Kinh nghiệm sử dụng bản đồ tư duy để nâng cao chất lượng môn Ngữ văn lớp 6 và lớp 9 tại trường THCS Đông Minh

SKKN BĐTD doc MỤC LỤC A Đặt vấn đề I Lí do chọn đề tài trang 1 II Đối tượng và phạm vi nghiên cứu trang 2 III Phương pháp nghiên cứu trang 2 IV Thời gian nghiên cứu trang 2 B Giải quyết vấn đề I Cơ.Kinh nghiệm sử dụng bản đồ tư duy để nâng cao chất lượng môn Ngữ văn lớp 6 và lớp 9 tại trường THCS Đông MinhKinh nghiệm sử dụng bản đồ tư duy để nâng cao chất lượng môn Ngữ văn lớp 6 và lớp 9 tại trường THCS Đông Minh

MỤC LỤC A/ Đặt vấn đề

I Lí do chọn đề tài……… trang 1

II Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……… trang 2

III Phương pháp nghiên cứu……… trang 2

IV Thời gian nghiên cứu……… trang 2

B/ Giải quyết vấn đề

I: Cơ sở lí luận……… trang 3.

1 Cơ sở khoa học của phương pháp bản đồ tư duy……… trang 3

2 Nguyên lí hoạt động của bản đồ tư duy……… trang 4

3 Tác dụng của bản đồ tư duy trang 4

II: Cơ sở thực tiễn……… trang 4 III Thực trạng của vấn đề trang 5.

1 Thực trạng của việc học Ngữ Văn hiện nay trang 5

2 Nguyên nhân trang 5

IV: Các giải pháp thực hiện……… trang 6.

1 Bản chất của phương pháp dạy học bàng bản đồ tư duy………… trang 6

2 Phương pháp tạo lập bản đồ tư duy………… trang 7

3 Cách thức thực hiện và vận dụng phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy trong quá trình dạy học Ngữ Văn tại trường THCS Đông Minh - Đông Sơn -

Thanh Hóa… trang 7

V: Các kết quả đã đạt được và bài học kinh nghiệm… trang14.

1 Hiệu quả kinh tế trang 14

2 Hiệu quả về mặt xã hội trang 15

3 Bài học kinh nghiệm trang 16

C/ Kết luận

1 Kết luận trang 17

2 Kiến nghị trang 18

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lí do chọn đề tài:

Trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới dạy học môn Ngữ văn luôn được các nhà khoa học quan tâm, nghiên cứu Nhiều phương pháp, biện pháp mới liên tục được đưa ra dù có khác nhau nhưng đều thống nhất khẳng định vai trò của người học không phải là những bình chứa thụ động mà là những chủ thể nhận thức tích cực trong quá trình học tập Như vậy dạy Ngữ văn là dạy cách tư duy, dạy cách đi tìm và tự chiếm lĩnh lấy kiến thức Đó là một định hướng giáo dục quan trọng hiện nay

Bộ môn Ngữ Văn trong nhà trường THCS là một trong những bộ môn có dung lượng kiến thức và số tiết dạy nhiều Bộ môn này được cấu tạo bởi nhiều thành phần: Văn học, Tiếng Việt, tập làm văn …

Tuy nhiên việc dạy Ngữ Văn cũng gặp nhiều khó khăn Dung lượng kiến thức mỗi tiết rất dài và có độ khái quát rất lớn Để giờ dạy có hiệu quả thì cả người dạy

và người học đều phải tập trung cao độ, chuẩn bị kĩ nếu không sẽ không đủ thời gian Trong khi đó, kiến thức lại khó và rộng, chủ yếu là các khái niệm khoa học trừu tượng nên không phải người học nào cũng tạo cho mình một tâm lí thoải mái, hưng phấn khi học, thậm chí còn thấy mệt mỏi, kém hứng thú Hơn nữa phương pháp chủ yếu trong các giờ học này là thuyết trình để chạy đua với thời gian nhằm đảm bảo dung lượng kiến thức Vì thế cần tìm một phương pháp phù hợp giảng dạy Ngữ văn

Năm học 2018 - 2019 là năm học Bộ giáo dục và đào tạo tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Ngữ văn trong các nhà trường phổ thông Một trong những phương pháp dạy học mới và hiện đại nhất

được đưa vào là phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy - một phương pháp

dạy học mới đang được rất nhiều nước trên thế giới áp dụng Qua việc tìm hiểu và vận dụng phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy, tôi nhận thấy phương pháp dạy học này rất có hiệu quả trong công tác giảng dạy và học tập của học sinh Bước đầu đã giảm bớt được tâm lý ngại học Văn, khơi gợi trong học sinh tình yêu đối với môn học, đồng thời đem đến cho các em cái nhìn mới, tư duy mới về môn học Ngữ văn Vậy thế nào là phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy? Cần sử dụng bản đồ tư duy như thế nào để nâng cao chất lượng trong các giờ học Ngữ Văn? Đó là những vấn đề tôi muốn cùng được chia sẻ với các đồng nghiệp trong sáng kiến kinh nghiệm này

Qua thời gian áp dụng bản đồ tư duy vào dạy học Ngữ văn tại trường THCS Đông Minh, tôi nhận thấy đây là phương pháp mà học sinh và giáo viên hỗ trợ nhau rất nhiều trong quá trình lĩnh hội tri thức Vì thế, tôi chọn đề tài:

“Kinh nghiệm sử dụng bản đồ tư duy để nâng cao chất lượng môn Ngữ văn lớp

6 và lớp 9 tại trường THCS Đông Minh”.

II Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

1 Đối tượng nghiên cứu:

Tập trung khảo sát vào phương pháp hình thành và sử dụng bản đồ tư duy trong

dạy học Ngữ văn lớp 6 và lớp 9, tại trường THCS Đông Minh - Đông Sơn - Thanh Hoá

2 Phạm vi nghiên cứu:

Hướng dẫn học sinh hình thành và sử dụng bản đồ tư duy trong giờ học Ngữ văn ở khối lớp 6 và lớp 9 của trường THCS Đông Minh - Đông Sơn - Thanh Hóa

III Phương pháp nghiên cứu:

1 Phương pháp nghiên cứu lí luận.

- Nghiên cứu tài liệu có liên quan, phương pháp dạy học, lý luận dạy học, sách giáo khoa, sách giáo viên, các loại sách tham khảo

- Dạy học theo phương pháp sơ đồ tư duy

- Cần trang bị cho học sinh hệ thống các kiến thức cần thiết để hình thành sơ đồ

tư duy trong quá trình học bộ môn Ngữ Văn

2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn.

- Điều tra, khảo sát cụ thể việc hình thành sơ đồ tư duy trong giờ học Ngữ văn ở các lớp khác nhau trong một trường

- Thường xuyên dự giờ thăm lớp của đồng nghiệp để rút ra kinh nghiệm trong giảng dạy

- Qua thực tế giảng dạy, đánh giá kết quả học tập của học sinh để tích luỹ kinh nghiệm, đúc rút chọn lọc thành bài học về phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy

IV Thời gian nghiên cứu:

Từ tháng 08 năm 2018 đến tháng 03 năm 2019

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Cơ sở lí luận

Ngữ văn là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội Đây là môn học có vai trò rất quan trọng trong đời sống và trong sự phát triển tư duy của con người Đồng thời môn học này có tầm quan trọng trong việc giáo dục quan điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh Mặt khác nó cũng là môn học thuộc nhóm công cụ Môn Ngữ văn còn thể hiện rõ mối quan hệ với rất nhiều các môn học khác trong

nhà trường phổ thông Học tốt môn Ngữ văn sẽ tác động tích cực tới các môn học

khác và ngược lại, các môn học khác cũng góp phần học tốt môn Ngữ văn Điều đó đặt ra yêu cầu tăng cường tính thực hành, giảm lí thuyết, gắn học với hành, gắn kiến thức với thực tiễn hết sức phong phú, sinh động của cuộc sống Vì thế, phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy luôn tạo hứng thú cho học sinh

1 Cơ sở khoa học của phương pháp bản đồ tư duy:

a Khái niệm bản đồ tư duy:

Theo Tony Buzan, người đầu tiên tìm hiểu và sáng tạo ra bản đồ tư duy thì: Bản

đồ tư duy là một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc và hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Ở giữa bản đồ là một ý tưởng hay một hình ảnh trung tâm Ý tưởng hay hình ảnh trung tâm này sẽ được phát triển bằng các nhánh tượng trưng cho các ý chính và đều được nối với các ý trung tâm Với phương thức tiến dần từ trung tâm ra xung quanh, bản đồ tư duy khiến tư duy con người cũng phải hoạt động tương tự Từ đó các ý tưởng của con người sẽ phát triển

b Cơ sở khoa học:

Từ trước tới nay, chúng ta thường ghi chép thông tin bằng các ký tự, đường thẳng, con số theo trật tự tuyến tính Nghĩa là chúng ta mới chỉ sử dụng 1/2 bộ não

- não trái mà chưa sử dụng kĩ năng nào bên não phải - nơi giúp chúng ta xử lý các thông tin về nhịp điệu, màu sắc, không gian và sự mơ mộng

Các nhà khoa học chỉ ra rằng bộ não của con người gồm hai bán cầu: não phải

và não trái Não phải nhạy cảm với các thông tin về màu sắc, nhịp điệu, hình dạng, tưởng tượng… những yếu tố đó sẽ tác động, kích thích não trái Não trái thích hợp với các từ ngữ, con số, tư duy và phân tích cho ra sản phẩm Do đó người ta tìm cách kích thích não phải tốt nhất và khi hai bán cầu não có sự tương tác, tác động, kích thích lẫn nhau nó sẽ đem đến cho con người khả năng to lớn

Dựa trên những đặc điểm đó của não bộ, Tony Buzan đã sáng tạo ra bản đồ tư duy theo nguyên lí hoạt động của bộ não Bản đồ tư duy không những sử dụng chữ, số, các dòng kẻ mà còn có thể sử dụng cả màu sắc và hình ảnh Các dòng kẻ, chuỗi, chữ, số, và các danh sách được xử lí bằng chức năng thần kinh của não trái Đây là bán cầu não được sử dụng cho các công việc bình thường Do đó khi sử dụng nó, tư duy sáng tạo của con người bị giới hạn Để thực sự trở nên sáng tạo, chúng cần sử dụng trí tưởng tượng - chức năng hoạt động của bán cầu não phải như sự tri giác màu sắc, hình ảnh, nhịp điệu, không gian

Với đặc điểm trên, bản đồ tư duy kết hợp hoạt động của hai bán cầu não trái và não phải Điều này giải thích vì sao chúng ta có thể phát huy toàn bộ mọi khả năng

tư duy của mình khi sử dụng bản đồ tư duy Như vậy bản đồ tư duy là một công cụ

hỗ trợ tư duy hiện đại, một kĩ năng sử dụng bộ não rất mới mẻ Đó là một kĩ thuật

hình họa, một dạng sơ đồ kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp, tương thích với cấu trúc, hoạt động của bộ não

2 Nguyên lí hoạt động của bản đồ tư duy:

Nguyên tắc hoạt động của bản đồ tư duy đúng theo nguyên tắc liên tưởng “ý này gọi ý kia” của bộ não Ở vị trí trung tâm của bản đồ là một hình ảnh hay một từ khóa thể hiện một ý tưởng hay một khái niệm chủ đạo Ý trung tâm đó được nối với các hình ảnh hay từ khóa cấp 1 bằng các nhánh chính Từ các nhánh chính đó lại có sự phân nhánh đến các từ khóa cấp 2 để nghiên cứu sâu hơn Cứ thế sự phân nhánh cứ tiếp tục và các khái niệm hay hình ảnh luôn được nối kết với nhau Chính

sự liên kết này tạo ra một bức tranh tổng thể mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ,

rõ ràng

3 Tác dụng của bản đồ tư duy:

- Tiết kiệm thời gian, công sức

- Cung cấp bức tranh tổng thể

- Tổ chức và phân loại suy nghĩ

- Ghi nhớ tốt hơn

- Kích thích tiềm năng sáng tạo

- Sử dụng rộng rãi, hiệu quả và dễ dàng ở nhiều lĩnh vực

Bản đồ tư duy là một công cụ giúp học tập hiệu quả thông qua việc vận dụng cả não phải và não trái giúp người học tiếp thu bài nhanh hơn, hiểu bài kĩ hơn, nhớ được nhiều chi tiết hơn Tuy nhiên bản đồ tư duy không phải là một tác phẩm hội họa nên cần tránh rơi vào việc trang trí cầu kì, chau chuốt thay cho ghi chú (là mục đích chính khi sử dụng bản đồ tư duy)

II Cơ sở thực tiễn:

Bản đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Bản đồ tư duy một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não

Bản đồ tư duy giúp học sinh có được phương pháp học hiệu quả hơn: Việc rèn

luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một số học sinh học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các em thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau Phần lớn số học sinh khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình Sử dụng thành thạo bản đồ tư duy trong dạy học sẽ gúp học sinh có được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy

Bản đồ tư duy - giúp học sinh học tập một cách tích cực Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà

do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sử dụng bản đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não

III Thực trạng của vấn đề:

1 Thực trạng của việc học Ngữ văn hiện nay:

Nhà văn hoá lớn của nhân loại Lê-nin từng nói: "Văn học là nhân học” Vậy mà

một thực trạng đáng lo ngại là học sinh bây giờ không còn thích học Văn Thực trạng này lâu nay đã được báo động Ban đầu chỉ đơn thuần là những lời than thở với nhau của những người trực tiếp giảng dạy môn Ngữ văn và nay đã trở thành vấn đề của báo chí và dư luận Ai đã trực tiếp dạy và chấm bài Làm văn của học sinh trong những năm gần đây mới thấy cần thiết phải có những thay đổi về phương pháp dạy và học Ngữ văn hiện nay Qua công tác giảng dạy cũng như chấm trả các bài kiểm tra, tôi nhận thấy có rất nhiều những biểu hiện thể hiện tâm

lý chán học Ngữ văn của học sinh Cụ thể là:

- Học sinh thờ ơ với Văn: Những năm gần đây, nhiều người quan tâm đến công

tác giáo dục không khỏi lo ngại trước một thực trạng, đó là tâm lý thờ ơ với việc học văn ở các trường phổ thông Điều đáng buồn nhất cho các giáo viên dạy Ngữ Văn là nhiều học sinh có năng khiếu Văn cũng không muốn tham gia đội tuyển Các em còn phải dành thời gian học các môn khác

- Khả năng trình bày: Khi học sinh tạo lập một văn bản giáo viên có thể dễ

dàng nhận ra những lỗi sai cơ bản của học sinh như: dùng từ sai, viết câu sai, viết chính tả sai, bố cục và lời văn hết sức lủng củng, thiếu logic Đặc biệt có những bài văn diễn đạt ngô nghê, tối nghĩa, lủng củng Đây là một tình trạng đã trở nên phổ biến và thậm chí là đáng báo động trong xã hội ta

Mục tiêu của bậc học phổ thông là đào tạo con người toàn diện Nhưng thực tế hiện nay cho thấy, các bộ môn khoa học xã hội thường bị học sinh xem nhẹ, mặc

dù kiến thức của các bộ môn này vô cùng quan trọng cho tất cả mọi người Muốn khôi phục sự quan tâm của xã hội đối với các bộ môn khoa học xã hội, không thể chỉ bằng biện pháp kêu gọi mà chúng ta phải tích cực đổi mới phương pháp dạy học Văn, khơi gợi lại hứng thú học văn của học sinh, hình thành cho các em phương pháp học văn hiệu quả nhất

2 Nguyên nhân:

a Đối với người dạy: Đa số giáo viên đều có tình yêu nghề, mến trẻ, tận tụy

với công tác giảng dạy, chăm lo quan tâm đến học sinh Tuy nhiên, vẫn còn những mặt hạn chế sau :

- Phương pháp giảng dạy chưa thực sự phù hợp với một bộ phận không nhỏ học sinh yếu kém dẫn đến chất lượng chưa cao

- Do điều kiện khách quan nên việc sử dụng đồ dùng dạy học, phương pháp trực quan vào tiết học hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng tiếp thu bài của học sinh

- Một số giáo viên chưa thực sự tâm huyết với nghề, chưa khơi gợi được mạch nguồn cảm xúc ẩn sau mỗi trái tim người học

b Đối với học sinh:

- Một số học sinh vì lười học, chán học mải chơi, hổng kiến thức nên không chuẩn bị tốt tâm thế cho giờ học Ngữ văn

- Địa phương xã Đông Minh thuộc khu vực nông thôn, kinh tế nhiều gia đình còn khó khăn Nhiều gia đình bố mẹ đi làm ăn xa các em ở nhà với ông bà nên việc học tập chưa được quan tâm đúng mực

- Đời sống văn hóa tinh thần ngày một nâng cao, một số nhu cầu giải trí như xem ti vi, chơi game ngày càng nhiều làm cho một số em chưa có ý thức học Các em còn bị lôi cuốn, sao nhãng việc học tập

IV Các giải pháp thực hiện

1 Bản chất phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy:

- Bản đồ tư duy là kĩ thuật dạy học tổ chức và phát triển tư duy giúp người học chuyển tải thông tin vào bộ não rồi được thông tin ra ngoài bộ não một cách dễ dàng, đồng thời là phương tiện ghi chép sáng tạo và hiệu quả, mở rộng, đào sâu và kết nối các ý tưởng, bao quát được các ý tưởng trên phạm vi sâu rộng

- Dạy học bằng bản đồ tư duy - một giải pháp giúp phần đổi mới cơ bản giáo dục

a Bản đồ tư duy tận dụng được các nguyên tắc của trí nhớ siêu đẳng:

- Sự hình dung: Bản đồ tư duy có rất nhiều hình ảnh để hình dung về kiến thức cần nhớ Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của trí nhớ siêu đẳng Đối với não bộ, bản đồ tư duy giống như một bức tranh lớn đầy hình

ảnh màu sắc phong phú hơn là một bài học khô khan, nhàm chán

- Sự liên tưởng, tưởng tượng: Bản đồ tư duy hiển thị sự liên kết giữa các ý

tưởng một cách rất rõ ràng

- Làm nổi bật sự việc: Thay cho những từ ngữ tẻ nhạt đơn điệu, bản đồ tư

duy cho phép giáo viên và học sinh làm nổi bật các ý tưởng trọng tâm bằng việc sử dụng những màu sắc, kích cỡ, hình ảnh đa dạng Hơn nữa, việc bản đồ tư duy dùng rất nhiều màu sắc khiến giáo viên và học sinh phải vận dụng trí tưởng tượng sáng tạo đầy phong phú của mình Nhưng đây không chỉ là một bức tranh đầy màu sắc sặc sỡ thông thường, bản đồ tư duy giúp tạo ra một bức tranh mang tính lý luận, liên kết chặt chẽ về những gì được học

b Bản đồ tư duy sử dụng cả hai bán cầu não cùng một lúc:

Bản đồ tư duy thật sự giúp bạn tận dụng các chức năng của não trái lẫn não phải khi học Đây chính là công cụ học tập vận dụng được sức mạnh của cả bộ não Nếu vận dụng đúng cách, nó sẽ hoàn toàn giải phóng những năng lực tiềm ẩn trong bạn, đưa bạn lên một đẳng cấp mới, đẳng cấp của một tài năng thực thụ hay thậm chí của một thiên tài

2 Phương pháp tạo lập bản đồ tư duy:

- Bước 1: Vẽ chủ đề ở trung tâm trên một mảnh giấy (đặt nằm ngang).

+ Người vẽ sẽ bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề Hình ảnh có thể thay thế cho cả ngàn từ và giúp chúng ta sử dụng tốt hơn trí tưởng tượng của mình Sau đó có thể bổ sung từ ngữ vào hình vẽ chủ đề nếu chủ đề không rõ ràng

+ Nên sử dụng màu sắc vì màu sắc có tác dụng kích thích não như hình ảnh + Có thể dùng từ khóa, kí hiệu, câu danh ngôn, câu nói nào đó gợi ấn tượng sâu sắc về chủ đề

- Bước 2: Vẽ thêm các tiêu đề phụ vào chủ đề trung tâm.

+ Tiêu đề phụ có thể viết bằng chữ in hoa nằm trên các nhánh to để làm nổi bật + Tiêu đề phụ được gắn với trung tâm

+ Tiêu đề phụ nên được vẽ chéo góc để nhiều nhánh phụ khác có thể được vẽ tỏa ra một cách dễ dàng

- Bước 3: Trong từng tiêu đề phụ vẽ thêm các ý chính và các chi tiết hỗ trợ

+ Khi vẽ các ý chính và các chi tiết hỗ trợ chỉ nên tận dụng các từ khóa và hình ảnh

+ Nên dùng những biểu tượng, cách viết tắt để tiết kiệm không gian vẽ và thời gian

+ Mỗi từ khóa, hình ảnh nên được vẽ trên một đoạn gấp khúc riêng trên nhánh Trên mỗi khúc nên chỉ có tối đa một từ khóa

+ Sau đó nối các nhánh chính cấp 1 đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánh cấp

2 đến các nhánh cấp 1, nối các nhánh cấp 3 đến các nhánh cấp 2…bằng đường kẻ Các đường kẻ càng ở gần trung tâm thì càng được tô đậm hơn

+ Nên dùng các đường kẻ cong thay vì các đường kẻ thẳng vì đường kẻ cong được tổ chức rõ ràng sẽ thu hút được sự chú ý của mắt nhiều hơn

+ Tất cả các nhánh tỏa ra cùng một điểm nên có cùng một màu Chúng ta thay đổi màu sắc khi đi từ ý chính ra đến các ý phụ cụ thể hơn

- Bước 4: Người viết có thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng thêm

nổi bật cũng như giúp lưu chúng vào trí nhớ tốt hơn

3 Cách thức thực hiện và vận dụng phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy trong quá trình dạy học Ngữ văn tại trường THCS Đông Minh – Đông Sơn – Thanh Hóa.

a Bản đồ tư duy đối với hoạt động giảng dạy Ngữ văn của giáo viên có những ưu điểm sau:

- Sử dụng bản đồ tư duy như một công cụ để giúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức tổng hợp về bài học :

Với phương pháp bản đồ tư duy trong giảng dạy từng bước giáo viên sẽ giúp học sinh tự mình phát hiện dần dần toàn bộ kiến thức bài học Bắt đầu bằng những kiến thức tổng quát nhất - trọng tâm bài học - trung tâm bản đồ Giáo viên giúp học sinh tái hiện những kiến thức lớn xoay quanh trọng tâm bài học, những ý nhỏ trong từng ý lớn cứ như vậy đến khi giờ học kết thúc cũng là lúc kiến thức tổng quát của bài học được trình bày một cách sáng tạo, sinh động trên bản đồ Không những cung cấp cho học sinh kiến thức tổng thể, bản đồ tư duy còn giúp cho học sinh nhìn nhận đa chiều mọi mặt của vấn đề, từ đó đưa ra các ý tưởng mới, phát hiện mới, tìm ra sự liên kết, ràng buộc các ý tưởng trong bài tức tìm ra mạch lôgic của bài học Sau khi hoàn thiện, học sinh nhìn vào bản đồ là có thể tái hiện, thuyết trình lại được toàn bộ nội dung kiến thức bài học Đồng thời học sinh cũng có thể khẳng định được toàn bộ dung lượng kiến thức của bài, xác định ý chính, ý phụ và lên kế hoạch học tập hiệu quả

- Sử dụng bản đồ tư duy như một công cụ gợi mở, kích thích quá trình tìm kiếm kiến thức của học sinh:

Với những ưu điểm của mình, bản đồ tư duy trở thành một công cụ gợi mở, kích thích quá trình tìm tòi kiến thức của học sinh Bước quan trọng nhất là giáo viên giúp học sinh phát hiện, tìm kiếm được trung tâm bản đồ - trọng tâm bài học Sau đó theo nguyên lí bản đồ tư duy là ý nọ gợi ý kia dần dần giúp học sinh khám phá kiến thức bài học Bằng trí tưởng tượng cùng sự tập hợp kiến thức từ các nguồn, học sinh phải biết cách phân tích tìm ra những từ khóa, hình ảnh chính xác nhất Khi các nhánh lớn được xây dựng giáo viên cũng nên hướng dẫn học sinh sắp xếp theo thứ tự quan trọng bằng cách đánh số ở đầu mỗi nhánh Điều đó giúp học

sinh dễ dàng ôn tập sau này Cứ làm việc theo cách đó học sinh sẽ biết cách tự mình vận động, tìm tòi khám phá, lĩnh hội tri thức một cách có hiệu quả

- Sử dụng bản đồ tư duy như một công cụ để củng cố, khái quát bài học của học sinh:

Sau mỗi tiết học bao giờ cũng có phần củng cố, nhắc lại kiến thức trọng tâm Với cách học truyền thống, học sinh ghi chép và thực hiện kiến thức theo trật tự tuyến tính nên khả năng nhớ kiến thức thường ít hơn 50% dung lượng bài Sử dụng bản đồ tư duy giúp các em khắc phục được hạn chế đó Sau mỗi giờ học, khi cần củng cố kiến thức học sinh chỉ cần nhìn vào bản đồ tư duy có thể tái hiện được 80% - 90% kiến thức bài học Đến khi ôn tập học sinh không phải mất một lượng lớn thời gian để đọc lại kiến thức như cách học truyền thống mà chỉ cần quan sát lại sơ đồ tổng thể vẫn có thể tái hiện nội dung bài học một cách cụ thể, chi tiết Như thế học sinh vừa nâng cao được kết quả học tập vừa tiết kiệm được thời gian Trong giảng dạy Ngữ văn không có phương pháp, biện pháp nào là độc tôn, là vạn năng cả Người dạy cần kết hợp các phương pháp, biện pháp một cách sinh động để gây hứng thú cho học sinh và nâng cao hiệu quả giờ dạy

b Giáo viên sử dụng bản đồ tư duy để hỗ trợ quá trình dạy học:

- Dùng bản đồ tư duy để dạy bài mới: Giáo viên đưa ra một từ khoá để nêu kiến

thức của bài mới rồi yêu cầu học sinh vẽ bản đồ tư duy bằng cách đặt câu hỏi, gợi

ý cho các em để các em tìm ra các tự liên quan đến từ khoá đó và hoàn thiện bản

đồ tư duy Qua bản đồ tư duy đó học sinh sẽ nắm được kiến thức bài học một cách

dễ dàng

- Ví dụ 1: Với văn bản: Thầy bói xem voi (Môn Ngữ văn lớp 6), sau phần đọc

và tìm hiểu chung, giáo viên có thể vẽ mô hình bản đồ tư duy lên bảng Bản đồ tư duy gồm năm nhánh chính, ở mỗi nhánh có thể phân thành nhiều nhánh nhỏ tuỳ thuộc vào nội dung bài học

Để có thể hoàn thiện được mô hình bản đồ tư duy của bài học, giáo viên sử dụng hệ thồng câu hỏi định hướng để khai thác kiến thức:

+ Bố cục của văn bản: học sinh sẽ dựa vào văn bản để xác định các ý chính (Hoàn cảnh các thầy bói xem voi, cách xem voi, các thầy nhận xét về con voi, hậu quả.)

+ Tiếp tục hoàn thành các nhánh của bản đồ tư duy bằng hệ thống câu hỏi nhỏ có tính gợi mở (các thầy xem voi trong hoàn cảnh nào, cách xem voi của các thầy ra sao, )

Sơ đồ minh họa: Bản đồ tư duy văn bản: Thầy bói xem voi - Ngữ văn

- Ví dụ 2: Khi học bài “ So sánh” (Môn Ngữ văn lớp 6), đầu giờ giáo viên

cho từ khoá “ So sánh” rồi yêu cầu học sinh vẽ bản đồ tư duy bằng cách đặt câu hỏi gợi ý cho các em để các em có thể vẽ tiếp các nhánh con và bổ sung dần các ý nhỏ (nhánh con cấp 2, cấp 3…), sau khi các nhóm học sinh vẽ xong, cho một số

em lên trình bày trước lớp để các học sinh khác bổ sung ý Giáo viên kết luận qua

đó giúp các em tự chiếm lĩnh kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên nhưng rất hiệu quả, đồng thời kích thích hứng thú học tập của học sinh