(TIỂU LUẬN) đạo khả đạo phi thường đạo, danh khả danh phi thường danh

Ai biết được đâu là cái cuối cùng của phúc họa” Đạo đức kinh, Chương 58” [Trịnh Doãn Chính chủ biên 2004, Đại cương lịch sử triết học Trung quốc, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.126-1

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGUYỄN TẤT THÀNH

KHOA QUẢN TRỊ KINH DOANH

TIỂU LUẬN MÔN TIẾT HỌC

Học viên

Lớp

Ngành

Giảng viên hướng dẫn

: Chu Văn Hùng : 20MQT1A : Quản trị kinh doanh : TS Nguyễn Thanh Đạt

Năm 2020

Khoa

Khóa

Học viên

Số thứ tự

Mã số HV

Ngành học

Môn học

Giảng viên

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU: VẤN ĐỀ 8

Lão Tử cho rằng, toàn bộ vũ trụ vạn vật do sự chi phối của “đạo” luôn luôn trong quá trình vận động, biến hóa không ngừng, không nghỉ Ông nói: “có những vật tiến lê phía trước, có những vật rơi lại phía sau, có những vật lớn lên, có những vật suy đi, có những vật đang hình thành, có những vật đang đi tới tiêu diệt…” (Đạo đức kinh, Chương 29) Theo Lão Tử, mọi sự vật, hiện tượng trong vũ trụ đều bao hàm hai mặt đối lập dựa vào nhau, liên hệ, tương tác lẫn nhau Như: “Thiên hạ đều biết đẹp là đẹp, nên có cái là xấu, đều biết thiện là thiện nên có cái là ác Cho nên, có không cùng sinh ra nhau, khó dễ cùng làm thành nhau, dài ngắn cùng so sánh với nhau, cao thấp cùng nghiên úp nhau, âm thanh cùng hòa trộn lẫn nhau, trước sau cùng theo nhau (Đạo đức kinh, Chương 2),hay: “Họa là chỗ tựa của phúc, phúc là chỗ náu của họa Ai biết được đâu là cái cuối cùng của phúc họa” (Đạo đức kinh, Chương 58”

[Trịnh Doãn Chính (chủ biên) (2004), Đại cương lịch sử triết học Trung quốc, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.126-127]

BÀI LÀM Nhập đề

Lão Tử (khoảng thế kỉ VI trước C.N) được lịch sử Trung Hoa coi là ông tổ của

Đạo gia Toàn bộ tư tưởng của Lão Tử được trình bày cô đọng trong tác phẩm Đạo Đức

Kinh Những tư tưởng triết học trong Đạo Đức Kinh của Lão Tử đã vượt ra khỏi biên

giới Trung Quốc và có ảnh hưởng sâu sắc đến các nước trong khu vực như Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam trong suốt hàng mấy chục thể kỉ Những bí ẩn về cuộc đời Lão Tử

và những tư tưởng trong Đạo Đức Kinh, cũng như những giá trị của nó trong đời sống

xã hội vẫn là đề tài nghiên cứu của rất nhiều học giả Đông – Tây Một tác phẩm chỉ khoảng năm nghìn chữ - mươi, mười lăm trang sách nhưng theo thống kê của Nghiêm Linh Phong, một học giả Trung Hoa hiện đại, có tới 1600 hay 1700 bản hiệu đính, chú

thích, luận bàn về Đạo Đức Kinh và học học thuyết của Lão Tử Và hiện nay cuốn kinh của Đạo gia, Đạo Đức Kinh, đã được dịch ra rất nhiều thứ tiếng trên thế giới Ở Pháp,

từ trước tới nay đã có 60 bản dịch Đạo Đức kinh; ở Anh, Đức số bản dịch nếu không hơn thì cũng không kém Như vậy, trong lịch sử

triết học Đông Tây, chưa có tác phẩm nào ngắn như vậy mà được người đời sau giải thích, dịch, phê bình nhiều bằng

Hiện nay, khoa học kĩ thuật đã phát triển, những điều kiện kinh tế, xã hội, chính trị cũng không còn giống như thời mà học thuyết của Lão Tử ra đời và phát

triển Nhưng con người hiện đại vẫn tìm đọc Lão Tử và vẫn tìm thấy trong Đạo Đức kinh những tư tưởng quý báu cho bản thân, cho xã hội Điều gì đã tạo nên sức sống

lâu bền và giá trị to lớn của một tư tưởng triết học cổ đại như vậy ? Đó chính là câu

hỏi thôi thúc chúng ta tìm hiểu Đạo Đức Kinh của Lão Tử để có câu trả lời.

Hơn nữa, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng sâu sắc của

Đạo gia Những tư tưởng của Lão Tử trong Đạo Đức Kinh có ảnh hưởng to lớn đến

nhiều lĩnh vực như chính trị, kinh tế, triết học, văn chương, nghệ thuật, âm nhạc …, đồng thời ảnh hưởng tới nhiều tầng lớp xã hội ở nước ta Vì vậy, việc nghiên cứu lịch sử, giáo lý, và tác động của những tư tưởng của Lão Tử đối với thế giới quan,

nhân sinh quan của con người là hết sức cần thiết Với mỗi cá nhân, Đạo Đức Kinh

của Lão Tử, bên cạnh những hạn chế nhất định, ta vẫn có thể tìm trong đó những tư tưởng tiến bộ, tích cực, giúp ta có cái nhìn sáng suốt, hành động đúng đắn, tìm được cách sống hợp lí và giúp ích cho xã hội Đối với quốc gia, bên cạnh nền tảng triêt học Mác – Lên Nin và tư tưởng Hồ Chí Minh, chúng ta cần biết vận dụng hợp lí những tư tưởng của Lão Tử nhằm đạt mục tiêu xây dựng một xã hội lành mạnh, phát triển thịnh vượng Vậy hãy tìm hiểu Lão Tử là ai? Và Đạo Đức Kinh là gì? để làm sáng tỏ vấn đề mà đề tài đang nghiên cứu

Nội Dung

Lão Tử (khoảng thế kỉ VI trước C.N) được lịch sử Trung Hoa coi là ông tổ của Đạo Gia, được tôn là Thái Thượng Lão quân, một trong ba vị thần tối cao của Đạo gia Tiểu sử của ông bị huyền thoại vây phủ và vì vậy gây nhiều tranh luận trong giới học thuật Từ thời Tư Mã Thiên đến nay, biết bao nhà nghiên cứu tra cứu đủ các sách

cổ cố để tìm hiểu Lão Tử tên thật là gì, sống ở thời nào, làm gì, tiếp xúc với những ai

nhưng chỉ đưa ra được các giả thuyết Theo Sử kí của Tư Mã Thiên, Lão Tử là người

làng Khúc Nhân, Hương Lệ, huyện Lỗ, nước Sở Lão Tử có họ là Lý, tên Nhĩ, tự là

Đam, làm quan sử giữ kho chứa sách của nhà Chu Theo Sử kí, Lão Tử là người sống

cùng thời với Khổng Tử Khi Khổng Tử qua Chu, đã hỏi Lão Tử về lễ

Lão Tử ở nước Chu đã lâu, thấy nhà Chu suy, bèn bỏ đi Đến cửa quan, viên quan coi cửa là Doãn Hi bảo: “ông sắp đi ẩn, rán vì tôi mà viết sách để lại” Thế là Lão Tử viết một cuốn gồm hai thiên thượng và hạ, nói về ý nghĩa của “Đạo” và “Đức”, được trên năm ngàn chữ Không ai biết chết ra sao, ở đâu

Lão Tử là một triết gia lớn, ở thời nào cũng được dân tộc Trung Hoa tôn trọng Vậy mà chúng ta không biết gì chắc chắn về đời ông, cả về tác phẩm bất hủ mang tên ông nữa Nhưng thiết nghĩ điều đó cũng không thật sự quan trọng Bởi việc chúng ta cố công tìm ra Lão Tử là ai, sống ở thời nào, thọ bao nhiêu tuổi, làm gì… cũng sẽ không làm thay đổi giá trị tác phẩm của ông Đối với hậu thế, Lão Tử mãi mãi là một triết gia lớn, con người đáng kính trọng vì giá trị tư tưởng mà ông để lại cho nhân loại

Đạo Đức Kinh, bản lưu hành ngày nay, dài hơn 5000 chữ, chia làm 81 chương

ngắn, nhiều chương chỉ có trên 40 chữ, chương ngắn nhất là chương 40 chỉ có 21 chữ; những chương dài nhất như chương 20, chương 38 cũng chưa đầy 150 chữ Tác phẩm chia làm hai thiên, thiên thượng từ chương 1 đến chương 37 gọi là Đạo kinh;

thiên hạ từ chương 38 trở đi gọi là Đức kinh Trong Đạo Đức Kinh chỉ có khoảng 50

chương độ 3000 chữ là quan trọng, còn những chương kia hoặc lặp lại, hoặc diễn thêm ý trong các chương trước Các chương lại sắp đặt rất lộn xộn, vậy mà học thuyết của Lão Tử lại được coi là một triết thuyết hoàn chỉnh nhất, có hệ thống nhất

thời Tiên Tân Đạo Đức Kinh không phải là một tác phẩm có kết cấu logic của một

thế giới quan mà chỉ là tập hợp của những câu triết lý rời rạc Tuy vậy nó cũng thể hiện một quan điểm rõ ràng về tư tưởng triết học của một trường phái và có giá trị nhất định

Đạo Đức Kinh được viết theo hình thức câu dài ngắn khác nhau, rất súc tích,

ngắn gọn, dễ nhớ nhưng không dễ hiểu Nhiều câu trong tác phẩm tối nghĩa, mỗi

người có thể chấm câu một khác, hiểu một khác Đọc Đạo Đức Kinh không nên căn

cứ vào chữ nghĩa, nó chỉ là những gợi ý và mỗi người hội ý theo “trực giác linh cảm” của mình

Toàn bộ tư tưởng của Lão Tử được trình bày cô đọng trong tác phẩm Đạo Đức Kinh, nổi bật nhất là những vấn đề: học thuyết về đạo, tư tưởng về phép biện chứng

và học thuyết vô vi hay những vấn đề đạo đức – nhân sinh, chính trị xã hội Dưới

đây, chúng ta sẽ lần lượt đi tìm hiểu những tư tưởng triết học đó trong Đạo Đức Kinh của Lão Tử.

Tư tưởng của Đạo gia thể hiện tập trung ở phạm trù “đạo” “đức”, phản ánh thế giới quan duy vật và biện chứng sơ khai của trường phái này Tư tưởng về “đạo” đóng vai trò cực kì quan trọng trong triết học của Lão Tử Nó là nền tảng của mọi vấn đề khác và chi phối xuyên suốt học thuyết của ông

Từ sự quan sát sự vận chuyển của vạn vật trong thế giới Lão Tử rút ra quy luật

về sự biến hóa của tự nhiên, đề ra học thuyết “Đạo” để giải thích nguồn gốc hình thành vạn vật Theo Lão Tử “đạo” là “mẹ của vạn vật”, vậy nó là khởi thủy của vũ

trụ Trong Đạo Đức Kinh, Lão Tử viết: “Có một vật gì đó hỗn độn mà thành trước cả

trời đất (…), có thể coi là mẹ của vạn vật trong thiên hạ” Cái đó ông không biết tên

là gì, tạm đặt cho nó là Đạo Đạo là một danh từ đã được người Trung Hoa sử dụng

từ thời thượng cổ, với ý nghĩa trỏ một đường đi, rồi sau đó trỏ cái lí phải theo; sau cùng nghĩa mở rộng ra nữa và đạo trỏ luật, trật tự tự nhiên Tuy nhiên, Lão Tử thừa nhận là không thể dùng ngôn ngữ để mô tả được bản chất của Đạo, cho nên ông mở

đầu Đạo Đức kinh bằng câu: “Đạo khả đạo phi thường Đạo, danh khả danh phi thường danh” (Đạo mà có thể diễn tả được thì không phải đạo vĩnh cữu bất biến; tên

mà có thể đặt ra để gọi “đạo” thì không phải là cái tên vĩnh cữu, bất biến)

Theo Lão Tử, vũ trụ không có chung, mà có một khởi thủy – ông gọi là đạo, nhưng ông cũng ngờ còn một cái gì trước cái khởi thủy đó mà ông chưa suy ra được

Đạo không phải là thứ vật thể đặc biệt cố định, nó là cái bản nguyên sâu kín, huyền

diệu, là thực thể vật chất của khối hỗn độn, mập mờ, thấp thoáng, không có đặc tính,

không có hình thể Điều này được Lão Tử ghi rất rõ trong chương 14 của Đạo Đức Kinh : “Nhìn không thấy goi là di, nghe không thấy gọi là hỉ, nắm không được gọi là

vi. Ba cái đó (di, hi, vi tức là vô sắc, vô thanh, vô hình) truy cứu đến cùng cũng không biết gì được, chỉ thấy trộn lộn làm một thôi Ở trên không sáng, ở dưới không tối, thâm viễn bất tuyệt, không thể gọi tên, nó lại trở về cõi vô vật, cho nên bảo là cái trạng không có hình trạng, cái tượng không có vật thể Nó thấp thoáng, mập mờ Đón nó thì không thấy đầu, theo nó thì không thấy đuôi” Như vậy, cảm quan của con người không cảm nhận được “đạo”, nhưng nó vẫn tồn tại tuyệt đối, vĩnh viễn, mạnh mẽ, bao khắp cả vũ trụ, có trước trời đất và là cái từ đó vạn vật có danh tính,

trống không, vừa lặng yên, đứng một mình không đổi, lưu hành khắp chốn không mỏi, có thể là mẹ của thiên hạ, ta không biết nó tên gì, nên mới đặt tên cho nó là đạo, gượng gọ là lớn” (chương 25)

Hai lần Lão Tử gọi “đạo”, bản nguyên của vũ trụ là “vật”: đạo chi vật (chương 21), hữu vật hỗn thành (chương 25) Chữ “vật” đó không nên hiểu là một vật như cái bàn là một vật, cái ghế là một vật… mà chỉ nên hiểu là một cái gì đó Cái gì đó mênh mông, “thâm viễn”, không sáng, không tối, mập mờ, thấp thoáng Lão Tử đã nhìn thấy sự khác nhau giữa cơ sở vật chất đầu tiên và sự vật cá biệt, ông không lấy đặc tính riêng rẽ để giải thích nguồn gốc của vạn vật “Đạo” là bản chất sâu xa, tuyệt đối,

là cơ sơ do đó trời đất, vạn vật sinh sống, vì thế “đạo” không thể giống với sự vật

Sự vật sinh ra từ “đạo”, có hình thể thì có thể gọi tên được là hữu, còn đạo không thể gọi tên được là vô Nhưng vì “đạo” có thể sinh ra vạn vật nên cũng có thê bảo là hữu Như vậy “đạo” gồm cả hai phương diện hữu và vô Vô là thể của “đạo” , hữu là dụng của “đạo” Thể của “đạo” thì huyền diệu mà dụng của nó thì vô cùng Vì nó sáng tao ra vạn vật (dĩ duyệt chúng phủ - chương 21.), vạn vật nhờ nó mà sinh (vạn vật thị chi sinh) Theo Lão Tử đạo sinh ra vạn vật theo trình tự : “Đạo sinh ra một, một sinh ra hai, hai sinh ra ba, ba sinh vạn vật Vạn vật đều cõng âm mà ôm dương, điều hòa bằng khí trùng hư” (chương 42) Đạo không chỉ sinh ra vạn vật mà còn làm phép tắc cho trời, cho đất, cho người, cho vạn vật Điều này được Lão Tử đề cập đến

ở chương 25: “Nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên.”

“Đạo” có công sinh ra vạn vật, nhưng công nuôi dưỡng, che chở cho mỗi vật cho tới lớn là “đức” : “Đạo sinh ra vạn vật, đức bao bọc, bồi dưỡng, nuôi lớn tới thành thục, che chở cho mỗi” Chữ “đức” ở đây Lão Tử dùng không cùng một nghĩa với chữ “đức” của Đạo Nho “Đức” là một phần của “đạo”: khi chưa hiển hiện trong mọi vật thì là “đạo”, khi đã hiển hiện rồi thì phần hiển hiện trong mỗi vật là “đức” Mỗi vật đều có “đức” mà “đức” của bất kì vật nào cũng từ “đạo” mà ra, là một phần của “đạo” nên “đức” nuôi lớn mỗi vật mà luôn tùy theo “đạo”

Như vậy, tóm lại trong thuyết về “đạo” của Lão Tử, “đạo” là bản nguyên của

vũ trụ, cũng có thể là tổng nguyên lí hay nguyên tố của vũ trụ “Đạo” sinh ra vạn vật

và làm phép tắc cho vạn vật “Đức” là một phần của “đạo” nuôi dưỡng, chở che cho

thế giới vạn vật thông qua sự nhìn nhận về khái niệm “đạo” Điều này có một giá trị rất lớn trong việc đánh giá sự vật Với học thuyết về “đạo” có thể khẳng định, Lão

Tử là người đầu tiên luận về vũ trụ Các triết gia Trung Hoa thời Xuân Thu và thời chiến Quốc chỉ trừ Lão Từ, đều không bàn đến vấn đề khởi thủy đó Trước ông chưa

có ai đặt ra câu hỏi vũ trụ có “thủy”, có “chung” không Ông cho rằng vũ trụ có khởi thủy và không có chung Dân tộc Trung Hoa cũng như mọi dân tộc khác, tin có Trời

và thờ Trời, cho Trời là gốc của vạn vật Khổng Tử ít nói tới Trời và quỷ thần, nhưng

ông tin có trời và thường dùng chữ thiên mạng khi nói đến trời Cả bộ Đạo Đức Kinh chỉ có chương 4 là nhắc tới đế (trời) nhưng lại đặt dưới đạo Còn quỷ thần cũng

chỉ thấy ông nói đến hai lần trong chương 39 và chương 60, nhưng lại nói: “Dùng đạo mà trị thiên hạ thì quỷ không linh; chẳng những quỷ không linh mà thần cũng không hại được người” Lão Tử là người hoàn toàn vô thần khi đả kích quan điểm trời sáng tạo ra thế giới và cho rằng, trời không phải căn cứ tồn tại của đạo, trái lại đạo có trước thần linh

Theo Lão Tử, bản chất của “đạo” là phác (mộc mạc, chất phác) Loài người cũng như vạn vật do “đạo” sinh ra đều phải giữ tính cách đó thì mới hợp đạo, mới có hạnh phúc Ngoài ra Lão Tử còn đưa ra học thuyết “đạo pháp tự nhiên” để giải thích bản chất của “đạo” Tự nhiên là một điểm quan trọng vào bậc nhất trong học thuyết lão Tử Đạo sinh ra vạn vật rồi để cho chúng vận hành, diễn biến theo luật riêng, theo bản năng của chúng chứ không can thiệp vào Như vậy, đạo chính là phác; đạo với tự nhiên là một Vì vậy, vạn vật do đạo sinh ra phải có những tính chất của đạo Quy tắc “pháp”, “tự nhiên” được Lão Tử áp dụng rất nhiều trong cách xử thế và trị nước

Kết Luận

Quan niệm của ông về nguồn gốc của vũ trụ, quy luật phát triên của vạn vật, giúp người đọc có cái nhìn duy vật và biện chứng trong nhìn nhận thế giới, mặc dù, những tư tưởng ấy còn chất phác, sơ khai Tư tưởng “vô vi” của Lão Tử giúp con người hướng đến tự nhiên, dung hòa với tự nhiên, không làm gì trái với quy luật của

tự nhiên Điều này giúp con người nhận thức được rằng cần phải tôn trọng quy luật khách quan, nắm vững và vận dụng phù hợp các quy luật tự nhiên vào cuộc sống, không được cải tạo tự nhiên theo những toan tính, lợi ích tầm thường nếu không sẽ

Trong học thuyết của Lão Tử, chúng ta còn bắt gặp những tư tưởng giàu giá trị nhân văn: đó là tư tưởng bình đẳng, tự do, tấm lòng khoan dung, yêu thương con người, trọng hòa bình Đó là những giá trị nhân bản rất cao đẹp, không một triết gia chân chính nào không muốn hướng tới Những tư tưởng tốt đẹp, vì con người, khiến cho tâm hồn ta luôn hướng thiện, cao đẹp và trong sạch hơn Đó chính là giá trị

không thể phủ nhận của tư tưởng Lão Tử Bên cạnh đó, Đạo Đức Kinh còn cung cấp

cho chúng ta những phương châm xử thể và nghệ thuật sống vô cùng tinh tế, phong phú và đáng vận dụng Đó là, con người cần tránh ham muốn đua chen của dục vọng, biết bằng lòng và hạnh phúc với những cái hiện có Lão Tử còn dạy con người phải biết sống khiêm tốn, giản dị mà vẫn ung dung, tự tại, không lo sơ, đau buồn trước mọi biến động xảy ra trong đời, không tham lam, vụ lợi, giả dối, không đua tranh, giành giật, không bon chen, đố kì mà cần sống hòa nhã, ngay thẳng, tự nhiên, thuần phác…

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Giáo trình Triết học (dùng cho học viên cao học và nghiên cứu sinh không thuộc chuyên ngành triết học), Nhà xuất bản Lý luận chính trị, Hà Nội, 2006

2. Nguyễn Hiến Lê (chú dịch và giới thiệu), Lão Tử - Đạo Đức Kinh, Nhà xuất bản văn hóa, 1994