Tiểu luận môn tâm lý học đại cương nhân cách và các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của nhân cách

Khi xem xét con người với tư cách là một thành viên của một xã hội nhất định, là chủ thể các mối quan hệ con người, của hoạt động có ý thức và giao tiếp thì chúng ta nói đến nhân cách củ

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TUYỀN

KHOA TÂM LÝ – GIÁO DỤC

-

-Tiểu luận Môn: Tâm lý học Đại cương

Nhân cách và các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và

phát triển của nhân cách

Sinh viên: Đinh Thị Ngọc Linh

Lớp: Thông tin đối ngoại K38

Mã SV: 1756100021

Năm học: 2021 – 2022

Mục lục

Phần 1: Mở đầu 3

Phần 2: Nhân cách và các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách 4

I Khái niệm chung 4

1 Nhân cách là gì? 4

2 Sự phát triển nhân cách 6

I Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách 6

1 Yếu tố di truyền 6

2 Yếu tố môi trường 6

3 Yếu tố giáo dục 9

4 Yếu tố hoạt động 11

5 Yếu tố giao tiếp 12

III Liên hệ thực tiễn 13

Phần 3: Kết luận 14

Phần 1: Mở đầu

Trong lĩnh vực tâm lý học, nhân cách đã được nghiên cứu trong nhiều năm Các nhà tâm

lý học đã tiến hành nghiên cứu trong lĩnh vực này bằng cách tham gia vào các thí nghiệm, nghiên cứu điển hình, nghiên cứu tự báo cáo và nghiên cứu lâm sàng Ngay từ giữa những năm 1700, các nhà nghiên cứu đã bắt đầu đánh giá và cố gắng tìm hiểu thêm về tính cách Trong những năm qua, nhiều người đã tiến hành nghiên cứu về sự phát triển nhân cách, và mỗi người đều có những ý tưởng riêng về nó Một số quan điểm có những điểm tương đồng và tất cả đều cố gắng giải thích tại sao mọi người lại như vậy và làm thế nào họ trở nên như vậy Nội dung trong bài tiểu luận này tập trung vào 5 yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển nhân cách của con người theo quan điểm của triết học Mác- Lê Nin Nhờ vậy, mà chúng ta có thể vận dụng các kiến thức này vào thực tiễn, không ngừng trau dồi nhân cách của mình để có thể trở thành một công dân tốt cho xã hội

Phần 2: Nhân cách và các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển

nhân cách

I Khái niệm chung

1 Nhân cách là gì?

Thuật ngữ "nhân cách" có nguồn gốc từ từ tiếng Latinh "persona" có nghĩa là một chiếc mặt nạ được đeo bởi một diễn viên trong khi anh ta đóng một nhân vật cụ thể trên sân khấu Nó cho thấy rằng tính cách phải có nghĩa là khuôn mẫu hoặc phong cách hành vi đặc trưng của một người như được tiết lộ thông qua thuộc tính bên ngoài và bên trong của mình Các thuộc tính bên ngoài của một người bao gồm trang phục của anh ta, lời nói, hành động cơ thể, tư thế, thói quen và biểu hiện Các tài sản bên trong là của anh ấy động

cơ, tình cảm, giới luật, ý định, v.v Tính cách là một khái niệm bao hàm rất rộng Nó là tổng các thuộc tính của một cá nhân dưới dạng nhân cách riêng biệt và độc đáo Do đó, hình ảnh của một cá nhân tính cách chỉ được tạo ra từ những quan sát hoặc suy luận liên quan đến các kiểu phản ứng của người đó

Khi xem xét con người với tư cách là một thành viên của một xã hội nhất định, là chủ thể các mối quan hệ con người, của hoạt động có ý thức và giao tiếp thì chúng ta nói đến nhân cách của họ Chúng ta chỉ có thể nói đến con người như là một nhân cách, bắt đầu

từ một thời kỳ nào đó trong quá trình phát triển của nó Không ai nói đến nhân cách của một đứa trẻ 2 tuổi cả Nói cách khác, không phải mọi cá thể người, với cá tính của mình đều là nhân cách cả Vậy câu hỏi được đặt ra: Nhân cách là gì?

Quan niệm sinh vật hóa nhân cách: Coi bản chất nhân cách nằm trong các đặc điểm hình thể (Krest Chmev), góc mặt (C.Lombrozo), thể trạng (Sheldon), bản năng vô thức

(S.Freud), Quan điểm xã hội học hoá nhân cách: Lấy quan hệ xã hội (gia đình, họ hàng, làng xóm ) để thay thế một cách đơn giản, máy móc các thuộc tính của cá nhân đó Trong số những quan niệm trên, có quan niệm chỉ chú ý đến cái chung, bỏ qua cái riêng trong nhân cách, đồng nhất nhân cách với con người Ngược lại, một số quan niệm chỉ chú ý tính đơn nhất có một không hai của nhân cách Quan niệm khoa học về nhân cách: Các nhà tâm lý học khoa học cho rằng khái niệm nhân cách là một phạm trù xã hội, có bản chất xã hội - lịch sử, nghĩa là nội dung của nhân cách là nội dung của những điều kiện lịch sử cụ thể của xã hội được chuyển vào trong mỗi con người Có thể nêu lên một

số định nghĩa nhân cách như sau: “Nhân cách là một cá nhân có ý thức, chiếm một vị trí nhất định trong xã hội và đang thực hiện một vai trò xã hội nhất định” (A.G.Kovaliov)

“Nhân cách là con người với tư cách là kẻ mang toàn bộ thuộc tính và phẩm chất tâm lý, qui định hình thức hoạt động và hành vi có ý nghĩa xã hội” (E.V.Sôrôkhôva) Theo A.N.Leonchiev, nhân cách không phải được sinh ra mà được hình thành Theo nhà tâm lý học Xô Viết X.L.Rubinstein đã viết: “Con người là cá tính do nó có những thuộc tính đặc biệt, không lặp lại, con người là nhân cách do nó xác định được quan hệ của mình với những người xung quanh một cách có ý thức [1,178] Nhìn chung thì nhân cách thường được xác định như là một hệ thống các quan hệ của con người đối với thế giới xung quanh và đối với bản thân mình Quan hệ của con người đối với thế giới xung quanh được biểu hiện trong niềm tin của họ, trong thế giới quan, trong thái độ của họ đối với những người khác nhưng điều chủ yếu nhất là trong hoạt động giao tiếp của họ Quan hệ của con người đối với bản thân mình được biểu hiện trong những biểu tượng của họ và của bản thân mình, trong sự tự đánh giá của họ, trong những lý tưởng của họ, trong cái

mà họ muốn nhìn nhận như vậy Triết học Mác – Lênin quan niệm: “Nhân cách là khái niệm chỉ bản sắc độc đáo, riêng biệt của mỗi cá nhân, là nội dung và tính chất bên trong của mỗi cá nhân” [10,68] Đồng thời, C.Mác khi coi nhân cách là bản chất con người đã định nghĩa: “Bản chất của con người không phải là cái gì trừu tượng, tồn tại với từng cá nhân riêng biệt, trong tính hiện thực của mình, nó là tổng hoà của tất cả các quan hệ xã hội ” Trong quá trình sống của mình, con người đã làm biến đổi các phẩm chất tự nhiên của mình, nhưng những biến đổi đó không tạo ra nhân cách Nhân cách được hình thành

và phát triển như những quan hệ xã hội mà trong đó cá nhân đang lớn lên và đang được biến đổi, bắt đầu quá trình hoạt động sống của mình Chính trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách của con người, các đặc điểm của họ với tư cách là cá tính được biến đổi và trở thành những đặc điểm mang tính người đích thực, tính xã hội - đạo đức Nói cách khác, không phải sự biến đổi các đặc điểm cá thể của con người bị thay đổi là nguyên nhân của sự hình thành con người như là một nhân cách mà ngược lại sự hình thành con người như một nhân cách là nguyên nhân của sự biến đổi và phát triển các đặc điểm của con người Từ đó ta có thể định nghĩa: “Nhân cách là tổ hợp những thuộc tính tâm lý của một cá nhân biểu hiện ở bản sắc giá trị xã hội của người ấy” II Vai trò của các yếu tố đối với sự hình thành và phát triển nhân cách Theo quan điểm tâm lý học macxit, không phải con người sinh ra đã có sẵn nhân cách và cũng không phải nó được bộc lộ dần dần từ các bản năng nguyên thuỷ Nhân cách là một cấu tạo tâm lý mới được hình thành và phát triển trong quá trình sống, hoạt động và giao tiếp của mỗi người Như V.I.Lênin đã khẳng định: “Cùng với dòng sữa mẹ, con người hấp thụ tâm lý, đạo đức của

xã hội mà nó là thành viên” Nhà tâm lý học nổi tiếng A.N.Leonchiev cũng chỉ ra rằng: Nhân cách cụ thể là nhân cách con người sinh thành và phát triển theo con đường từ bên ngoài chuyển vào nội tâm, từ các quan hệ với thế giới tự nhiên, thế giới đồ vật, nền văn hoá xã hội do các thế hệ trước tạo ra, các quan hệ xã hội mà nó gắn bó

2 Sự phát triển nhân cách

Chính tính cách của chúng ta tạo nên con người của chúng ta, nhưng chính xác thì tính cách của chúng ta hình thành như thế nào? Sự phát triển nhân cách đã là một chủ đề chính được quan tâm đối với một số nhà tư tưởng nổi bật nhất trong tâm lý học Kể từ khi tâm lý học ra đời với tư cách là một khoa học riêng biệt, các nhà nghiên cứu đã đề xuất nhiều ý tưởng khác nhau để giải thích cách thức và lý do tại sao nhân cách phát triển Sự phát triển nhân cách đề cập đến cách các mô hình hành vi có tổ chức tạo nên tính cách độc đáo của mỗi người xuất hiện theo thời gian Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến tính cách, bao gồm di truyền, môi trường, cách nuôi dạy con cái và các biến số xã hội Có lẽ quan trọng nhất, đó là sự tương tác liên tục của tất cả những ảnh hưởng này tiếp tục hình thành nhân cách theo thời gian

I Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách

1 Yếu tố di truyền

Thực sự mà nói, tính cách của một con người là sản phẩm của thiên phú di truyền

Yếu tố di truyền có vai trò tạo tiền đề vật chất cho sự hình thành và phát triển nhân cách Không thể có nhân cách trừu tượng ở bên ngoài một con người bằng xương bằng thịt mà

là nhân cách của một con người cụ thể sống trong một xã hội cụ thể Ngay từ lúc đứa trẻ sinh ra đã có những đặc điểm hình thái sinh lý của con người bao gồm các đặc điểm bẩm sinh và di truyền Theo sinh vật học hiện đại, di truyền là mối liên hệ kế thừa của cơ thể sống đảm bảo sự tái tạo ở thế hệ mới những nét giống nhau về mặt sinh vật đối với thế hệ trước và đảm bảo năng lực đáp ứng những đòi hỏi của hoàn cảnh theo một cơ chế đã định sẵn Trong khi đó, những đặc điểm giải phẫu sinh lý của cá thể ngoài những yếu tố do di truyền tạo nên, còn có những yếu tố riêng tự tạo do sự vận động và phát triển của cá thể Những yếu tố như thế đối với con người có ngay từ trong môi trường bào thai của mẹ Chính vì vậy, một cá thể vừa mang đặc điểm giải phẫu sinh lý của cha mẹ vừa có những cái gì đó của riêng nó Bẩm sinh – di truyền là những đặc điểm giải phẫu sinh lý của hệ thần kinh và các cơ quan cảm giác, vận động Đối với mỗi cá thể khi ra đời đã nhận được một số đặc điểm về cấu tạo và chức năng cơ thể từ các thế hệ trước theo con đường di truyền, trong đó có những đặc điểm về cấu tạo và chức năng của các giác quan và não Những đặc điểm của hoạt động thần kinh cấp cao được biểu hiện ngay từ những ngày đầu của cá thể.

2 Yếu tố môi trường

Môi trường là hệ thống các hoàn cảnh bên ngoài các điều kiện tự nhiên và xã hội xung quanh cần thiết cho hoạt động sống và phát triển của con người Có thể phân thành 2 loại: Môi trường tự nhiên và môi trường xã hội

2.1 Môi trường tự nhiên

Mỗi dân tộc sống trên một lãnh thổ nhất định với những độc đáo riêng về hoàn cảnh địa

lý Những điều kiện ấy quy định đặc điểm của các dạng, các ngành sản xuất, đặc tính nghề nghiệp và một số nét riêng trong phạm vi sáng tạo nghệ thuật Qua đó, qui định giá trị vật chất và tinh thần ở một mức độ nhất định Cho nên có thể nói, tâm lý dân tộc mang dấu ấn của hoàn cảnh tự nhiên thông qua khâu trung gian là phương thức sống Xét cho cùng, nhiều phong tục tập quán đều có nguồn gốc từ điều kiện và hoàn cảnh sống tự nhiên Một số nét tâm lý nào đó của bản địa, của nghề nghiệp cũng có thể được hiểu theo logic ấy Nhân cách như là một thành viên xã hội, chịu ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên thông qua những giá trị vật chất và tinh thần, qua phong tục tập quán của dân tộc, của địa phương, của nghề nghiệp - những cái vốn có liên hệ với điều kiện tự nhiên ấy mà qua phương thức sống của chính bản thân đó Ví dụ, những người sống ở nơi gần biển thì thường làm nghề đi biển, dạn dày với nắng gió Vì vậy họ thường phát triển theo lối sống

mạnh mẽ, từng trải nhưng vô cùng thuần hậu Một số nhà tâm lý học hiện đại cho rằng, hoàn cảnh tự nhiên không giữ vai trò quan trọng và quyết định trong sự phát triển tâm lý nhân cách Khác với quan điểm trên, một số tác giả của tâm lý học phương Tây lại đề cao vai trò của điều kiện hoàn cảnh sống tự nhiên Họ đã giải thích nguyên nhân một số thói xấu hay đức tính cao quý của dân tộc này hay dân tộc khác bằng hoàn cảnh địa lý: cá tính của người phương Bắc thì mạnh mẽ nhưng lạnh nhạt, của người phương Nam thì yếu ớt nhưng xởi lởi, dễ gần Thậm chí, nguyên nhân của hành động chiến tranh xâm lược của một số nước Tây Âu cũng được giải thích bằng hoàn cảnh địa lý mang tính kích thích Đó

là một quan điểm sai lầm và thiếu tính khoa học

2.2 Môi trường xã hội

Môi trường này có vai trò quan trọng trong sự phát triển tâm lý nhân cách Không có sự tiếp xúc, trao đổi với người xung quanh hoặc sống trong một xã hội quá đơn điệu thì cơ thể sẽ lớn lên và phát triển trong trạng thái của động vật hoặc sẽ nghèo nàn về tâm lý, kém sự linh động Năm 1867, tại huyện Bulandshahr, Ấn Độ Một đêm nọ, một nhóm thợ săn khi tìm đường xuyên qua rừng rậm thì bắt gặp một bãi đất trống Phía sau nó là lối vào một hang động, mà họ tin rằng đang được một con sói đơn độc canh giữ.Những người thợ săn chuẩn bị sẵn sàng để phục kích con mồi, nhưng họ đã khựng lại khi nhận ra rằng đó hoàn toàn không phải là một con vật Đó là một cậu bé, chắc không quá 6 tuổi Cậu không lại gần nhóm người và cũng không trả lời những câu hỏi của họ.Dina Sanichar được bầy sói nuôi dưỡng và trong những năm đầu đời, cậu vẫn nghĩ mình là một loài duy nhất mang hình hài như vậy Khi các thợ săn phát hiện Sanichar nằm trong hang, họ đã đưa cậu bé về một trại trẻ mồ côi gần đó Ở đây, các nhà truyền giáo đã tìm cách dạy Sanichar tất cả những gì cậu chưa bao giờ được học Tuy nhiên hố sâu ngăn cách giữa hành vi của con người và bản năng động vật quá lớn để Sanichar có thể vượt

qua.Sanichar đã rất chật vật để thích nghi với thế giới văn minh Trong thời gian ở trại trẻ

mồ côi Sikandra Mission, Sanichar còn được gọi bằng biệt danh “Cậu bé sói” Các nhà truyền giáo nghĩ rằng đó là một cái tên phù hợp vì họ tin rằng cậu bé được nuôi dưỡng bởi động vật hoang dã và chưa bao giờ trải nghiệm tiếp xúc với con người.Theo lời kể của họ, hành vi của Sanichar giống với động vật hơn là con người Cậu bé đi lại bằng bốn chân và rất khó khăn khi đứng bằng hai chân của mình Cậu chỉ thích ăn thịt sống và gặm xương để mài răng.Erhardt Lewis, Giám đốc trại trẻ mồ côi, từng viết cho một đồng nghiệp: "Việc cậu bé có thể thành thục đi bằng cả hai tay hai chân thật đáng ngạc nhiên Trước khi ăn hoặc nếm bất cứ thức ăn gì, cậu đều ngửi, và nếu không thích mùi đó, cậu ném bỏ ngay”.Giao tiếp với Sanichar rất khó khăn vì hai lý do Thứ nhất, cậu không nói cùng ngôn ngữ với những người truyền giáo đang chăm sóc mình Bất cứ khi nào muốn bày tỏ về bản thân, cậu gầm gừ hoặc tru lên như một con sói Thứ hai, cậu cũng không hiểu các ký hiệu cơ thể Những người không nói cùng ngôn ngữ thông thường có thể khiến người khác hiểu mình chỉ bằng cách chỉ chỏ vào các vật thể khác nhau Nhưng do loài sói không sử dụng các ngón tay chân, kiểu “ngôn ngữ toàn cầu” này cũng trở thành

vô nghĩa với Sanichar

C.Mác đã nhận xét: Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội Như vậy, có thể thấy, đứa trẻ ra đời mới chỉ như một con người “dự bị”

Nó không thể trở thành con người nếu bị cô lập, tách khỏi đời sống xã hội, nó cần phải học để trở thành người Chính sự gia nhập xã hội mà đứa trẻ và hành vi của nó mang nội dung xã hội Đứa trẻ muốn trở thành nhân cách phải có sự tiếp xúc với người lớn để nắm vững tri thức, kinh nghiệm lịch sử và xã hội để được chuẩn bị bước vào cuộc sống lao động, văn hoá của thời đại Quan hệ sản xuất qui định nội dung chủ yếu của nhiều nét tâm lý cơ bản của nhân cách Tâm lý nhân cách lại phụ thuộc vào quan hệ chính trị và pháp luật vị trí giai cấp của cá nhân sẽ kích thích tính tích cực của nó ở mức độ này hay mức độ khác trong vai trò xã hội Nhu cầu, hứng thú, lý tưởng phụ thuộc không ít vào vai trò ấy Đặc tính của quan hệ sản xuất, quan hệ chính trị pháp luật biểu hiện qua tư tưởng, đạo đức và ở mức độ khác nhau qua phong tục, tập quán Cá nhân là một tồn tại có ý thức, nó có thể lựa chọn và do đó nó lựa chọn những yếu tố tác động của hoàn cảnh xã hội vốn bao giờ cũng phức tạp, phản ứng trở lại một cách khác nhau trước những tác động đó Chẳng thế mà Mác viết: “hoàn cảnh tạo ra con người trong chừng mực con người tạo ra hoàn cảnh” Trong môi trường xã hội ta còn thấy những hiện tượng tâm lý xã hội quần chúng khác ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý nhân cách Dư luận và tâm trạng chung, đó là sự phán xét đánh giá của sự đông người về sự kiện đời sống xã hội của hoạt động tập thể của hành vi cá nhân Dư luận được hình thành thầm lặng hoặc có ý thức Có thể đóng vai trò tích cực hay tiêu cực trong đời sống được bắt nguồn từ sự kiện thực hay bịa đặt Nó nảy sinh, phát triển trên tâm trạng xã hội và có ảnh hưởng trở lại tâm trạng đó Tâm trạng chung: Bao trùm bầu không khí lạc quan hay bi quan - sức phấn đấu chung của nhóm hay cá nhân đều chịu ảnh hưởng của tâm trạng chung đó Ví dụ: lời nói, cử chỉ, việc làm, cách nhìn, nếp nghĩ của một thành viên đều có muôn màu muôn vẻ của tâm trạng chung đó, tình cảm của nhân cách được kết tinh dần dần từ đó Ta có thể thấy tâm trạng chung của một gia đình, một nhóm bạn, một thế hệ, một dân tộc, một thời đại Thi đua: Là phương thức tác động qua lại giữa cá nhân, nhóm và tập thể làm tăng kết quả hoạt động của nhau Nhiều phẩm chất nhân cách, tập thể được phát triển qua thi đua.Ví dụ: sự thi đua trong lớp học nhằm đạt kết quả cao trong học tập sẽ tạo điều kiện thuận lợi

để phát triển ở mỗi thành viên trong lớp sự nỗ lực học tập Bắt chước: Thể hiện ra trong mọi lĩnh vực của đời sống Bắt chước diễn ra một cách có ý thức hay không có ý thức, bắt chước trong cách giao tiếp, ngôn ngữ, trong ăn mặc Đặc biệt trẻ con trong độ tuổi ấu thơ rất hay bắt chước người lớn Vì vậy, cách xử sự của người lớn có tác động rất lớn đến sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ sau này Nhân tố xã hội cơ bản có ảnh hưởng lớn đến sự hình thành và phát triển nhân cách con người là tồn tại xã hội, hoàn cảnh sống mang tính lịch sử - cụ thể mà cá nhân đó sống C.Mác đã nói: “Nếu như con người bẩm sinh đã là sinh vật có tính xã hội thì do đó con người chỉ có thể phát triển bản tính của mình trong xã hội và cần phải phán đoán lực lượng bản tính của anh ta, không phải căn

cứ vào lực lượng của cá nhân riêng lẻ mà căn cứ vào lực lượng của toàn xã hội” Do vậy,

ở mỗi thời đại khác nhau, như thời Cổ đại, Trung cổ, Cận đại, Hiện đại có những kiểu loại nhân cách khác nhau Thời cổ đại, khi nền kinh tế chưa phát triển, của cải còn ít, con người phải sống phụ thuộc vào tập thể, nhân cách mỗi người hoà vào nhân cách tập thể Thời Trung cổ, với sự ra đời của Kitô giáo, nhân cách chủ yếu hướng về đời sống tinh

thần, về những giá trị đạo đức thuần tuý, con người sống nhưng luôn chuẩn bị cho đời sống của mình sau khi chết Thời Cận đại với sự khẳng định giá trị con người, nhân cách mang tính độc lập sáng tạo

3 Yếu tố giáo dục

Yếu tố giáo dục giữ vai trò chủ đạo trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách Môi trường xã hội tác động đến mỗi cá nhân một cách tự phát và tự giác nhưng chủ yếu bằng con đường tự giác là giáo dục Theo quan điểm của tâm lý học và giáo dục học hiện đại thì giáo dục giữ vai trò chủ đạo trong sự phát triển nhân cách Giáo dục là một hoạt động chuyên môn của xã hội nhằm hình thành và phát triển nhân cách con người theo những yêu cầu của xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định Theo nghĩa rộng, giáo dục là toàn bộ tác động của gia đình, nhà trường, xã hội bao gồm cả dạy học và cách tác động giáo dục khác đến con người Theo nghĩa hẹp, giáo dục có thể xem như là “quá trình tác động có ý thức, có mục đích và có kết quả về mặt tư tưởng, đạo đức và hành vi trong tập thể trẻ em và học sinh trong gia đình và cơ quan giáo dục mà nhà trường” Vai trò chủ đạo của giáo dục đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của thế hệ trẻ được thể hiện ở những điểm sau:

- Giáo dục vạch phương hướng cho sự hình thành và phát triển nhân cách của học sinh

và dẫn dắt sự hình thành và phát triển nhân cách theo chiều hướng đó Điều này được thể hiện qua việc thực hiện mục tiêu giáo dục, đào tạo của nhà trường và các tổ chức giáo dục mà nhà trường

- Thông qua giáo dục, thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm xã hội - lịch sử đã được kết tinh trong những sản phẩm văn hoá vật chất và tinh thần của nhân loại Thế hệ trẻ lĩnh hội những kinh nghiệm đó để biến thành kinh nghiệm của bản thân

và tạo nên nhân cách của mình Chẳng thế mà tục ngữ, thành ngữ, ca dao được nhân dân

ca ngợi là “túi khôn của nhân loại”

- Giáo dục có thể mang lại những cái mà yếu tố bẩm sinh – di truyền hay môi trường tự nhiên không thể đem lại Chẳng hạn, nếu không bị khuyết tật gì, thì theo sự tăng trưởng

và phát triển của cơ thể, đến một giai đoạn nhất định, đứa trẻ sẽ biết nói Nhưng muốn biết đọc sách báo thì nhất thiết nó phải học Hoặc như đến một độ tuổi nào đó, đứa trẻ làm được mọi động tác vốn có của con người nhưng muốn có được những kỹ xảo nghề nghiệp thì dứt khoát phải học nghề

- Giáo dục có thể bù đắp những thiếu hụt do bệnh tật mang lại cho con người Ví dụ: Bằng phương pháp giáo dục đặc biệt, những người bị khuyết tật có thể phục hồi được những chức năng đã mất, hoặc có thể phát triển tài năng hoặc trí tuệ một cách bình thường Beethoven (17/12/1770 – 26/3/1827) là nhà soạn nhạc cổ điển người Đức Hồi nhỏ, ông bị khiếm thính, sau đó bị điếc hoàn toàn Tuy vậy, ông vẫn trở thành một nhà soạn nhạc vĩ đại, nổi tiếng thế giới nhờ vào sự giảng dạy bởi cha ông Ông là hình tượng

âm nhạc quan trọng trong giai đoạn giao thời, từ thời kỳ âm nhạc cổ điển sang âm nhạc lãng mạn Beethoven được coi là một trong những nhà soạn nhạc vĩ đại nhất và có ảnh hưởng tới rất nhiều nhà soạn nhạc, nhạc sỹ và khán giả về sau.

-Giáo dục có thể phát huy tối đa những mặt mạnh của các yếu tố chi phối sự hình thành nhân cách như các yếu tố thể chất, môi trường

- Giáo dục có thể uốn nắn những phẩm chất tâm lý xấu, do tác động tự phát của môi trường xã hội gây nên và làm cho nó phát triển theo chiều hướng mong muốn của xã hội Chẳng hạn, công tác giáo dục trẻ em hư hoặc cải tạo lao động đối với những người phạm pháp Không phải ngẫu nhiên mà những trại cai nghiện được lập ra

- Giáo dục có thể đi trước hiện thực, trong khi tác động tự phát của xã hội chỉ ảnh hưởng đến cá nhân ở mức độ hiện có của nó Chẳng hạn, hiện nay chúng ta đang ở những bước ban đầu của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, nhưng mục tiêu mà nhà trường đề ra

và phấn đấu là xây dựng, giáo dục học sinh thành những con người XHCN Đây là tính chất tiên tiến của giáo dục

Những công trình nghiên cứu về tâm lý học và giáo dục học hiện đại đã chứng minh rằng: Sự phát triển tâm lý của trẻ em chỉ có thể diễn ra một cách tốt đẹp trong những điều kiện của sự dạy học và giáo dục Điều này được minh chứng bằng cả lịch sử phát triển của loài người: Trên thế giới chưa từng có một nhà bác học, một danh nhân, một thiên tài nào lại chưa hề qua giáo dục của nhà trường cả Tuy nhiên, giáo dục chỉ vạch ra phương hướng cho sự hình thành và phát triển nhân cách, thúc đẩy quá trình hình thành và phát triển theo hướng đó Còn cá nhân đó có phát triển theo hướng đó hay không, phát triển đến mức độ nào thì giáo dục không quyết định trực tiếp mà chính là hoạt động và giao tiếp của mỗi cá nhân Do đó, cần phải tiến hành giáo dục trong mối quan hệ hữu cơ với việc tổ chức hoạt động, tổ chức quan hệ giao tiếp, hoạt động cùng nhau trong các mối quan hệ, quan hệ nhóm và tập thể Đặc biệt, con người là thực thể tích cực có thể tự hình thành và biến đổi nhân cách của mình một cách có ý thức, có khả năng tự cải tạo chính bản thân mình, có nhu cầu tự khẳng định, tự ý thức, tự điều chỉnh cho nên con người có hoạt động tự giáo dục Hoạt động này là quá trình con người tự biết kiềm chế mình, biết hướng nhu cầu, hứng thú, giá trị của mình cho phù hợp với những chuẩn mực đạo đức, giá trị của xã hội Vì vậy, giáo dục không được tách rời với tự giáo dục, tự rèn luyện, tự hoàn thiện nhân cách ở mỗi cá nhân Như vậy, giáo dục một mặt cung cấp cho con người những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, mặt khác, hình thành trong nhân cách họ những phẩm chất tâm lý cần thiết theo yêu cầu của sự phát triển xã hội Sản phẩm văn hoá của loài người có thể biến thành tài sản tinh thần của nhân cách nhờ hoạt động dạy học và giáo dục Trong xã hội hiện nay, gia đình, nhà trường và xã hội có thể đạt tới sự thống nhất cao hơn trong việc giáo dục thế hệ trẻ

4 Yếu tố hoạt động

Hoạt động là con đường quyết định trực tiếp đối với sự hình thành và phát triển nhân cách Con đường tác động có mục đích, tự giác của xã hội bằng giáo dục đến thế hệ trẻ sẽ trở nên không có hiệu quả nếu như bản thân cá nhân học sinh không tiếp nhận, không hưởng ứng những tác động đó, không trực tiếp tham gia vào các hoạt động đó nhằm phát triển tâm lý, hình thành nhân cách Bởi vậy, hoạt động mới là nhân tố tác động quyết định trực tiếp đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của cá nhân Điều này hoàn toàn