Nhờ có lý luận hình thái kinh tế - xã hội lần đầu tiên trong lịch sử loài người, C.Mác đã chỉ rõ nguồn gốc, động lực bên trong nội tại của sự phát triển xã hội, bản chất của từng chế độ
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ
BÀI TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC MÁC–LÊNIN
ĐỀ TÀI: LÝ LUẬN HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI VỚI CON ĐƯỜNG ĐI LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở NƯỚC TA
Họ và tên sinh viên
Mã sinh viên
Số báo danh
Lớp tín chỉ
Giảng viên hướng dẫn
: Cao Hoàng Yến : 2114610041 : 110
: TRI114.7 : Nguyễn Thị Tùng Lâm
Hà Nội, ngày 25 tháng 11 năm 2021
Trang 2MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU 3
NỘI DUNG 4
I HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI 4
I.1 Khái niệm 4
I.2 Nội dung 4
I.3 Quá trình lịch sử - tự nhiên của sự phát triển các hình thái kinh tế -xã hội 6
I.4 Giá trị khoa học của lý luận hình thái kinh tế - xã hội 8
II VẬN DỤNG LÝ LUẬN HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI VỚI CON ĐƯỜNG ĐI LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở NƯỚC TA 9
II.1 Tính tất yếu khách quan của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam 9
II.2 Con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay 11
KẾT LUẬN 15
TÀI LIỆU THAM KHẢO 16
Trang 3LỜI NÓI ĐẦU
Lý luận hình thái kinh tế - xã hội là lý luận cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử do C Mác xây dựng lên, có vị trí quan trọng trong triết học Mác - Lênin Lý luận đó đã được khoa học thừa nhận và là phương pháp luận cơ bản trong việc nghiên cứu lĩnh vực xã hội Nhờ có lý luận hình thái kinh tế - xã hội lần đầu tiên trong lịch sử loài người, C.Mác đã chỉ rõ nguồn gốc, động lực bên trong nội tại của sự phát triển xã hội, bản chất của từng chế độ xã hội, nghiên cứu về cấu trúc cơ bản của xã hội, cho phép phân tích đời sống hết sức phức tạp của xã hội để chỉ ra các mối quan hệ biện chứng giữa các lĩnh vực cơ bản của nó, chỉ ra quy luật vận động và phát triển của nó như một quá trình lịch sử - tự nhiên
Lý luận đó giúp chúng ta nghiên cứu một cách đúng đắn và khoa học sự vận hành của xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định cũng như tiến trình vận động lịch sử nói chung của xã hội loài người
Song sự sụp đổ của các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu khiển lý luận đó bị phê phán từ nhiều phía Sự phê phán đó không phải từ phía kẻ thù của chủ nghĩa Mác mà còn từ cả một số người đã từng đi theo chủ nghĩa Mác Họ cho rằng lý luận, hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác đã lỗi thời trong thời đại ngày nay Phải thay thế nó bằng một lý luận khác, chẳng hạn như lý luận về các nền văn minh Chính vì vậy việc làm rõ thực chất lý luận hình thái kinh tế - xã hội, giá trị khoa học và tính thời đại của nó đang là một đòi hỏi cấp thiết
Về thực tiễn, tại Đại hội Đảng cộng sản toàn quốc lần thứ XI, Đảng đã khẳng định việc xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây dựng là xã hội: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; do nhân dân làm chủ; có nền kinh
tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp;
có nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc
Chính vì những lý do trên việc nghiên cứu đề tài: “Lý luận hình thái kinh tế - xã hội với con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta” có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn
Trang 4NỘI DUNG
I HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI
I.1 Khái niệm
+ Hình thái kinh tế - xã hội là một phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội
đó phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất và với một kiến trúc
thượng tầng tương ứng được xây dựng trên quan hệ sản xuất ấy Với từng giai đoạn phát triển lịch sử nhất định thì ở những giai đoạn đó sẽ tồn tại các mặt đối lập, các quan hệ sản xuất, lực lượng sản xuất, lực lượng lao động sinh hoạt khác nhau với phong tục tập quán của các nước trên thế giới cũng khác nhau Trình độ phát triển khác nhau, mỗi nước có một nền sản xuất, nền kinh tế khác nhau Nhưng cuối cùng thì đó sẽ là một kiến trúc thượng tầng được hình thành trong hình thái kinh tế - xã hội đó nó cũng có những kết cấu
và chức năng cùng các yếu tố cấu thành hình thái kinh tế - xã hội
+ Xã hội không phải là tổng hợp của những hiện tượng sự kiện rời rạc, những cá nhân riêng lẻ mà xã hội là một chính thể toàn vẹn có cơ cấu phức tạp, trong đó có những mặt
cơ bản nhất là lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng Mỗi mặt đó
có vai trò nhất định và tác động đến các mặt khác tạo nên sự vận động của xã hội Chính tính toàn vẹn đó được phản ánh bằng tổng thể các mặt của hình thái kinh tế - xã hội + Tổng thể hình thái kinh tế xã hội bao gồm nhiều mặt, mỗi mặt lại có những thế mạnh riêng lẻ và phải dựa vào những thế mạnh đó đề nghiên cứu, tìm tòi và phát triển mạnh mẽ hơn nữa
I.2 Nội dung
Học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội chỉ rõ xã hội tồn tại được phải có quan hệ giữa người với người Trong các quan hệ xã hội đó, quan hệ xã hội vật chất, tức là quan hệ sản xuất là quan hệ cơ bản, quyết định các quan hệ xã hội khác Quan hệ sản xuất trở thành tiêu chuẩn cơ bản, khách quan để phân biệt các chế độ xã hội
Trên cơ sở, những kết quả nghiên cứu lý luận và tổng kết quá trình lịch sử, C.Mác đã đưa
ra quan điểm duy vật về lịch sử và hình thành học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội với những nội dung chính sau đây:
Thứ nhất, thừa nhận sản xuất vật chất là cơ sở của sự tồn tại và phát triển xã hội Sản
xuất xã hội là hoạt động đặc trưng riêng có của con người và xã hội loài người, đó là cái phân biệt “sự khác nhau cơ bản giữa xã hội loài người và loài vật” Sản xuất xã hội bao
Trang 5gồm 3 hoạt động sản xuất cơ bản: sản xuất vật chất, sản xuất tinh thần và sản xuất ra bản thân con người
Trong hiện thực, ba quá trình này của sản xuất không tách biệt nhau, trong đó sản xuất vật chất giữ vai trò nền tảng, là cơ sở cho sự tồn tại, phát triển xã hội và xét đến cùng, nó
là cái quy định và quyết định toàn bộ đời sống xã hội
Thứ hai, khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất C.Mác viết: “Những quan hệ xã hội đều gắn liền mật thiết với những lực lượng sản
xuất Do có được những lực lượng sản xuất mới, loài người thay đổi phương thức sản xuất của mình, và do thay đổi phương thức sản xuất, cách kiếm sống của mình, loài người thay đổi tất cả những quan hệ xã hội của mình Cái cối xay quay bằng tay đưa lại
xã hội có lãnh chúa, cái cối xay chạy bằng hơi nước đưa lại xã hội có nhà tư bản công nghiệp”
Như vậy, theo C.Mác, lực lượng sản xuất, xét đến cùng, là cái đóng vai trò quyết định trong việc thay đổi phương thức sản xuất, dẫn đến thay đổi toàn bộ các quan hệ xã hội
Thứ ba, khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng.
Trong quan niệm của C.Mác, quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng thể hiện ở chỗ, cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng, mặc dù kiến trúc thượng tầng có khả năng tác động trở lại đối với cơ sở hạ tầng
Từ đó, có thể đi tới định nghĩa hình thái kinh tế - xã hội là một khái niệm của chủ nghĩa duy vật lịch sử “dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan
hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất và một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất ấy”
Thứ tư, “sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên” Con đường vận động phát triển chung của nhân loại là sự tác động của các qui
luật khách quan làm cho các hình thái kinh tế - xã hội phát triển, thay thế lẫn nhau từ thấp đến cao Với mỗi dân tộc, con đường phát triển không chỉ bị chi phối bởi các qui luật chung mà còn bị tác động bởi các điều kiện riêng về đặc điểm lịch sử, điều kiện tự nhiên,
về chính trị và truyền thông văn hoá của dân tộc đó Chính vì vậy, lịch sử phát triển của nhân loại hết sức phong phú, đa dạng Có những dân tộc phát triển lần lượt trải qua các hình thái kinh tế - xã hội từ thấp đến cao, nhưng cũng có những dân tộc trong những điều kiện lịch sử nhất định lại phát triển theo con đường bỏ qua một hoặc vài hình thái kinh tế
- xã hội nhưng vẫn hợp qui luật phát triển
Lịch sử nhân loại đã trải qua bốn hình thái kinh tế - xã hội kế tiếp nhau: cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và đang quá độ sang xã hội xã hội chủ nghĩa - giai đoạn đầu của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa Nhưng, xét
Trang 6từng quốc gia dân tộc thì do những đặc điểm về lịch sử, không phải quốc gia nào cũng phải trải qua tất cả các hình thái kinh tế - xã hội theo một sơ đồ chung
Nghiên cứu lịch sử các nước cho thấy, có những nước đã bỏ qua một hình thái kinh tế -
xã hội nào đó trong tiến trình phát triển của mình Chẳng hạn như ở Italia, Pháp, Tây Ban Nha , chế độ phong kiến đã bắt đầu hình thành trong lòng chế độ nô lệ Trong khi đó, ở Nga, Ba Lan, Đức , chế độ phong kiến ra đời không phải từ chế độ nô lệ Ở Mỹ, do đặc điểm lịch sử của nó, chế độ tư bản hình thành trong điều kiện xã hội không trải qua chế
độ phong kiến Ngay ở Việt Nam, trong tiến trình phát triển lịch sử của mình, chúng ta đã không trải qua chế độ nô lệ
I.3 Quá trình lịch sử - tự nhiên của sự phát triển các hình thái kinh tế -xã
hội
Xã hội loài người đã phải trải qua nhiều hình thái kinh tế - xã hội nối tiếp nhau Trên cơ
sở phát hiện ra các quy luật vân động, phát triển khách quan của xã hội C.Mác đã đi đến kết luận : " Sự phát triển của những hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên "
Hình thái kinh tế - xã hội là một hệ thống trong đó các mặt không ngừng tác động qua lại lẫn nhau để tạo thành các quy luật vận động, phát triển khách quan của xã hội Đó là quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, quy luật cơ sở hạ tầng quyết định đến kiến trúc thượng tầng và các quy luật xã hội khác Chính sự tác động khách quan đó mà các hình thái kinh tế - xã hội luôn vận động và phát triển từ thấp đến cao
Nguồn gốc sâu xa của sự vận động phát triển của xã hội là ở sự phát triển của lực lượng sản xuất Chính sự phát triển đó đã quyết định đến sự thay đổi của quan hệ sản xuất Khi quan hệ sản xuất thay đổi sẽ làm cho kiến trúc thượng tầng thay đổi theo, và do đó mà hình thái kinh tế - xã hội cũ được thay thế bằng hình thái kinh tế xã hội mới cao hơn, tiến
bộ hơn Quá trình đó được diễn ra một cách khách quan chứ không phải theo một ý muốn chủ quan Theo quan niệm của V.I.Lênin thì :" Chỉ có đem những quan hệ xã hội vào những quan hệ sản xuất và đem những quan hệ sản xuất vào hình thai kinh tế xã hội " Trong toàn bộ tiến trình lịch sử phát triển xã hội loài người, sự thay thế và phát triển từ chế độ công xã nguyên thủy, qua chế độ chiếm hữu nô lệ, chế độ phong kiến, chế độ tư bản chủ nghĩa và cuối cùng là đến xã hội cộng sản Có được sự phát triển như vậy là do
sự tác động của hệ thống các quy luật xã hội, trong đó quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là quy luật cơ bản nhất Đúng như C.Mác
đã viết : “Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội, tức là
Trang 7cái cơ sở hiện thực trên đó dựng lên một kiến trúc thượng tầng pháp lí về chính trị và những hình thái ý thức xã hội nhất định tương ứng với cơ sở hiện thực đó.”
Như vậy xét trong nội bộ phương thức sản xuất thì quan hệ sản xuất là hình thức phát triển của lực lượng sản xuất, nhưng xét trong tổng thể các quan hệ xã hội thì các quan hệ sản xuất hợp thành cơ sở kinh tế của xã hội, tức là cơ sở hiện thực mà trên đó hình thành nên kiến trúc thượng tầng tương ứng
Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm về chính trị, pháp quyền, triết học đạo đức, tôn giáo… cùng với những thiết chế xã hội như nhà nước, đảng phái, giáo hội, các đoàn thể xã hội được hình thành trên một cơ sở hạ tầng nhất định Như vậy, trong một xã hội có giai cấp thì kiến trúc thượng tầng cũng mang tính giai cấp, trong đó nhà nước có vai trò cực kì quan trọng Đó là tiêu biểu cho chế độ chính trị của một xã hội nhất định Nhờ có nhà nước mà giai cấp thống trị mới thực hiện được sự thống trị của mình về tất cả các mặt trong đời sống xã hội
Giữa các mặt trong đời sống xã hội thống nhất biện chứng với nhau tạo thành các xã hội
cụ thể tồn tại trong từng giai đoạn lịch sử nhất định Các xã hội cụ thể đó được chủ nghĩa duy vật lịch sử dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan
hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó, phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất, và với một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những trình độ của những lực lượng sản xuất thì người ta mới có được một cơ sở vững chắc để quan niệm sự phát triển của những hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên
Sự tác động khách quan của các quy luật đã làm cho các hình thái kinh tế - xã hội phát triển thay thế nhau từ thấp đến cao - đó là con đường phát triển chung của nhân loại Song con đường phát triển của mỗi dân tộc không chỉ chi phối bởi các quy luật chung ấy
mà còn bị tác động bởi các điều kiện về tự nhiên, về chính trị, về truyền thống, văn hóa, điều kiện quốc tế … Chính vì vậy mà lịch sử phát triển của nhân loại là hết sức phong phú và đa dạng Mỗi một dân tộc đều có một nét độc đáo riêng trong lịch sử phát triển của mình Có những dân tộc lần lượt trải qua các hình thái kinh tế - xã hội từ thấp đến cao, nhưng cũng có những dân tộc bỏ qua một hay một hình thái kinh tế - xã hội nào đó Tuy nhiên việc bỏ qua đó cũng diễn ra theo một quá trình lịch sử - tự nhiên, chứ không theo một ý muốn chủ quan
Như vậy sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên của sự phát triển xã hội Quá trình đó không những diễn ra theo con đường phát triển tuần
tự, mà còn bao hàm cả sự bỏ qua trong những điều kiện nhất định, một hoặc một vài hình thái kinh tế - xã hội nhất định
Trang 8I.4 Giá trị khoa học của lý luận hình thái kinh tế - xã hội
Trước Mác, chủ nghĩa duy tâm giữ vai trò thống trị trong khoa học xã hội Với sự ra đời của chủ nghĩa duy vật lịch sử, trong đó hạt nhân của nó là lý luận hình thái kinh tế-xã hội
đã cung cấp một phương pháp luận thực sự khoa học trong nghiên cứu về lĩnh vực xã hội
- Theo lý luận hình thái kinh tế-xã hội, sản xuất vật chất chính là cơ sở của đời sống xã hội, phương thức sản xuất vật chất quyết định trình độ phát triển của đời sống xã hội và lịch sử nói chung, vì vậy không thể xuất phát từ ý thức, tư tưởng hoặc từ ý chí chủ quan của con người để giải thích các hiện tượng trong đời sống xã hội mà phải xuất phát từ bản thân thực trạng phát triển của nền sản xuất xã hội, đặc biệt là từ trình độ phát triển của phương thức sản xuất của xã hội với cốt lõi của nó là trình độ phát triển của lực lượng sản xuất hiện thực
- Theo lý luận hình thái ý thức-xã hội, xã hội không phải là sự kết hợp một cách ngẫu nhiên, máy móc giữa các cá nhân mà là một cơ thể sống động, trong đó các phương diện của đời sống xã hội tồn tại trong một hệ thống cấu trúc thống nhất chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau, trong đó quan hệ sản xuất đóng vai trò là quan hệ cơ bản nhất, quyết định các quan hệ xã hội khác; là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt các chế độ xã hội khác nhau Vì vậy, để lý giải chính xác đời sống xã hội cần phải sử dụng phương pháp luận trừu tượng hóa khoa học – đó là cần xuất phát từ quan hệ sản xuất hiện thực của xã hội
để tiến hành phân tích các phương diện khác nhau (chính trị, pháp luật, văn hóa, khoa học,…) của đời sống xã hội và mối quan hệ lẫn nhau giữa chúng
- Theo lý luận hình thái kinh tế-xã hội, sự vận động, phát triển của xã hội là một quá trình lịch sử-tự nhiên, tức là quá trình diễn ra theo các quy luật khách quan chứ không phải theo ý muốn chủ quan, do vậy muốn nhận thức và giải quyết đúng đắn, có hiệu quả những vấn đề của đời sống xã hội thì phải đi sâu nghiên cứu các quy luật vận động, phát triển của xã hội Lênin từng nhấn mạnh rằng: “xã hội là một cơ thể sống đang phát triển không ngừng, một cơ thể mà muốn nghiên cứu nó thì cần phải phân tích một cách khách quan những quan hệ sản xuất cấu thành một hình thái xã hội nhất định và cần phải nghiên cứu những quy luật vận hành và phát triển của hình thái xã hội đó”
Những giá trị khoa học trên đây của lý luận hình thái kinh tế -xã hội là những giá trị về mặt phương pháp luận chung nhất của việc nghiên cứu về xã hội và lịch sử nhân loại, lịch sử các cộng đồng người, nó không thể thay thế cho những phương pháp đặc thù trong quá trình nghiên cứu về từng lĩnh vực cụ thể của xã hội Lênin đã từng dạy rằng:
“lý luận đó không bao giờ có tham vọng giải thích tất cả, mà chỉ có ý muốn vạch ra một phương pháp…duy nhất khoa học để giải thích lịch sử”
Trang 9II VẬN DỤNG LÝ LUẬN HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI VỚI CON ĐƯỜNG ĐI LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở NƯỚC TA
II.1 Tính tất yếu khách quan của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt
Nam
Việc vận dụng lý luận hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác-Lênin vào việc đề ra chiến lược cho cách mạng nước ta tiến lên chủ nghĩa xã hội là rất quan trọng Đường lối cách mạng do chủ tịch Hồ Chí Minh và đảng ta nêu ra là sự vận dụng sáng tạo hình thái kinh tế - xã hội vào điều kiện Việt Nam Từ xuất phát điểm là một nước nửa phong kiến thuộc địa, sau khi giành lấy chính quyền, Đảng và nhân dân ta đã quyết định lựa chọn bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa quá độ lên chủ nghĩa xã hội là điều hoàn toàn phù hợp với yêu cầu khách quan của nền kinh tế Đây là sư lựa chọn hướng đi đúng đắn
và xác định mục tiêu chính xác cho sự phát triển đi lên của đất nước Việc lựa chọn và xác định này đã được đảng và nhà nước ta xác định ngay từ những ngay đầu thành lập Sau nay thực tế đã chứng minh được rằng sự lựa chọn và xác định ấy luôn đúng với mọi
sự biến động của đất nước
Bởi lẽ, đất nước ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội trong điều kiện cuộc cách mạng khoa học
và công nghệ hiện đại đang phát triển mạnh mẽ trên thế giới Cuộc cách mạng này vừa tạo ra thời cơ thuận lợi cho phép một quốc gia có thể phát triển nhảy vọt trong một thời gian khá ngắn, như thực tế nhiều quốc gia đã chứng minh Nếu chúng ta tận dụng được thời cơ và vượt qua được thách thức thì có thể tạo ra được những cơ sở để thực hiện sự phát triển rút ngắn, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa trên con đường đi tới chủ nghĩa xã hội
Mặt khác, ở nước ta tiến trình của cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân kéo dài 30 năm đã đem lại những thành tựu to lớn, tạo nên những tiền đề để nước ta bước vào thời
kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Những thành tựu và những tiền đề đó (nhất là những thành tựu trong lĩnh vực xây dựng kiến trúc thượng tầng và những tiền đề về chính trị, xã hội), không dung nạp sự thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa Thậm chí, những thành tựu đó sẽ bị hủy hoại, những tiền đề đó sẽ bị phủ định, nếu đất nước đi theo con đường tư bản chủ nghĩa
Tuy nhiên, trước thời kỳ đổi mới, theo tư duy “kiểu cũ”, chúng ta cho rằng sự ra đời của chủ nghĩa xã hội là kết quả của sự phủ định triệt để chủ nghĩa tư bản, từ đó có nơi có lúc cho rằng cái gì càng xa với chủ nghĩa tư bản thì càng gần với chủ nghĩa xã hội Do sai lầm chủ quan duy ý chí, nóng vội trong cải tạo xã hội, chúng ta đã nhận thức và vận dụng chưa đúng quy luật khách quan về mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất và mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng,
đã làm cho đất nước rơi vào tình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội rất nghiêm trọng
Trang 10Để khắc phục tình trạng khủng hoảng trên của đất nước, Hội nghị Bộ Chính trị (tháng 8-1986) đã đưa ra kết luận đối với một số vấn đề quan trọng thuộc về quan điểm kinh tế, đã tạo tiền đề cho bước phát triển nhảy vọt:
- Thứ nhất, trong bố trí cơ cấu kinh tế, cơ cấu đầu tư, phải lấy nông nghiệp làm mặt trận hàng đầu; ra sức phát triển công nghiệp nhẹ; công nghiệp nặng được phát triển có chọn lọc;
- Thứ hai, trong cải tạo xã hội chủ nghĩa, xác định cơ cấu kinh tế nhiều thành phần là một đặc trưng của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta;
- Thứ ba, trong cơ chế quản lý kinh tế lấy kế hoạch làm trọng tâm, nhưng đồng thời phải
sử dụng đúng quan hệ hàng hóa - tiền tệ, dứt khoát xóa bỏ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp; chính sách phải vận dụng quy luật giá trị, tiến tới thực hiện cơ chế một giá
Công cuộc đổi mới 25 năm qua, cho thấy nhận thức của Đảng về con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội của nước ta có những đổi mới sâu sắc Nếu trước đây thường nói, nước
ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội “bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa”, thì từ Đại hội lần thứ IX trong các văn kiện chính thức của Đảng, Nhà nước diễn đạt là: Nước ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội “bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa”
Việc “bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa” phải được nhận thức đầy đủ trên cả hai phương diện:
- Thứ nhất, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa là “bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa”
- Thứ hai, cần phải “tiếp thu, kế thừa những thành tựu mà nhân loại đã đạt được dưới chế
độ tư bản chủ nghĩa , đặc biệt về khoa học - công nghệ để phát triển nhanh lực lượng sản xuất, xây dựng nền kinh tế hiện đại”
Có nghĩa là: “Bỏ qua” chế độ tư bản chủ nghĩa nhưng phải kế thừa những thành tựu tiến
bộ mà loài người tạo ra trong chế độ chủ nghĩa tư bản “Bỏ qua” phần lạc hậu của chủ nghĩa tư bản (địa vị thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa ), chúng ta cần tiếp thu những thành tựu của chủ nghĩa tư bản và sử dụng chúng vào mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội “Bỏ qua” chế độ tư bản chủ nghĩa , nhưng đồng thời sử dụng những thành quả văn minh trong chủ nghĩa tư bản một cách chủ động và tự giác, chọn lọc kỹ lưỡng trong điều kiện mới - điều kiện có nhà nước xã hội chủ nghĩa và với chủ thể mới là nhân dân lao động
“Bỏ qua” chế độ tư bản chủ nghĩa nhưng nước ta vẫn phải tôn trọng quá trình lịch sử - tự nhiên của sự chuyển biến từ hình thái kinh tế - xã hội này sang hình thái kinh tế - xã hội khác, đặc biệt, phải tôn trọng quá trình lịch sử tự nhiên của lực lượng sản xuất, của các nhân tố kinh tế - kỹ thuật mà xét đến cùng là những nhân tố quyết định sự ra đời, tồn tại
và phát triển của chế độ mới