihọc sinh Nội dung này có khối lượng kiến thức mới, lớn và khá trừu tượng.Chính vì vậy khi học về nội dung này, đặc biệt khi học về các phép tính với

số thập phân rất nhiều học sinh gặp khó khăn và mắc sai lầm khi thực hiệncác phép tính cộng, trừ, nhân, chia các số thập phân nhất là phép tính chia Thực tế cho thấy, việc dạy - học “Phép chia số thập phân” không phải làviệc dễ đối với cả giáo viên và học sinh Tiểu học, mà cụ thể là giáo viên vàhọc sinh lớp 5 Hiện nay ở trường tôi, tuy đội ngũ giáo viên đã được chuẩnhoá về trình độ kiến thức và chuyên môn, đã có những phương pháp, hìnhthức tổ chức dạy học khá tốt nhưng khi học sinh thực hành rèn kĩ năng chiacác số tự nhiên và chia các số thập phân các em còn gặp rất nhiều khó khăn.Thực trạng này là do nhiều nguyên nhân, nếu không sớm được khắc phục thì

nó sẽ ảnh hưởng lớn đến việc học tập các nội dung tiếp theo và ảnh hưởngđến kết quả học tập của các em, cũng như mục tiêu dạy học Toán ở lớp 5 vàcủa toàn bậc Tiểu học Hơn nữa, nó còn ảnh hưởng tới việc học tập ở các bậchọc trên và việc vận dụng kiến thức kĩ năng toán học vào trong thực tiễn cuộcsống hằng ngày của học sinh Nói cách khác là chất lượng của học sinh sẽkhông được cải thiện, cũng như mục tiêu của việc dạy học toán ở tiểu học sẽkhông đạt được Để tìm ra phương pháp dạy- học về “Phép chia các số thập

phân” sao cho phù hợp, giáo viên không lúng túng, không đơn điệu, nhàmchán khi truyền đạt, học sinh học hiểu bài và biết vận dụng làm bài là mộtviệc làm khó Vì vậy đòi hỏi người giáo viên phải xác định rõ yêu cầu về nộidung, mức độ cũng như phương pháp dạy học nội dung này Từ đó nhằm tạo

ra một hệ thống phương pháp dạy học phù hợp với đối tượng học sinh, giúpcác em hiểu và vận dụng vào luyện tập đạt kết quả tốt

Từ việc xác định vị trí, vai trò của nội dung toán về “Phép chia các sốthập phân” cũng như những băn khoăn về cách dạy học phần này từ giáo viên

và học sinh, để góp phần nâng cao chất lượng dạy học nói chung đặc biệt làgiúp học sinh nắm chắc kĩ thuật thực hiện phép chia số thập phân và có khảnăng vận dụng tốt trong thực hành luyện tập cũng như có khả năng vận dụng

trong thực tế, tôi mạnh dạn đề xuất kinh nghiệm giảng dạy: “Một số biện pháp

nâng cao chất lượng dạy học phép chia các số thập phân cho học sinh lớp 5 trường TH&THCS Đông Phú, Đông Sơn, Thanh Hóa”

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Bản thân nghiên cứu, thực nghiệm đề tài “Một số biện pháp nâng cao

chất lượng dạy học phép chia các số thập phân cho học sinh lớp 5 trường

TH&THCS Đông Phú, Đông Sơn, Thanh Hóa ” nhằm đưa ra một số ý kiến đổi

mới giúp học sinh nắm vững các trường hợp chia các số thập phân, hiểu sâusắc hơn kĩ thuật chia về cách đặt tính và tính các số thập phân Giúp cho các

em hiểu bài nhanh và dễ dàng tìm ra cách chia, vận dụng trong thực hành chiacác số thập phân không bị nhầm lẫn, nắm kiến thức một cách chủ động Giúpcác em say mê hào hứng trong học môn toán

Trên cơ sở nắm chắc và có hiệu quả các kiến thức về phép chia các số

thập phân giúp học sinh biết vận dụng kiến thức, kĩ năng về phép chia các sốthập phân vào giải toán và áp dụng trong thực tế cuộc sống Thông qua đó còngiúp các em củng cố các kiến thức toán học khác, giúp học sinh gắn học vớihành, gắn nhà trường với thực tế cuộc sống lao động và sản xuất của xãhội, v.v Đồng thời rèn luyện những phẩm chất không thể thiếu của ngườilao động mới đối với học sinh Tiểu học

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

Các biện pháp nâng cao chất lượng dạy - học phép chia các số thậpphân cho học sinh lớp 5 ở trường TH&THCS Đông Phú, Đông Sơn, ThanhHóa

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

a Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết.

- Đọc các tài liệu cần thiết

- Tìm hiểu sách giáo khoa, sách giáo viên, chương trình tài liệu bồi dưỡnggiáo viên, sách tham khảo

b Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin.

- Truyền đạt, dự giờ, phỏng vấn giáo viên

- Điều tra các loại vở bài tập học sinh sử dụng; trao đổi, nói chuyện với họcsinh

c Phương pháp kiểm tra, thống kê, xử lý số liệu.

- Kiểm tra chất lượng qua mỗi giai đoạn

- Thống kê kết quả ở từng giai đoạn

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Môn Toán ở tiểu học là một môn học thống nhất Các kiến thức, kĩnăng của môn Toán ở Tiểu học có nhiều ứng dụng trong đời sống, rất cầnthiết cho người lao động và rất cần thiết cho môn học khác ở Tiểu học và họctiếp bậc trung học

Môn Toán ở Tiểu học nói chung và môn Toán lớp 5 nói riêng có nộidung số học là “hạt nhân” xuyên suốt chương trình Nó chiếm một khối lượng

và thời lượng khá lớn trong toàn bộ cấu trúc nội dung chương trình mônToán ở Tiểu học Xen kẽ với nội dung số học là nội dung đại lượng và đo đạilượng, yếu tố hình học, giải bài toán có lời văn Nội dung số học ở môn Toánlớp 5 giới thiệu phân số thập phân, hỗn số, trong đó trọng tâm là số thập phân

và các phép tính cộng, trừ, nhân, chia số thập phân, Chính vì thế, từ khi bướcvào lớp 1 cho đến lớp 4, các em đã được học kiến thức về số tự nhiên và cácphép tính của nó Bước lên lớp 5, các em được học tiếp số thập phân và cácphép tính trên số thập phân Như vậy hoàn thành chương trình Tiểu học ngoàiviệc học sinh phải có một số kiến thức cơ bản về đại lượng và đo đại lượng,các yếu tố thống kê, hình học, giải bài toán có lời văn thì mạch kiến thức sốhọc được coi là chủ đạo, là cốt lõi Rõ ràng tất cả các mạch kiến thức toán họckhác trong quá trình tính toán đều có liên quan đến kiến thức số học

Số thập phân và các phép tính về số thập phân là một trong những nộidung hết sức quan trọng trong mạch kiến thức số học Dạy học số thập phân

và các phép tính về số thập phân là một nội dung trọng tâm của dạy học toán

ở lớp 5, nó có một ý nghĩa hết sức quan trọng trong quá trình hình thành vàphát triển kĩ năng giải toán cho học sinh Từ các bài toán về so sánh số thậpphân hay những bài toán về cấu tạo số thập phân, đến những bài toán về thựchiện các phép tính với số thập phân hay những bài toán có liên quan đến cáchgiải của các bài toán có lời văn điển hình đều là những bài toán hay, thú vị và

có khả năng phát triển tư duy cho học sinh trong giải toán, do đó trong quátrình dạy học số thập phân và các phép tính về số thập phân, giáo viên cầnchú ý đến những bài toán có liên quan đến việc hình thành và phát triển kĩnăng giải toán cho học sinh

Với các phép tính về số thập phân thì“Phép chia các số thập phân”

là một trong những nội dung mới, hay và khá hấp dẫn, chiếm một thời lượngtương đối nhiều trong chương trình môn toán lớp 5, có nhiều ứng dụng trongthực tế cuộc sống tuy nhiên đây cũng là loại toán đòi hỏi học sinh phải biếtphối hợp, tổng hợp nhiều kĩ năng như: Kĩ năng chia nhẩm, kĩ năng ước lượngthương, trừ nhẩm, nhân nhẩm, Vì vậy, nếu học sinh nắm chắc được cácphép tính trên số thập phân nhất là “phép chia các số thập phân” thì các em sẽthực hiện thành thạo các dạng toán như: hình học, chu vi, diện tích, thể tíchmột số hình, giải toán, toán chuyển động, và còn nhiều dạng toán hay và hấp

dẫn từ đó giúp học sinh phát triển các kĩ năng học toán, phát triển ngôn ngữ,

tư duy và góp phần hình thành nhân cách của học sinh

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

Để nắm bắt được thực trạng cụ thể của việc dạy học về “Phép chia các

số thập phân” trong chương trình toán 5 của đơn vị, tôi đề xuất với Ban giám

hiệu nhà trường được khảo sát học sinh về nội dung “Phép chia các số thập phân” ở lớp 5 qua một bài kiểm tra đối với hai lớp: 5A (lớp thực nghiệm) và

trình bày khoa học

HS nhận dạng,phân biệt các trường hợp chia chưa chính xác; kĩ năng tính chậm

HS chưa có kĩnăng ước lượng thương trong phépchia

HS còn nhầm lẫn giữa các trường hợp chia nhẩm, dịch chuyển dấu phẩy sai trong chia nhẩm

Qua kết quả khảo sát cho thấy:

Trình độ nhận thức của học sinh cả hai lớp ở mức độ ngang nhau Học sinh đãbiết thực hiện các phép chia với số thập phân nhưng kết quả chưa cao, kiến thứccủa học sinh về vấn đề này còn chưa đồng đều Số học sinh làm bài đúng cả cáctrường hợp chia đạt tỉ lệ thấp, còn nhiều học sinh nhầm lẫn phép tính (ở trường hợpchia một số thập phân cho một số thập phân và chia một số tự nhiên cho một sốthập phân), trình bày và viết phép tính sai ý nghĩa toán học, kỹ năng ước lượngthương, kĩ năng chia nhẩm còn kém, để số dư lớn hơn hoặc bằng số chia, cách dichuyển dấu phẩy ở số bị chia sai, quên không viết dấu phẩy vào thương,… Họcsinh còn bộc lộ nhiều hạn chế về kĩ năng thực hiện phép cộng, trừ, nhân, chiacác số tự nhiên; việc lĩnh hội nắm bắt kiến thức của các em ở các nội dung trước

còn chưa đầy đủ, chưa vững chắc, dẫn đến việc nắm bắt kiến thức mới “Phép

chia các số thập phân” chưa sâu sắc, từ đó các em chưa chú trọng vào môn

học Chính vì thế, số học sinh có kĩ năng chia thành thạo, làm bài đạt yêu cầu

là rất ít Ngôn ngữ toán học của các em còn rất hạn chế, diễn đạt vụng về,thiếu logic Một số em làm bài đúng nhưng khi giáo viên yêu cầu giải thích vềcách làm thì lại không trả lời được Chứng tỏ các em làm bài một cách máymóc nặng về dập khuôn, bắt chước, chưa nắm được chắc chắn kĩ thuật tính,chưa có phương pháp học toán và chưa học tập một cách tích cực

Để xác định được nguyên nhân học sinh học dạng toán này còn chậm, tôi đãtiến hành tìm hiểu tình hình học tập của học sinh, nói chuyện trao đổi với họcsinh, trao đổi và dự giờ đồng nghiệp (một số tiết có liên quan đến phép chia các

số thập phân) Mặt khác, tôi đã tiến hành tìm hiểu nội dung, mức độ, phương

pháp dạy học về phép chia các số thập phân trong chương trình toán 5 Tôi

nhận thấy một số nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên là:

* Nguyên nhân từ phía giáo viên:

- Giáo viên chưa chuẩn bị tốt cho việc dạy học "Phép chia các số thập phân"ngay khi dạy bài đầu tiên làm quen với phép chia các số thập phân Với từngtrường hợp chia, giáo viên chỉ dạy lướt qua, không dạy kỹ, không củng cố,khắc sâu, không cho học sinh so sánh để rút ra điểm giống và khác nhau ở từngtrường hợp chia Đặc biệt chưa củng cố các kiến thức, kĩ năng thực hiện phépchia các số tự nhiên, kĩ năng ước lượng thương trong phép chia, những lưu ý về

số dư (số dư phải bé hơn số chia) Giáo viên không hiểu rằng đó là bước đệm,khởi đầu để học sinh thực hành tốt kĩ năng chia các số thập phân

- Trong giảng dạy nhiều giáo viên chưa thực sự coi trọng việc khắc sâu,

củng cố để giúp học sinh nắm chắc các kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa,giáo viên chưa coi trọng việc phân loại kiến thức, chưa chú ý đến việc dạy họcphân hóa theo đối tượng học sinh, còn hạn chế trong việc tạo các tình huống sư phạm

để nêu vấn đề, chưa khuyến khích động viên và giúp đỡ một cách hợp lý các đốitượng học sinh trong quá trình học để đảm bảo thời gian của tiết học Do đó việctiếp thu kiến thức của

học sinh không được hình thành một cách hệ thống nên các em rất mau quên

- Giáo viên chưa thật triệt để trong việc đổi mới phương pháp dạy học, đôikhi giáo viên sử dụng phương pháp và hình thức tổ chức dạy học chưa linhhoạt, chưa phù hợp, đôi lúc chưa quan tâm đúng mức và cần thiết đến việc rèn

kĩ năng cho học sinh và đến từng đối tượng học sinh, học sinh chưa thực sựđược tự mình tìm đến kiến thức, chủ yếu giáo viên còn cung cấp kiến thức mộtcách áp đặt, không phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh Tronggiảng dạy còn thuyết

trình, giảng giải nhiều

- Sau mỗi dạng bài hay một hệ thống các bài tập cùng loại giáo viên cònchưa coi trọng việc khái quát chung kĩ thuật chia cho mỗi trường hợp để khắcsâu kiến thức cho học sinh

- Việc chấm chữa bài chưa thường xuyên, chưa hướng dẫn cách chữa cụ thể cáclỗi sai trong bài làm của học sinh

* Nguyên nhân từ phía học sinh:

Một số khó khăn, hạn chế và sai lầm thường mắc của học sinh:

- Kĩ năng thực hiện phép chia các số tự nhiên còn chậm và yếu

- Chưa có kĩ năng ước lượng thương trong phép chia

- Khi chia còn để số dư lớn hơn hoặc bằng số chia

- Nhầm lẫn giữa các trường hợp: Chia nhẩm một số thập phân cho 10; 100;1000; hoặc cho 0,1; 0,01; 0,001; thường nhầm với nhân nhẩm một số thậpphân với 10; 100; 1000; hoặc với 0,1; 0,01; 0,001;

- Dịch chuyển dấu phẩy sai trong chia nhẩm (dịch thiếu hoặc thừa chữ số)

- Khi dịch dấu phẩy sang trái (hoặc phải) mà số các chữ số ở phầnnguyên (hoặc phần thập phân) còn thiếu nhưng không viết thêm chữ số 0 vàobên trái (hoặc bên phải) số bị chia

- Nhận thức về vị trí, vai trò của môn học của các em còn chưa đúng và chưasâu sắc, từ đó các em chưa chú trọng vào môn học

- Học sinh chưa có sự hứng thú ham muốn trong học tập Tinh thần thái độhọc tập của các em còn chưa tự giác, chưa chủ động

- Kĩ năng thực hiện phép cộng, trừ, nhân, chia các số tự nhiên còn chậm và yếu

- Việc lĩnh hội nắm bắt kiến thức của các em ở các nội dung trước còn chưađầy đủ, chưa vững chắc, chẳng hạn như: Kĩ năng chia nhẩm, kĩ năng ướclượng thương trong phép chia còn chậm, yếu do chưa thuộc bảng nhân, chia vàcòn thiếu kinh nghiệm

- Phép chia các số thập phân là một nội dung kiến thức mới, có nhiều trường hợpchia, các em chưa phân biệt và nắm vững cụ thể từng trường hợp chia dẫn đến thựchiện lẫn lộn giữa các trường hợp chia Việc thực hành rèn luyện kĩ năng chưathường xuyên

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.

Trong quá trình giảng dạy, tôi thấy nội dung về “ Phép chia các số thậpphân”

là rất khó đối với học sinh Vì vậy tôi đã tiến hành nghiên cứu để tìm raphương pháp dạy học sao cho phù hợp và đạt hiệu quả nhất với học sinh Tôi tiến hành dạy thực nghiệm cho học sinh theo các giải pháp như sau:

Giải pháp 1: Nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò của môn học đặc biệt là

- Khi lựa chọn những nội dung dạy học, giáo viên cần đưa ra những nội dungthật gần gũi đối với đời sống hằng ngày của các em để từ đó các em nhận thấy

sự cần thiết phải trau dồi kiến thức của môn học, thấy được vị trí, vai trò củamôn học trong việc học tập các môn học khác và trong đời sống thực tiễn

Ví dụ: Một người mua 6 quyển sách cùng loại phải trả 27000 đồng Hỏi nếu mua

4 quyển sách cùng loại đó thì người ấy phải trả bao nhiêu tiền?

Giải pháp 2: Tạo hứng thú và kích thích tính tò mò, lòng ham muốn học tập cho học sinh.

Để thực hiện được việc này một cách có hiệu quả, trong quá trình dạyhọc, trước hết giáo viên cần tạo ra một không khí tự nhiên, thoải mái cho lớphọc Nội dung dạy cần gần gũi với đời sống hằng ngày, phải phù hợp với từngđối tượng tạo điều kiện để tất cả các em đều có thể tự tìm được cách giảiquyết Khi hướng dẫn học sinh tìm tòi kiến thức mới, giáo viên cần luôn tạo

ra những tình huống có vấn đề dẫn học sinh đến những thắc mắc để rồi muốntìm cách giải quyết Thường xuyên tổ chức các trò chơi học tập trong tất cảcác buổi hoạt động chính khoá cũng như hoạt động ngoại khoá,

Ví dụ 1: Cách tạo tình huống có vấn đề trong phép chia một số thập phân

cho một số tự nhiên (trường hợp phần nguyên của số bị chia bé hơn số chia):

* Lần 1 đưa ra phép chia 4,48 : 4 rồi hướng dẫn học sinh đặt tính và thựchiện phép chia như sau:

- Đặt tính : 4,48 4

0 4 1,12

08

- Cách thực hiện:

+ Chia phần nguyên của số bị chia cho số chia:

4 chia 4 được 1, viết 1

Ví dụ 2: Cách tạo tình huống có vấn đề trong phép chia một số tự nhiên cho

một số tự nhiên mà thương tìm được là một số thập phân

* Lần 1 đưa ra phép chia 27 : 4 rồi yêu cầu học sinh đặt tính và thực hiệnphép chia

+ HS đặt tính và thực hiện phép chia, sau đó nêu : 27 : 4 = 6 (dư 3)

Ta có thể chia tiếp phép chia Để chia tiếp ta viết dấu phẩy vào bên phải thương (6) rồi viết thêm 1 chữ số 0 vào bên phải số dư thành 30 và chia tiếp,

có thể làm như thế mãi

+ HS thực hiện tiếp phép chia và thống nhất cách chia như sau:

27 4 - 27 chia 4 được 6, viết 6

30 6,75 6 nhân 4 bằng 24 ; 27 trừ 24 bằng 3, viết 3.

20 - Để chia tiếp ta viết dấu phẩy vào bên phải 6

0 và viết thêm 1 chữ số 0 vào bên phải 3 được 30

30 chia 4 được 7, viết 7 7 nhân 4 bằng 28; 30 trừ

28 bằng 2, vi ết 2

- Viết thêm 1 chữ số 0 vào bên phải 2 được 20

20 chia 4 được 5, viết 5 5 nhân 4 bằng 20;

20 trừ 20 bằng 0, viết 0

* Lần 2 đưa ra phép chia 42 : 52, rồi gợi ý cho học sinh nhận ra điểm khácnhau giữa hai phép chia ( phép chia 27: 4 có số bị chia lớn hơn số chia nên 27chia được cho 4, còn phép chia 42 : 52 có số bị chia nhỏ hơn số chia (42 < 52)nên không thực hiện giống phép chia 27 : 4 Như vậy tình huống có vấn đề ởđây là khi số bị chia nhỏ hơn số chia thì ta phải thực hiện phép chia này nhưthế nào ? Từ thắc mắc trên giáo viên hướng dẫn học sinh tìm cách giải quyết + Viết số 43 thành số thập phân 43,0 rồi thực hiện phép chia (Đây trường hợpchia số thập phân cho số tự nhiên mà HS đã học ngay ở bài đầu tiên của phépchia các số thập phân)