(TIỂU LUẬN) dân CHỦ và dân CHỦ xã hội CHỦ NGHĨA THỰC TRẠNG và GIẢI PHÁP PHÁT HUY dân CHỦ TRONG LĨNH vực KINH tế ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Lý luận và thực tiễn đã chứng minh rằng, không xây dựng và phát triển nền dânchủ và nhà nước xã hội chủ nghĩa thì không thể thực hiện quyền lực, quyền dân chủ,quyền làm chủ và mọi lợi íc

ĐẠI HỌC QUỐC GIA ĐẠI HỌC BÁCH KHOA TP HỒ CHÍ

MINH 

BÀI TẬP LỚN MÔN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

ĐỀ TÀI 3 DÂN CHỦ VÀ DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY DÂN CHỦ TRONG

LĨNH VỰC KINH TẾ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LỚP DT07 - NHÓM 12 - HK 203 NGÀY NỘP: …/…/2021 Giảng

viên hướng dẫn: Thầy Đoàn Văn Re

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 2

PHẦN NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1: DÂN CHỦ VÀ DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 6

1.1 Dân chủ và sự ra đời, phát triển của dân chủ 6

1.1.1 Quan niệm về dân chủ 6

1.1.2 Sự ra đời và phát triển của dân chủ 8

1.2 Dân chủ xã hội chủ nghĩa 10

1.2.1 Quá trình ra đời của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa 10

1.2.2 Bản chất của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa 13

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY DÂN CHỦ TRONG LĨNH VỰC GIÁO DỤC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 18

2.1 Các chủ trương xây dựng dân chủ trong lĩnh vực kinh tế ở nước ta 18

2.1.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hiện dân chủ trong kinh tế 18

2.1.2 Quan điểm của Đảng về thực hiện dân chủ trong kinh tế ở nước ta 19

2.2 Thực trạng phát huy dân chủ trong lĩnh vực kinh tế ở Việt Nam thời gian qua 22

2.2.1 Thực trạng nền kinh tế nước ta hiện nay 22

2.2.2 Những mặt đạt được 27

2.2.3 Hạn chế và nguyên nhân 29

2.3 Giải pháp phát huy dân chủ trong lĩnh vực kinh tế ở Việt Nam thời gian tới32 KẾT LUẬN 34

TÀI LIỆU THAM KHẢO 36

PHẦN MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Lịch sử phát triển dân chủ trong xã hội nhân loại chứng minh, mỗi một quốc gia

có quyền lựa chọn chế độ dân chủ phù hợp, không nhất thiết mô phỏng chế độ dân chủcủa quốc gia khác Chế độ dân chủ của một quốc gia phù hợp với đặc điểm lịch sử,văn hóa, thể chế chính trị, kinh tế của từng nước, đồng thời cần không ngừng hoànthiện và phát triển Một nền dân chủ ưu việt và đích thực chỉ khi nó do chính nhân dânlựa chọn và quyền làm chủ của nhân dân, các quyền con người, quyền công dân đượctôn trọng và bảo vệ

Lý luận và thực tiễn đã chứng minh rằng, không xây dựng và phát triển nền dânchủ và nhà nước xã hội chủ nghĩa thì không thể thực hiện quyền lực, quyền dân chủ,quyền làm chủ và mọi lợi ích của nhân dân lao động trên thực tế các lĩnh vực của đờisống xã hội trong tiến trình cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Chúng ta biết rằng chủ tịch Hồ Chí Minh rất đề cao vai trò nhân dân, giác ngộ vàdựa vào dân, tin dân, trọng dân, đoàn kết toàn dân, phát huy sức mạnh vĩ đại của nhândân, hiểu dân, phục vụ nhân dân, quan tâm nâng cao đời sống vật chất, tinh thần củanhân dân Tư tưởng nhân dân này chính là tư tưởng dân chủ Nước ta là nước dân chủ -câu nói mang ý nghĩa Tuyên ngôn của chủ tịch Hồ Chí Minh chính là nói lên bản chấtnhà nước ta, phương châm hành động của Chính phủ và cán bộ ta Đảng Cộng sản ViệtNam luôn khẳng định dân chủ là bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa Đó là nhậnthức nhất quán của Đảng ta về chủ nghĩa xã hội và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa thôngqua các kỳ đại hội cũng như hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo công cuộc xây dựng và phát

triển đất nước Và từ lịch sử tổ chức, lãnh đạo cách mạng của Đảng Cộng sản Việt

Nam ta thấy một trong những vấn đề có tính nguyên tắc mà Đảng luôn đặt lên hàngđầu và nhất quán thực hiện trong mọi thời kỳ cách mạng là phát huy quyền làm chủcủa nhân dân Trong thời kỳ mới của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, phát huydân chủ trong xã hội luôn được Đảng hết sức coi trọng thể hiện qua luận điểm mang

tính chỉ đạo là "Xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo

đảm dân chủ được thực hiện trong thực tế cuộc sống ở mỗi cấp, trên tất cả các lĩnh vực Dân chủ gắn liền với kỷ luật, kỷ cương và phải được thể chế hóa bằng pháp luật,

được pháp luật bảo đảm"1 Các năm qua, những nội dung này vẫn tiếp tục được triểnkhai trong hoạt động thực tiễn, đồng thời luôn được bổ sung, hoàn thiện và điều chỉnhphù hợp với đặc điểm của từng giai đoạn lịch sử, tạo điều kiện để toàn dân phát huyquyền làm chủ, và để việc thực hành dân chủ thật sự phát huy hiệu quả.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ là một nội dung cơ bản, quan trọng cấu thành

hệ thống tư tưởng của Người Nội dung căn bản của tư tưởng đó không những là dânchủ về chính trị, xã hội, văn hóa, mà cả về kinh tế - lĩnh vực giữ vai trò nền tảng của

sự phát triển xã hội Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong kinh tế chứa đựng ýnghĩa lý luận và khoa học, đồng thời có giá trị thực tiễn to lớn Tư tưởng đó của Người

đã và đang được Đảng ta vận dụng trong sự nghiệp đổi mới đất nước nhằm hướng tớimục tiêu xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Đối với dân chủ trong kinh tế, tư tưởng của chủ tịch Hồ Chí Minh có ý nghĩa lýluận sâu sắc và giá trị thực tiễn to lớn đối với cách mạng Việt Nam qua các thời kỳ.Quán triệt tư tưởng đó của Người, Đảng ta trong thực tiễn lãnh đạo cách mạng, đặcbiệt là trong sự nghiệp đổi mới đã kế thừa, vận dụng và không ngừng phát triển sángtạo tư tưởng đó nhằm thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng,văn minh”, đưa đất nước tiến lên chủ nghĩa xã hội

Việc thực hiện dân chủ trong lĩnh vực kinh tế của nước ta ngày một biến chuyểntheo sự phát triển của xã hội Trong thời đại kinh tế hội nhập, nhờ những nước đi sángsuốt mà kinh tế nước ta ngày một phát triển hơn Song, vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế,những lỗ hổng cần phải khắc phục Đặc biệt, trong giai đoạn hiện nay, đại dịch Covid– 19 gây ảnh hưởng toàn diện, sâu rộng đến tất cả quốc gia, hiện vẫn đang diễn biến

vô cùng phức tạp Kinh tế toàn cầu rơi vào suy thoái nghiêm trọng Việt Nam là mộtquốc gia có độ mở nền kinh tế lớn, hội nhập quốc tế sâu rộng, cũng chịu nhiều tácđộng của dịch bệnh Covid – 19

Do đó việc nghiên cứu về thực hiện dân chủ trong kinh tế là hết sức cần thiết vàcấp bách nay lúc này Trong bài tiểu luận này, ta sẽ phân tích những mặt đặt được vàhạn chế từ đó tìm ra nguyên nhân và đề xuất giải pháp để thực hiện tốt dân chủ trongphát triển kinh tế ở nước ta trong giai đoạn sắp tới

1 Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội - bổ sung, phát triển năm

2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là:

Thứ nhất, dân chủ và dân chủ xã hội chủ nghĩa.

Thứ hai, thực trạng và giải pháp phát huy dân chủ trong lĩnh vực kinh tế ở Việt

Nam hiện nay

3 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đề tài nghiên cứu về dân chủ, dân chủ xã hội trong lĩnh vực kinh tế ở Việt Nam hiện nay

4 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài:

Thứ nhất, làm rõ vấn đề lý luận về dân chủ và dân chủ xã hội chủ nghĩa.

Thứ hai, đánh giá thực trạng việc thực hiện dân chủ trong lĩnh vực kinh tế ở

Việt Nam hiện nay

Thứ ba, đề xuất giải pháp phát huy dân chủ trong lĩnh vực kinh tế ở Việt Nam

trong thời gian tới

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Đề tài sử dụng đa dạng các phương pháp nghiên cứu, trong đó chủ yếu sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp thu thập tài liệu

6 KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI

Ngoài mục lục, phẩn mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, đề tài gồm 2 chương:

- Chương 1: Dân chủ và dân chủ xã hội chủ nghĩa

- Chương 2: Thực trạng và giải pháp phát huy dân chủ trong lĩnh vực kinh tế ở

Việt Nam hiện nay

PHẦN NỘI DUNGCHƯƠNG 1: DÂN CHỦ VÀ DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

1.1 Dân chủ và sự ra đời, phát triển của dân chủ

1.1.1 Quan niệm về dân chủ

Thuật ngữ dân chủ là cách nói ngắn gọn cho khái niệm chế độ dân chủ hoặcquyền dân chủ Trong đó, chế độ dân chủ là chế độ chính trị mà toàn bộ quyền lực nhànước thuộc về nhân dân, do nhân dân thực hiện trực tiếp hoặc thông qua đại diện donhân dân bầu ra

Khái niệm dân chủ là đặc điểm đặc trưng của các chế độ dân chủ xuyên suốt quátrình lịch sử Dân chủ được thể hiện rõ ràng nhất ở chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa,với mục tiêu tốt đẹp là để xoá bỏ chế độ người bóc lột người, tạo ra ngày càng nhiềuhơn các điều kiện thuận lợi để thực hiện triệt để công bằng xã hội, dân chủ, văn minh,công lí cho mọi người, bình đẳng thực sự giữa nam và nữ, giữa các dân tộc

“Để thế giới không còn sự tham lam, hận thù và tàn nhẫn Để những thành tựu khoa học có thể làm cho cuộc sống con người tốt đẹp hơn Hỡi những người chiến sĩ, chúng

ta hãy cùng thống nhất như một nền dân chủ.” 2

2 https://www.goodreads.com/quotes/tag/democracy , tham khảo ngày 23/06/2021

― Charlie Chaplin

Qua quá trình nghiên cứu các chế độ dân chủ trong lịch sử và thực tiễn lãnh đạocách mạng xã hội chủ nghĩa, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác – Lênin cho rằng, dânchủ là kết tinh, thành quả của toàn bộ quá trình đấu tranh giai cấp cho những giá trịtiến bộ của nhân loại, là một hình thức tổ chức nhà nước và là một trong những nguyêntắc hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội

Dân chủ theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin có các nội dung cơ bản sauđây:

Thứ nhất, về phương diện quyền lực, dân chủ là quyền lực thuộc về nhân dân, nhân dân là chủ nhân của nhà nước Dân chủ là quyền lợi của nhân dân, quyền lợi căn

bản nhất của nhân dân chính là quyền lực nhà nước thuộc sở hữu của nhân dân, của xãhội Bộ máy nhà nước phải vì nhân dân, vì xã hội mà phục vụ Chỉ khi mọi quyền lựcnhà nước thuộc về nhân dân thì khi đó mới có thể đảm bảo về căn bản việc nhân dânđược hưởng quyền làm chủ với tư cách một quyền lợi Thái độ với chính quyền, mức

độ quan tâm, chăm lo xây dựng, củng cố chính quyền là biểu hiện trực tiếp của sự giácngộ về dân chủ – dân là chủ và dân làm chủ

Thứ hai, trên phương diện chế độ xã hội và trong lĩnh vực chính trị, dân chủ là

một hình thức hay hình thái nhà nước, là chính thể dân chủ hay chế độ dân chủ Xétdân chủ với tư cách là một chế độ nhà nước, thì đó là sự tổng hợp những hình thức vàphương thức tổ chức quyền lực nhà nước Dân chủ luôn gắn liền với phương thứcphân phối lợi ích trong xã hội, dân chủ không chỉ là nhu cầu khát vọng cá nhân với tưcách là cái riêng, mà dân chủ trở thành khát vọng chung, cái chung phù hợp với hìnhthức tổ chức quyền lực, văn hóa, chính trị của Nhà nước Do đó, dân chủ là phạm trùlịch sử, hình thành, phát triển và mất đi cùng với Nhà nước

Thứ ba, về phương diện tổ chức và quản lý xã hội, dân chủ là một nguyên tắc.

Nguyên tắc này kết hợp với nguyên tắc tập trung để hình thành nguyên tắc tập trungdân chủ trong tổ chức và quản lý xã hội

Tại Việt Nam, trên cơ sở quan điểm dân chủ của chủ nghĩa Mác – Lênin và tưtưởng của chủ tịch Hồ Chí Minh về chế độ dân chủ: “Chế độ ta là chế độ dân chủ, tức

là nhân dân là người chủ, mà Chính phủ là người đầy tớ trung thành của nhân dân”3,Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương xây dựng chế độ dân chủ xã hội nghĩa, mở rộng

và phát huy quyền làm chủ của nhân dân, đem lại công bằng, bình đẳng cho mọingười, từ đó làm nền tảng để phát triển đất nước tốt đẹp

1.1.2 Sự ra đời và phát triển của dân chủ

Dân chủ có nguồn gốc từ Hy Lạp cổ đại.4 Thuật ngữ này xuất hiện đầu tiên tạiAthena, Hy Lạp trong thế kỷ thứ V TCN với cụm từ “demoskratos”, được ghép từ chữdemos, "nhân dân" và kratos, "quyền lực" vào khoảng giữa thế kỷ thứ V đến thứ IVtrước Công nguyên để chỉ hệ thống chính trị tồn tại ở một số thành bang Hy Lạp Nổibật nhất là Anthena sau cuộc nổi dậy của dân chúng vào năm 508 TCN.5 Cụ thể, hìnhthức nhà nước này được Quốc vương Theseus - vị vua khai quốc của thành bangAthena - áp dụng lần đầu tiên trong thời kỳ thượng cổ, chính phủ đó được xem là hệthống dân chủ đầu tiên

Chế độ dân chủ đã được thành lập từ rất sớm từ thời chiếm hữu nô lệ ở nhà nướcCộng hòa Aphia, đánh giá sự phát triển tiến bộ trong lịch sử xã hội loài người Khi xãhội chiếm hữu nô lệ ra đời, giai cấp chủ nô đã lập ra Nhà nước, và lấy tên là Nhà nướcdân chủ, tức là Nhà nước dân chủ chủ nô thống trị đại đa số người lao động là giai cấp

nô lệ Và khi đó thì Nhà nước chủ nô mới chính thức sử dụng từ “dân chủ” Có nghĩa

là Nhà nước dân chủ chủ nô có “quyền lực của nhân dân” Nhưng dân ở đây theo quyđịng của giai cấp chủ nô gồm giai cấp chủ nô, tăng lữ, thương gia, một số tri thức vàngười tự do, còn đại đa số nhân dân trở thành nô lệ thì không được gọi là dân Thựcchất, đây là giai cấp tư hữu, áp bức bóc lột đầu tiên lập ra Nhà nước và Luật pháp củaNhà nước để chiếm quyền lực thực sự của nhân dân lao động

Chế độ dân chủ chủ nô tiếp tục tồn tại cho đến khi chế độ độc tài phong kiếnchuyên chế xuất hiện Do ý thức về dân chủ và tự do của người dân thời kỷ này cònkém, họ đã bị thống trị và cho rằng đó là bổn phận cùa mình theo ý nguyện của các thếlực siêu nhiên, đấng tối cao

Dưới chế độ phong kiến, nhà nước chuyên chế thi hành chính sách bóc lột bằngthế quyền và thần quyền Tuy người nông dân có khá hơn người nô lệ ở chỗ họ trởthành thực thể tự do, không còn bị coi là vật sở hữu của riêng giai cấp địa chủ nữa,nhưng vẫn là người có nghĩa vụ phục vụ vô điều kiện cho giai cấp địa chủ và nhà nướcphong kiến Bởi vì họ không có tư liệu sản xuất trong tay và bị lệ thuộc về kinh tế,chính trị, tư tưởng, xã hội vào nhà nước phong kiến Đối với các nhà nước phong kiếnthì bộ máy nhà nước là công cụ phục vụ và bảo vệ quyền lợi của vua chú phong kiến

và địa chủ, đồng thời, là công cụ trấn áp giai cấp nông dân và những người lao độngkhác trong xã hội

Cùng với thắng lợi của các cuộc cách mạng tư sản ở các nước châu Âu, chế độdân chủ tư sản ra đời – một bước tiến lớn của loài người mà từ đây góp phần xóa bỏchế độ phong kiến, tạo động lực thúc đẩy cho sự phát triển toàn diện của chủ nghĩa tưbản Đó cũng là thành quả chung của sự phát triển của loài người trên tất cả các lĩnhvực tư tưởng, văn hóa và sau nhiều thế kỷ tồn tại và phát triển, nền dân chủ tư sản đãđạt tới một trình độ mới với những thành quả to lớn đó là xây dựng một xã hội côngdân và một thể chế xã hội thúc đẩy cho sản xuất hàng hóa – thị trường tư bản chủnghĩa phát triển Tuy có vai trò lớn như vậy nhưng dân chủ tư sản vẫn là hình thứcthống trị chính trị của giai cấp tư sản, là chế độ dân chủ hình thức, bị cắt xén, chế độdân chủ dành cho thiểu số Còn đa số nhân dân lao động nghèo khổ thì bị hạn chếtrong thực thi các quyền dân chủ đã được tuyên bố trong các hiến pháp tư sản Mặc dùquyền lực “thuộc về nhân dân lao động” được tuyên bố mạnh mẽ và ghi nhận một cáchphổ biến trong Hiến pháp của các nước cộng hòa dân chủ tư sản nhưng trên thực tế nóchỉ mang tính hình thức và được thực thi hạn chế, quyền lực chính trị thực sự thuộc vềgiai cấp tư sản, mà đằng sau là các tập đoàn tư bản lớn

Khi cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga thắng lợi (1917), thời đại quá

độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội mở ra Sự ảnh hưởng của cách mạngTháng Mười Nga đã giúp nhân dân lao động ở nhiều quốc gia giành được quyền làmchủ nhà nước, làm chủ xã hội, thiết lập nhà nước công – nông, thiết lập nền dân chủ vôsản để thực hiện quyền lực của đại đa số nhân dân Bắt đầu hình thành nên nền dân chủthực sự

1.2 Dân chủ xã hội chủ nghĩa

1.2.1 Quá trình ra đời của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa

Ý tưởng về một xã hội công bằng, bình đẳng và bác ái đã xuất hiện từ lâu Ýtưởng đó xuất phát từ nguyện vọng của nhân dân lao động muốn thoát khỏi sự bấtcông, bạo lực và chuyên chế, ước mơ xây dựng một xã hội dân chủ, trong đó nhữnggiá trị chân chính của con người được tôn trọng, mọi người đều có điều kiện để tự dophát triển với tất cả mọi năng lực của mình Những cuộc đấu tranh không ngừng củanhân dân lao động trong lịch sử đã chứng minh cho điều đó

Tuy nhiên, mãi đến cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI, tư tưởng về chủ nghĩa xãhội (mới là chủ nghĩa xã hội không tưởng) mới được hình thành rõ nét Thomas More(1478 - 1535), một trong những người sáng lập ra chủ nghĩa xã hội không tưởng, trongtác phẩm nổi tiếng "Utôpia" (Xứ không tưởng) đã phê phán chế độ chính trị - xã hộiđương thời ở Anh, đồng thời phác họa một mô hình xã hội, ở đó chế độ nhà nước đượcxây dựng dựa trên sự bình đẳng và tự do của mọi người, tất cả những nhà chức tráchđều do nhân dân bầu ra, phải báo cáo trước nhân dân và phải hoạt động vì lợi ích củanhân dân Trong xã hội như vậy, chế độ công hữu thống trị và lao động mang tính bắtbuộc Sau Thomas More, Tomado Campanela (1568 - 1639), tác giả của tác phẩm

"Thành phố mặt trời" và "Luận về thể chế nhà nước tốt nhất", đã tiếp tục phát triển tưtưởng của Th.More và đi đến kết luận rằng, chế độ chính trị - xã hội lý tưởng mang lạiquyền lợi cho những người lao động đó là chế độ dựa trên sở hữu xã hội Nhữngnguyên tắc xã hội chủ nghĩa của xã hội lý tưởng sẽ kéo theo cả sự thay đổi tính chấtcủa chế độ chính trị T.Campanela cũng đã có tư tưởng về giáo dục trong xã hội lýtưởng đó là, giáo dục gắn liền với lao động sản xuất và đề cao vai trò của sự phát triểnkhoa học

Mặc dù thấm đượm tư tưởng tiến bộ, chủ nghĩa xã hội của Th.More vàT.Campannela còn nhiều điểm không tưởng Cả hai ông cùng chưa hình dung đượcmột cách cụ thể và có căn cứ khoa học về việc tạo lập một xã hội mới tốt đẹp hơn,chưa nhận thức được một cách đúng đắn vai trò của những tiền đề chính trị, kinh tế và

tư tưởng để xây dựng chủ nghĩa xã hội Hai ông còn lẫn lộn giữa pháp luật với đạođức, chưa đoạn tuyệt được hoàn toàn với hệ tư tưởng tôn giáo

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa xã hội khoa học, trên cơ sở tổng kết thực tiễnđấu tranh cách mạng và những phát hiện khoa học mới về quy luật phát triển kháchquan của xã hội, đã đưa ra một lý thuyết khoa học về xã hội chủ nghĩa với lý tưởngdân chủ, công bằng và nhân đạo, chỉ ra con đường và các biện pháp để tạo lập xã hội

đó Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa xã hội khoa học, nhà nước xã hội chủ nghĩa

là kiểu nhà nước cuối cùng trong lịch sử xã hội loài người Sự ra đời, tồn tại và pháttriển của nhà nước xã hội chủ nghĩa là tất yếu khách quan, phù hợp với các quy luậtvận động và phát triển của xã hội Nguyên nhân dẫn đến sự ra đời của nhà nước xã hộichủ nghĩa là những tiền đề kinh tế, chính trị và xã hội đã phát sinh trong lòng xã hội tưbản chủ nghĩa

Thực tế lịch sử đã chứng minh, từ sau năm 1917 khi Cách mạng Tháng MườiNga thành công, nhà nước Xô Viết ra đời thì nền dân chủ xã hội mới chính thức đượcthành lập Sự xuất hiện của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa đã đánh dấu bước đột phácủa nền dân chủ thế giới Nó trở thành nhân tố có tác động mạnh mẽ tới sự phát triểncủa xã hội, đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của cách mạng trong nhiềunước, trong đó có những nước dân tộc thuộc địa và các nước chế độ tư bản chủ nghĩachưa phát triển, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc đã diễn ra trong nhiều nước

và giành được thắng lợi Nhiều nước đã tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội không qua giaiđoạn phát triển tư bản chủ nghĩa

Nhưng cách mạng vô sản sẽ diễn ra với kết quả như thế nào còn phụ thuộc vàonhiều yếu tố khác nhau Vì vậy, bên cạnh việc nghiên cứu những nguyên nhân kháchquan dẫn đến sự ra đời của nhà nước xã hội chủ nghĩa, còn cần phải nghiên cứu nhữngnguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin về cách mạng vô sản, về việc tổ chức vàthực hiện chính quyền của giai cấp vô sản sau khi cách mạng thành công Theo chủnghĩa Mác – Lênin: “Giai cấp vô sản không thể hoàn thành cuộc cách mạng xã hội chủnghĩa, nếu họ không được chuẩn bị để tiến tới cuộc cách mạng đó thông qua cuộc đấutranh cho dân chủ Và vì thế chủ nghĩa xã hội không thể duy trì và thắng lợi, nếu khôngthực hiện đầy đủ tính dân chủ”6

Quá trình phát triển của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là từ thấp tới cao, từ chưahoàn thiện đến hoàn thiện; có sự kế thừa một cách chọn lọc giá trị của các nền dân chủtrước đó, trước hết là nền dân chủ tư sản Nguyên tắc cơ bản của nền dân chủ xã hộichủ nghĩa là không ngừng mở rộng dân chủ, nâng cao mức độ giải phóng cho nhữngngười lao động, thu hút họ tham gia tự giác vào công việc quản lý nhà nước, quản lý

xã hội Càng hoàn thiện bao nhiêu, nền dân chủ xã hội chủ nghĩa lại càng tự tiêu vongbấy nhiêu Thực chất của sự tiêu vong này theo V.I.Lênin, đó là tính chính trị của dânchủ sẽ mất đi trên cơ sở không ngừng mở rộng dân chủ đối với nhân dân, xác lập địa vịchủ thể quyền lực của nhân dân, tạo điều kiện để họ tham gia ngày càng đông đảo vàngày càng có ý nghĩa quyết định vào sự quản lý nhà nước, quản lý xã hội (xã hội tựquản) Quá trình đó làm cho dân chủ trở thành một thói quen, một tập quán trong sinhhoạt xã hội để đến lúc nó không còn tồn tại như một thể chế nhà nước, một chế độ,tức là mất đi tính chính trị của nó

Do đó, có thể hiểu dân chủ xã hội chủ nghĩa là nền dân chủ cao hơn về chất so

với nền dân chủ có trong lịch sử nhân loại, là nền dân chủ mà ở đó, mọi quyền lực thuộc về nhân dân, dân là chủ và dân làm chủ; dân chủ và pháp luật nằm trong sự thống nhất biện chứng; được thực hiện bằng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản.

Cũng cần lưu ý rằng, cho đến hiện tại, sự ra đời của nên dân xã hội chủ nghĩamới chỉ trong một thời gian ngắn, ở một số nưrớc có xuất phát điểm về kinh tế, xã hộirất thấp, lại thường xuyên bị kẻ thù tấn công, gây chiến, do vậy, mức độ dân chủ được

ở những nước này hiện còn hạn chế ở hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội Ngượclại, sự ra đời, phát triển của nền dân chủ tư sản có thời gian cả mấy trăm năm, lại ở hầuhết các nước phát triển (do điều kiện khách quan chủ quan) Hơn nữa, trong thời gianqua, để tồn tại và thích nghi, chủ nghĩa tư bản đã có nhiều lần điều chỉnh về xã hội,trong đó quyền con người đã được quan tâm ở một mức độ nhất định (tuy nhiên, bảnchất của chủ nghĩa tư bản không thay đổi) Nền dân chủ tư sản có nhiều tiến bộ, song

nó vẫn bị hạn chế bởi bản chất của chủ nghĩa tư bản

Mục tiêu của dân chủ xã hội chủ nghĩa là nhằm xóa bỏ tệ nạn người bóc lộtngười và tạo ra ngày càng nhiều điều kiện để thực hiện triệt để công bằng xã hội, công

lí cho mọi người, bình đẳng thực sự giữa nam với nữ, giữa các dân tộc, tạo cơ hội cho

mọi công dân mưu sinh và mưu cầu hạnh phúc Vì vậy, để xây dựng và ngày một hoànthiện chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa, đòi hỏi cần nhiều yếu tố như trình độ dân trí, xãhội công dân, việc tạo dựng cơ chế pháp luật đảm bảo quyền tự do cá nhân, quyền làmchủ nhà nước và quyền tham gia vào các quyết sách của nhà nước, điều kiện vật chất

để thực thi dân chủ

Dân chủ xã hội chủ nghĩa là một nền dân chủ của xã hội loài người tiến bộ trongtương lai

1.2.2 Bản chất của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa

Bản chất của dân chủ là một chế độ xã hội mà ở đó, dân chủ được hiểu là toàn

bộ quyền lực thuộc về nhân dân Từ đó trở thành mục tiêu của sự phát triển xã hội,được thực hiện trong các lĩnh vực của đời sống xã hội

Được thiết lập sau khi giai cấp công nhân giành được chính quyền về tay củamình và nhân dân lao động thông qua cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa và cuộc cáchmạng dân tộc dân chủ nhân dân

Bản chất của dân chủ là mang bản chất giai cấp công nhân Có sự thống nhất

giữa tính giai cấp công nhân với tính dân tộc, tính nhân dân, do lợi ích của giai cấpcông nhân phù hợp với lợi ích của giai cấp dân tộc, cũng như của đại đa số nhân dânlao động

Do Đảng Cộng sản lãnh đạo – yếu tố quan trọng bảo đảm quyền lực thực sựthuộc về nhân dân Bởi vì đảng cộng sản đại biểu cho trí tuệ và lợi ích của nhân dânlao động, giai cấp công nhân và toàn dân tộc Với nghĩa này, dân chủ xã hội chủ nghĩamang tính nhất nguyên về mặt chính trị

Dân chủ xã hội chủ nghĩa được thực hiện toàn diện trên các lĩnh vực đời sống xã

hội để thể hiện bản chất của dân chủ:

Bản chất chính trị: Dưới sự lãnh đạo duy nhất của một đảng giai cấp công nhân(đảng Mác – Lênin) mà trên mọi lĩnh vực xã hội đều thực hiện quyền lực của nhândân, thể hiện qua các quyền dân chủ, làm chủ, quyền con người, thoả mãn ngày càngcao hơn các nhu cầu và lợi ích của nhân dân

Chủ nghĩa Mác – Lênin chỉ rõ: bản chất chính trị của nền dân chủ xã hội chủnghĩa là sự lãnh đạo chính trị của giai cấp công nhân thông qua đảng của nó đối vớitoàn xã hội, nhưng không phải chỉ để thực hiện quyền lực và lợi ích riêng cho giai cấpcông nhân, mà chủ yếu là để thực hiện quyền lực và lợi ích của toàn thể nhân dân,trong đó có giai cấp công nhân Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa do đảng Cộng sản lãnhđạo – yếu tố quan trọng để đảm bảo quyền lực thực sự thuộc về nhân dân, bởi vì, đảngCộng sản đại biểu cho trí tuệ, lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động vàtoàn dân tộc Với nghĩa này, dân chủ xã hội chủ nghĩa mang tính nhất nguyên về chínhtrị Sự lãnh đạo của giai cấp công nhân thông qua đảng Cộng sản đối với toàn xã hội

về mọi mặt V.I.Lênin gọi là sự thống trị chính trị

V.I.Lênin còn nhấn mạnh rằng: Dân chủ xã hội chủ nghĩa là chế độ mà nhân dânngày càng tham gia nhiều vào công việc nhà nước Do vậy, dân chủ xã hội chủ nghĩavừa mang bản chất giai cấp công nhân, vừa mang tính nhân dân rộng rãi và tính dântộc sâu sắc

Trong nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, nhân dân lao động là những người làm chủnhững quan hệ chính tị trong xã hội Họ có quyền giới thiệu các đại biểu tham gia vào

bộ máy chính quyền từ trung ướng đến địa phương, tham gia đóng góp ý kiến và xâydựng chính sách, pháp luật, xây dựng bộ máy và cán bộ, nhân viên nhà nước Quyềnđược tham gia rộng rãi vào công việc quản lý nhà nước của nhân dân chính là nộidung dân chủ trên lĩnh vực chính trị V.I.Lênin còn nhấn mạnh rằng: dân chủ xã hộichủ nghĩa là là chế độ dân chủ của đại đa số dân cư, của những người lao động bị bóclột, là chế độ mà nhân dân ngày càng tham gia nhiều vào công việc Nhà nước Với ýnghĩa đó, V.I.Lênin đã diễn đạt một cách khái quát về bản chất và mục tiêu của dânchủ xã hội chủ nghĩa rằng: đó là nền dân chủ “gấp triệu lần dân chủ tư sản”7

Thấm nhuần quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặcbiệt nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng chế độ dân chủ, thể chế chính trị và thể chếnhà nước dân chủ, nhà nước của dân, do dân và vì dân Người khẳng định: “Bao nhiêulợi ích đều vì dân Bao nhiêu quyền hạn đều của dân Công việc đổi mới, xây dựng làtrách nhiệm của dân Sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc là công việc của dân Chính

7 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Matxcova 1980, tập 35, tr.39

quyền từ xã đến Chính phủ trung ương do dân cử ra Đoàn thể từ Trung ương đến xã

do dân tổ chức nên Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân”8 Nhà nước ta

là nhà nước của dân; coi nhân dân là chủ thể quyền lực; nhà nước là công cụ của nhândân, là hình thức để tập hợp, quy tụ sức mạnh của toàn dân tộc vào sự nghiệp chungchứ nhà nước không phải là nơi để “thăng quan, phát tài”, chia nhau quyền lực, lợi ích

và bổng lộc

Sau khi nước nhà giành độc lập, trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ cáchmạng Việt Nam dân chủ cộng hòa, Người yêu cầu tổ chức càng sớm càng tốt cuộcTổng tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu Nhà nước do dân tức là dân phải thamgia vào công việc của nhà nước Quốc hội nước ta tuy ở vị trí cao nhất song không phải

là cơ quan tập trung tất cả quyền lực Khi xuất hiện những công việc liên quan đến vậnmệnh của quốc gia, thì sẽ được đưa ra toàn dân Nhà nước vì dân, tức nhà nước tangoài lợi ích phục vụ dân chúng không có lợi ích nào khác, đó là bản chất giai cấpcông nhân của Nhà nước ta

Xét về bản chất chính trị, dân chủ xã hội chủ nghĩa vừa có bản chất giai cấp côngnhân, vừa có tính nhân dân rộng rãi, tính dân tộc sâu sắc Do vậy, nền dân chủ xã hộichủ nghĩa khác về chất so với nền dân chủ tư sản ở bản chất giai cấp (giai cấp côngnhân và giai cấp tư sản); ở cơ chế nhất nguyên và cơ chế đa nguyên; một đảng haynhiều đảng; ở bản chất nhà nước (nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nhà nướcpháp quyền tư sản)

Bản chất kinh tế: Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa dựa trên chế độ sở hữu xã hội vềnhững tư liệu sản xuất chủ yếu của toàn xã hội đáp ứng sự phát triển ngày càng caocủa lực lượng sản xuất dựa trên cơ sở khoa học – công nghệ hiện đại nhằm thỏa mãnngày càng cao những nhu cầu vật chất và tinh thần của toàn thể nhân dân lao động.Bản chất kinh tế đó chỉ được bộ lộ đầy đủ qua một quá trình ổn định chính trị,phát triển sản xuất và nâng cao đời sống của toàn xã hội, dưới sự lãnh đạo của đảngMác – Lênin và quản lý, hướng dẫn, giúp đỡ của nhà nước xã hội chủ nghĩa Trước hếtđảm bảo quyền làm chủ của nhân dân về các tư liệu sản xuất chủ yếu; quyền làm chủ

trong quá trình sản xuất kinh doanh, quản lý và phân phối, phải coi lợi ích kinh tế củangười lao động là động lực cơ bản nhất có sức thúc đẩy kinh tế – xã hội phát triển.Bản chất kinh tế của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa dù khác về bản chất kinh tếcủa các chế độ tư hữu, áp bức, bóc lột, bất công, nhưng cũng như toàn bộ nền kinh tế

xã hội chủ nghĩa, nó không hình thành từ “hư vô” theo mong muốn của bất kỳ ai Kinh

tế xã hội chủ nghĩa cũng là sự kế thừa và phát triển mọi thành tựu nhân loại đã tạo ratrong lịch sử, đồng thời lọc bỏ những nhân tố lạc hậu, tiêu cực, kìm hãm của các chế

độ kinh tế trước đó, nhất là bản chất tư hữu, áp bức, bóc lột, bất công đối với đa sốnhân dân

Khác với nền dân chủ tư sản, bản chất kinh tế của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa

là thực hiện chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu thực hiện chế độ phân phốilợi ích theo kết quả lao động là chủ yếu

Bản chất tư tưởng – văn hóa – xã hội: Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa lấy hệ tưtưởng Mác – Lênin – hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, làm chủ đạo đối với mọihình thái ý thức xã hội khác trong xã hội mới (như văn học nghệ thuật, đạo đức, lối

sống, văn hoá, giáo dục, xã hội, tôn giáo v.v.) để thể hiện bản chất của dân chủ Đồng

thời nó kế thừa, phát huy những tinh hoa văn hóa truyền thống dân tộc, tiếp thu nhữnggiá trị tư tưởng – văn hóa, văn minh, tiến bộ xã hội mà nhân loại đã tạo ra ở tất cả cácquốc gia, dân tộc Trong nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, nhân dân được làm chủ

những giá trị văn hóa tinh thần; được nâng cao trình độ văn hóa, có điều kiện để pháttriển cá nhân Dưới góc độ này dân chủ là một thành tựu văn hóa, một quá trình sángtạo văn hóa, thể hiện khát vọng tự do được sáng tạo và phát triển của con người

Trong nền dân chủ xã hội chủ nghĩa có sự kết hợp hài hòa về lợi ích giữa cácnhân, tập thể và lợi ích của toàn xã hội Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ra sức độngviên, thu hút mọi tiềm năng sáng tạo, tính tích cực xã hội của nhân dân trong sự nghiệpxây dựng xã hội mới

Do đó đời sống tư tưởng văn hóa của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa rất phongphú, đa dạng, toàn diện và ngày càng trở thành một nhân tố quan trọng hàng đầu, thànhmục tiêu và động lực cho quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội

Với những bản chất nêu trên, dân chủ xã hội chủ nghĩa trước hết và chủ yếu đượcthực hiện bằng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, là kết quả hoạt động tự giác củaquần chúng nhân dân dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân, dân chủ xã hội chủnghĩa chỉ có được với điều kiện tiên quyết là đảm bảo vai trò lãnh đạo duy nhất củađảng Cộng sản Bởi lẽ, nhờ nắm vững hệ tư tưởng cách mạng và khoa học của chủnghĩa Mác – Lênin và đưa nó vào quần chúng, Đảng mang lại cho phong trào quầnchúng tính tự giác cao trong quá trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa; thôngqua công tác tuyên truyền, giáo dực của mình, Đảng nâng cao trình độ giác ngộ chínhtrị, trình độ văn hóa dân chủ của nhân dân để họ có khả năng thực hiện hữu hiệu nhữngyêu cầu dân chủ phản ánh đứng quy luật phát triển xã hội Chỉ dưới sự lãnh đạo củaĐảng Cộng sản, nhân dân mới đấu tranh có hiệu quả chống lại mọi mưu đồ lợi dụngdân chủ vì những động cơ đi ngược lại mọi mưu đồ lợi dụng dân chủ vì những động cơ

đi ngược lại lợi ích của nhân dân

Với những ý nghĩa như vậy, dân chủ xã hội chủ nghĩa và nhất nguyên về chính trịbảo đảm vai trò lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản không loại trừ nhau mà ngượclại, chính sự lãnh đạo của Đảng là điều kiện cho dân chủ xã hội chủ nghĩa ra đời, tồntại và phát triển