ÁP DỤNG PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI LAO ĐỘNG KHÔNG CHÍNH THỨC LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH LUẬT DÂN SỰ VÀ TỐ TỤNG DÂN SỰ TRÀ VINH, NĂM 2021

38 2.2.1 Thực trạng áp dụng pháp luật về quyền của người lao động trong việc lựa chọn ký kết các hợp đồng lao động về lao động không chính thức .... Ở Việt Nam, lao động không chính thức

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH

ISO 9001:2015

ÁP DỤNG PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI LAO ĐỘNG

KHÔNG CHÍNH THỨC

LUẬN VĂN THẠC SĨ

NGÀNH LUẬT DÂN SỰ VÀ TỐ TỤNG DÂN SỰ

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH

NGUYỄN HOÀNG BA

ÁP DỤNG PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI LAO ĐỘNG

KHÔNG CHÍNH THỨC

Mã ngành: 8380103

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Người hướng dẫn khoa học:

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn thạc sĩ: “Áp dụng pháp luật đối với lao động

văn có nguồn gốc rõ ràng, tuân thủ đúng nguyên tắc và kết quả trình bày trong luận văn về tính trung thực chưa từng được ai công bố trước đây Thể thức trình bày theo đúng quy định chung của thể thức văn bản và thể thức theo yêu cầu của cơ sở đào tạo

Tôi xin cam đoan chịu trách nhiệm trước pháp luật về nghiên cứu của mình

Học viên

Nguyễn Hoàng Ba

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới thầy - TS Bùi Kim Hiếu, người

đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo cho tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành Luận văn thạc sĩ

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy giáo, cô giáo của các Trường đại học do Trường đại học Trà Vinh hợp tác đã giảng dạy, truyền đạt cho tôi những kiến thức pháp luật về lý thuyết và thực tế trong thời gian học cao học và quá trình thực hiện Luận văn

Tôi cũng thật sự cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã giúp đỡ tạo mọi điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành Luận văn thạc sĩ này

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN I LỜI CẢM ƠN II DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT V TÓM TẮT VI

MỞ ĐẦU 1

1.TÍNHCẤPTHIẾTCỦAĐỀTÀI 1

2.MỤCTIÊUNGHIÊNCỨU 3

3.TỔNGQUANCÁCNGHIÊNCỨUCÓLIÊNQUANĐẾNĐỀTÀI 5

4.PHƯƠNGPHÁPNGHIÊNCỨUĐỀTÀI 8

5.PHẠMVIGIỚIHẠNĐỀTÀI 9

6.ĐỐITƯỢNGNGHIÊNCỨU 10

7.CẤUTRÚCCỦALUẬNVĂN 10

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI LAO ĐỘNG KHÔNG CHÍNH THỨC 12

1.1CƠSỞLÝLUẬNVỀLAOĐỘNGKHÔNGCHÍNHTHỨC 12

1.1.1 Khái niệm công việc và lao động không chính thức 12

1.1.2 Đặc điểm của lao động không chính thức 16

1.1.3 Vai trò của lao động không chính thức 18

1.1.4 Sự cần thiết của việc điều chỉnh pháp luật đối với lao động không chính thức 19

1.2 LAO ĐỘNGKHÔNG CHÍNH THỨC Ở MỘT SỐ NƯỚC VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆMCHOVIỆTNAM 29

1.2.1 Khái quát lao động không chính thức ở một số quốc gia 29

1.2.2 Bài học kinh nghiệm của Việt Nam đối với lao động không chính thức 32

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 35

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ LAO ĐỘNG KHÔNG CHÍNH THỨC VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN 36

2.1 TÌNH HÌNH SỬ DỤNG NGƯỜI LAO ĐỘNG LÀM LAO ĐỘNG KHÔNG CHÍNHTHỨC 36

2.2 THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ LAO ĐỘNG KHÔNG CHÍNH

THỨC 38

2.2.1 Thực trạng áp dụng pháp luật về quyền của người lao động trong việc lựa chọn ký kết các hợp đồng lao động về lao động không chính thức 38

2.2.2 Thực trạng áp dụng pháp luật về bảo vệ quyền lợi người lao động làm lao động không chính thức trong các mô hình kinh tế chia sẻ 43

2.2.3 Thực trạng áp dụng pháp luật về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi 47

2.2.4 Thực trạng áp dụng pháp luật về hợp đồng theo quy định Bộ luật Lao động 47

2.2.5 Thực trạng áp dụng pháp luật về chế độ bảo hiểm 49

2.3 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI LAO ĐỘNG KHÔNG CHÍNHTHỨC 49

2.3.1 Một số kiến nghị bảo vệ quyền lợi người lao động đối với lao động không chính thức 49

2.3.2 Một số kiến nghị khác 51

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 57

KẾT LUẬN 58

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 59

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

TÓM TẮT

Theo quy định về pháp luật, các mối liên quan kinh tế với pháp luật thì kinh tế giữ vị trí chủ đạo, đóng vai trò quan trọng, tác động mang tính quyết định đến cả nội dung lẫn hình thức pháp luật Ngược lại, pháp luật cũng tác động ngược trở lại kinh tế theo hai chiều hướng hoặc là tạo điều kiện thúc đẩy nền kinh tế theo chiều hướng đi lên nếu hành lang pháp lý đầy đủ, không chồng chéo hoặc là tiêu cực kìm hãm sự phát triển kinh tế nếu hành lang pháp lý không đầy đủ, nhiều bất cập, chồng chéo Với sự phát triển vượt trội của nền kinh tế nước ta trong những năm trở lại đây và năm 2020 đã có

sự thay đổi hàng loạt văn bản quy phạm pháp luật như Luật doanh nghiệp; Luật đầu tư; Luật lao động Trong đó, một điều đáng chú ý là sự xuất hiện ngày càng phong phú, đa dạng của các quan hệ lao động mà trong đó chưa được pháp luật lao động quy định, điều chỉnh

Có thể thấy việc đi lên nổi trội bởi mô hình kinh tế chia sẻ hiện nay đã xuất hiện rất nhiều quan hệ lao động với việc điều chỉnh lao động không chính thức Thực tế các lao động không chính thức đã xuất hiện từ rất lâu ở một số quốc gia trên thế giới, điển hình là Vương quốc Anh, Hoa Kỳ, Pháp hay Trung Quốc Ở Việt Nam, lao động không chính thức đã hình thành và hoạt động trong khoảng thời gian mới đây với sự đa dạng về các hình thức như các công việc làm theo giờ, bán thời gian (Part- time), hay các dịch vụ vận chuyển hiện đại, tiện ích như Grab và Go Viet hoặc lao động không chính thức được hình thành thông qua một số hoạt động kinh doanh trong môi trường số, chẳng hạn như dịch vụ lưu trú du lịch, dịch vụ tài chính Về mặt pháp lý, các công việc này ngày càng được thừa nhận rộng rãi trong

hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia trên thế giới Hiện nay, pháp luật nước ta chưa có một khung pháp lý riêng để điều chỉnh đối với các lao động không chính thức Do vậy, hoàn thiện các quy định pháp luật lao động về điều chỉnh quan hệ lao động đối với các lao động không chính thức nhằm góp phần hoàn thiện tất cả các quan hệ lao động nói chung là vấn đề mang tính cấp thiết Quan hệ lao động đối với lao động không chính thức chưa thật sự được Bộ luật Lao động năm 2019 đã được ban hành ngày 20/11/2019 và có hiệu lực 01/01/2021 quan tâm chú trọng đến nội dung này Các quy định còn mang tính sơ sài, rải rác, chưa thật sự rõ ràng, chưa có

tính thống nhất và đồng bộ trong khi lao động không chính thức ngày càng được xác lập phong phú, đa dạng

Tác giả đăng ký luận văn: “Áp dụng pháp luật đối với lao động không chính

th ức” làm nội dung nghiên cứu cho đề tài Luận văn thạc sĩ luật học của mình

Kết cấu của luận văn ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được thể hiện bao gồm có 02 chương

Chương 1: Tổng quan về áp dụng pháp luật đối với lao động không chính thức; Chương 2: Thực trạng áp dụng pháp luật về lao động không chính thức và một

số kiến nghị hoàn thiện

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước ta là hoàn thiện hệ thống pháp luật về lao động và quan hệ lao động, hướng tới xây dựng và phát triển quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ, khơi dậy và phát huy các lợi thế về nguồn lực lao động của Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước Trong những năm gần đây, thực hiện đường lối đổi mới của Đảng với chính sách kinh tế nhiều thành phần, các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất ngày càng phát triển, góp phần cho nền kinh tế của nước ta ngày càng phát triển, tốc độ tăng trưởng ngày càng cao, sản phẩm hàng hóa ngày càng đa dạng, thu hút đông đảo lực lượng lao động vào làm việc tại các doanh nghiệp Nhằm mục đích đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người tiêu dùng, các ngành nghề như vận chuyển, bán lẻ, đại lý phân phối, sản xuất, gia công xuất khẩu một số hàng hóa như dệt, may, da, giày, chế biến nông, lâm, thủy sản ngày càng phát triển Khi kinh tế phát triển, đời sống của người dân ngày càng được nâng cao thì nhu cầu của người tiêu dùng ngày càng đa dạng Điều này không chỉ thể hiện ở

việc “đáp ứng nhu cầu tối thiểu” mà còn dần chuyển sang xu thế “hài lòng” về chất

lượng sản phẩm cũng như thời gian vận chuyển, giao hàng phải nhanh chóng Do đó,

để đáp ứng các điều kiện ngày càng “khó tính” của thị trường tiêu thụ, đòi hỏi các chủ

doanh nghiệp cần có một đội ngũ người lao động thực hiện các khâu trong quá trình sản xuất, gia công và phân phối sản phẩm đó Trong xu thế đó, sự bùng nổ những tiến

bộ công nghệ và “nền kinh tế chia sẻ” - với tất cả sự sắp xếp công việc linh hoạt và các dịch vụ khách hàng sáng tạo, tiện lợi và chi phí thấp đã thúc đẩy các ngành nghề cần nhiều lao động không chính thức phát triển mạnh mẽ Người sử dụng lao động ngày càng có xu hướng mở rộng phạm vi, trình độ, lứa tuổi, thành phần người lao động khác nhau nhằm đảm bảo cho các khâu trong quá trình sản xuất diễn ra một cách thuận lợi Đặc biệt, người lao động là lực lượng chính dùng sức lao động để tiến hành sản xuất ra các nguyên liệu và thực phẩm để duy trì cuộc sống hàng ngày của mọi người và nhờ đó tạo động lực đưa đất nước ngày càng phát triển Người lao động được xem là trung tâm của mọi hoạt động trong đời sống lao động, là sự bắt đầu và kết thúc của đời sống lao động Khi người lao động không lao động, không làm việc, nghĩa là xã hội ngừng phát

người lao động là một điều quan trọng, là động lực thúc đẩy xã hội phát triển không ngừng Nhất là người lao động làm các lao động không chính thức Khi xã hội ngày càng đi lên, người lao động càng nhận ra được sự cần thiết về điều kiện lao động và vấn

đề này đang là mối quan tâm lớn trong tất cả các ngành nghề của đa số quốc gia trên thế giới Hiện nay, pháp luật lao động Việt Nam có quy định về điều kiện lao động Tuy nhiên, những vấn đề về lao động không chính thức quy định của pháp luật lao động đang là nội dung còn nhiều bỏ ngỏ Về cơ bản chỉ căn cứ vào quy định điều kiện lao động mà pháp luật lao động quy định để xác định một số ngành nghề đặc trưng không chính thức khi xác lập quan hệ lao động

Thực tế, lao động không chính thức đã xuất hiện từ rất sớm ở các nước trên thế giới, điển hình là Nhật Bản, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ Đặc biệt, trong thời gian gần đây, với sự phát triển của công nghệ, mô hình kinh tế chia sẻ phát triển mạnh mẽ ở nhiều quốc gia trên thế giới cũng như ở Việt Nam Vấn đề coi người lao động làm việc trong một số mô hình kinh tế chia sẻ này có phải là nhân viên chính thức hay không,

họ có được đảm bảo quyền lợi đầy đủ như một người lao động chính thức hay không

là vấn đề có nhiều tranh cãi và bỏ ngỏ Một minh chứng mới đây nhất là “Ngày 20/8/2021, một thẩm phán ở bang California (Mỹ) đã ra phán quyết cho rằng cuộc trưng cầu ý dân thực hiện năm 2020 là vi hiến khi coi các lái xe công nghệ, người giao hàng cho các ứng dụng giao đồ ăn không phải nhân viên chính thức và không được hưởng các quyền lợi theo luật lao động của bang Phán quyết của tòa cho rằng cuộc trưng cầu dân ý

sẽ ảnh hưởng đến quyền của cơ quan lập pháp trong đề ra tiêu chuẩn về nơi làm việc Cuộc trưng cầu ý dân tháng 11/2020 phân biệt nhóm các lái xe công nghệ và người giao hàng của các ứng dụng giao đồ ăn với nhóm nhân viên các công ty, coi họ là các nhân viên hợp đồng tự do, không phải nhân viên chính thức của công ty, do đó không được hưởng các quyền lợi theo luật lao động”1 Nội dung này được xem xét và thảo luận rằng,

“việc coi lái xe công nghệ không phải là nhân viên chính thức là vi hiến” Từ nội dung này, “ Một thẩm phán của bang California của đất nước Mỹ đã ra phán quyết cho rằng cuộc trưng cầu ý dân về việc thực hiện năm 2020 là vi hiến”2

[ https://tuoitre.vn/viec-coi-lai-xe-cong-nghe-khong-phai-nhan-vien-chinh-thuc-la-vi

Ở Việt Nam, lao động không chính thức đã hình thành và đi vào hoạt động với

sự đa dạng về các hình thức như các công việc làm theo giờ, bán thời gian (Part- time), hay các dịch vụ vận chuyển hiện đại, tiện ích như Grab và Go Viet Cụ thể là tài xế lài

xe công nghệ hoặc người lao động làm việc trong lĩnh vực lưu trú du lịch như đặt phòng khách sạn, khu nghỉ dưỡng cho khách hàng có nhu cầu thông qua phần mềm công nghệ số Về mặt pháp lý, các công việc này ngày càng được thừa nhận rộng rãi trong hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia trên thế giới Hiện nay, pháp luật nước ta chưa có một khung pháp lý riêng để điều chỉnh đối với các công việc này Chính vì điều này nên có rất nhiều quan điểm trái chiều nhau khi có quan điểm cho rằng người làm các công việc này không phải là nhân viên chính thức nên không được hưởng các quyền lợi theo quy định của luật lao động như nhân viên lao động chính thức khi xác lập một quan hệ lao động Có quan điểm cho rằng những người làm công việc này cần phải được tôn vinh3

Sở dĩ vẫn còn quan điểm trái chiều nhau về các công việc đó là do cơ sở pháp lý của chúng ta chưa đầy đủ, chưa có sự thuyết phục mặc dù Bộ luật Lao động 2019 chỉ mới có hiệu lực vào ngày 01/01/2021 nhưng trước đó dự thảo vẫn chưa đề cập và bổ sung vấn đề này Do vậy, hoàn thiện các quy định pháp luật lao động về điều chỉnh quan hệ lao động đối với các lao động không chính thức để góp phần hoàn thiện tất cả quan hệ lao động nói chung là vấn đề rất cấp thiết Quan hệ lao động đối với lao động không chính thức chưa thật sự được Bộ luật Lao động 2019 chú trọng, quy định Các nội dung quy định trong bộ luật này còn mang tính sơ sài và rải rác ở những văn bản quy phạm pháp luật khác nhau, chưa thật sự có tính thống nhất và đồng bộ trong khi lao động không chính thức ngày càng được mở rộng phong phú, đa dạng.Vì vậy, tác

giả chọn đề tài: “Áp dụng pháp luật đối với lao động không chính thức” làm nội

dung nghiên cứu cho đề tài Luận văn thạc sĩ luật học của mình với chuyên ngành luật dân sự và tố tụng dân sự

2.1 Mục tiêu chung

Hiện nay, trên thực tế các lao động không chính thức đang phát triển phong phú

về số lượng đa dạng về công việc và giới tham gia, song chưa thực sự có quan tâm trong văn bản pháp luật Trước thực tế đó, tác giả thực hiện đề tài “Áp dụng pháp luật

đối với lao động không chính thức” nhằm tìm được khái niệm thật sự đối với lao

động không chính thức, từ đó khẳng định tầm quan trọng của vấn đề này

Các lao động không chính thức đang trên đà phát triển về số lượng và đa dạng

về các độ tuổi, về giới của người lao động để làm các công việc này Song nội dung này chưa thực sự được chú trọng trong trong Bộ luật Lao động năm 2019 đã được ban hành ngày 20/11/2019 thi hành vào ngày 01/01/2021 Từ đó thật sự chưa có sự chuyển biến, sửa đổi mạnh mẽ nội dung này Vì vậy dẫn đến các quy định đến lao động không chính thức chỉ được thể hiện ở các văn bản quy phạm pháp luật liên quan và văn bản quy phạm dưới luật Trước thực tế đó, người viết nghiên cứu, tìm hiểu trên cơ sở đó tiến hành phân tích lao động không chính thức một cách khái quát nhất trên cơ sở các quan điểm khác nhau và đi đến một kết luận chung về khái niệm lao động không chính thức Đồng thời nghiên cứu, tìm hiểu các nội dung liên quan đến người lao động và người sử dụng lao động khi thỏa thuận, ký kết hợp đồng với người làm việc không chính thức của người lao động và một số nội dung khác có liên quan

2.2 Mục tiêu cụ thể

Trên cơ sở nghiên cứu tiến hành đánh giá, phân tích một số quan điểm về lao động không chính thức theo quan điểm một số học giả trên thế giới bên cạnh nghiên cứu một số văn bản pháp luật Việt Nam có liên quan Lý giải nguyên nhân về sự gia tăng các lao động không chính thức và đưa ra những đặc điểm nổi bật của loại hình công việc mới này Qua đó, đề tài khẳng định vai trò, ý nghĩa của những lao động không chính thức trong thời đại Vì vậy, cần phải thể hiện quy định riêng, cụ thể để điều chỉnh công việc ngày nay trong quan hệ lao động nhằm mục đích bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người lao động

Phân tích, nhận định sự phát triển của lao động không chính thức của một số nước điển hình trên thế giới Đồng thời, xác định vị trí, vai trò của lao động không chính thức đối với người lao động trong thời đại công nghệ số do đi liền với sự phát triển của môi trường kinh tế chia sẻ Với mô hình mới này, quan hệ lao động tiến hành xác lập phát triển mạnh mẽ, nổi trội Từ đó, nhận định bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về lao động không chính thức đối với người lao động trong mô hình kinh tế chia

sẻ này Theo đó, phân tích, quy định pháp luật lao động của nước ta để xác lập các quan hệ lao động này