PHÂN TÍCH MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VỚI Ý THỨC XÃ HỘI VÀ VẬN DỤNG MỐI QUAN HỆ NÀY VÀO CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Như chúng ta đã biết, giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là vấn đề cơ bản của triết học. Quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội chính là quan hệ giữa vật chất và ý thức được xem xét trong lĩnh vực xã hội. Do vậy, vấn đề cơ bản của triết học về xã hội là giải quyết mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội. Tồn tại xã hội và ý thức xã hội là hai phương diện biện chứng cơ bản tồn tại song song trong xã hội từ xưa đến nay. Chúng có sự tác động qua lại, phản ánh một cách khách quan và bổ trợ nhau. Tuy nhiên, những tác động đó được đánh giá như thế nào phụ thuộc vào lập trường chủ nghĩa duy vật hay chủ nghĩa duy tâm của nhà phân tích triết học .

ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

VIỆN ĐÀO TẠO SAU ĐẠI HỌC KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI



BÀI TIỂU LUẬN MÔN TRIẾT HỌC

ĐỀ TÀI: PHÂN TÍCH MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VỚI Ý THỨC XÃ HỘI VÀ VẬN DỤNG MỐI QUAN

HỆ NÀY VÀO CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

MÃ LỚP :21D1PHI61000422

LỜI MỞ ĐẦU

Như chúng ta đã biết, giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là vấn đề cơ bản của triết học Quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội chính là quan hệ giữa vật chất và ý thức được xem xét trong lĩnh vực xã hội Do vậy, vấn đề cơ bản của triết học

về xã hội là giải quyết mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

Tồn tại xã hội và ý thức xã hội là hai phương diện biện chứng cơ bản tồn tại song song trong xã hội từ xưa đến nay Chúng có sự tác động qua lại, phản ánh một cách khách quan và bổ trợ nhau Tuy nhiên, những tác động đó được đánh giá như thế nào phụ thuộc vào lập trường chủ nghĩa duy vật hay chủ nghĩa duy tâm của nhà phân tích triết học

Vì vậy, việc tìm hiểu phân tích mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức

xã hội là cần thiết để chúng ta có được sự nhìn nhận khách quan nhất về các tác động

có ảnh hưởng to lớn này Từ đó có thể vận dụng mối quan hệ này vào công cuộc đổi mới của nước ta hiện nay

1 MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI

1.1 Tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội là toàn bộ sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của

xã hội Tồn tại xã hội bao gồm các yếu tố cơ bản là phương thức sản xuất vật chất, điều kiện tự nhiên và dân cư Trong đó phương thức sản xuất là yếu tố cơ bản và trực tiếp quy định sự tồn tại, phát triển của xã hội nói chung và sự phát triển của nền sản xuất xã hội nói riêng

1.2 Ý thức xã hội

Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm trong đó toàn bộ đời sống

tư tưởng và tâm lý xã hội, được biểu hiện phong phú trong sinh hoạt văn hóa, tư tưởng tập quán của mỗi cộng đồng xã hội

Ý thức xã hội được nhận biết qua ba hình thức cơ bản là: các sinh hoạt văn hóa của cộng đồng xã hội (sinh hoạt lễ hội, tôn giáo, nghệ thuật…), sinh hoạt tư tưởng (sinh hoạt chính trị, phát luật, khoa học ) và các tập tục, nếp sống đặc trưng của mỗi cộng đồng người

Tùy thuộc vào đối tượng, phạm vi và trình độ của sự phản ánh, ta chia ý thức xã hội

thông thường và ý thức luận, tâm lý xã hội và hệ tư tưởng:

1.2.1 Ý thức xã hội thông thường và ý thức luận

+ Ý thức xã hội thông thường là toàn bộ những tri thức , những quan niệm của nhưng con người trong một cộng đồng người nhất đinh ,được hình thành một cách trực tiếp từ hoạt động thực tiễn hàng ngày, chưa được hệ thống hóa, khái niệm hóa thành lý luận Theo ý thức xã hội thông thường ,tâm lý xã hội là một phận xã hội quan trọng Ý thức

xã hội thông thường thường phản ánh sinh động trực tiếp nhiều mặt cuộc sống hàng ngày của con người, thường xuyên chi phối cuôc sống đó

+ Ý thức lý luận là những tư tưởng đã được hệ thống hóa, khái quát hóa thành những học thuyết xã hội được trình bày dưới dạng những khái niệm, phạm trù ,quy luật … Ý thức lý luận có khả năng đánh giá hiện thực khoa học một cách khái quát và sâu sắc và chính xác ,vạch ra những mối liên hệ về bản chất của các sự vật và hiện tượng

1.2.2 Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng.

+ Tâm lý xã hội bao gồm toàn bộ tình cảm, ước muốn, thói quen, tập quán… của một cộng đồng người hay của toàn xã hội, được hình thành tự phát dưới tác động trực tiếp của đời sống hằng ngày và phản ánh một cách trực tiếp hoàn cảnh xã hội Trong xã hội

có giai cấp thì tâm lý xã hội mang tính giai cấp Ngoài ra, tâm lý xã hội còn mang đặc điểm của tâm lý dân tộc như thị hiếu, tập quán, truyền thống… được hình thành, phát triển lâu dài trong lịch sử các dân tộc

+ Hệ tư tưởng là hệ thống các quan điểm của một giai cấp về mục tiêu hướng đến của giai cấp này và những phương pháp để đạt được mục tiêu đó Nói cách khác, là những

tư tưởng, quan niệm của một giai cấp đã được hệ thống hóa thành lý luận, thành các học thuyết xã hội, phản ánh một cách tự giác, sau sắc lợi ích giai cấp và là vũ khí đấu tranh của một giai cấp hay lực lượng xã hội nhất định

Là trình độ cao của ý thức xã hội, được hình thành khi con người nhận thức sâu sắc hơn về những điều kiện sinh hoạt vật chất của mình, được hình thành một cách tự giác

Hệ tư tưởng là hệ thống những quan điểm, tư tưởng về chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo…là kết quả khái quát hóa những kinh nghiệm xã hội Trong xã hội có giai cấp, ý thức xã hội của mỗi giai cấp có nội dung, hình thức tồn tại và xu hướng phát triển khác nhau, thậm chí đối lập nhau

1.3 Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội.

1.3.1 Vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội

Chủ nghĩa duy vật lịch sử chỉ rõ rằng: tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, nhưng đó không phải là một sự quyết định đơn giản, trực tiếp Ý thức xã hội là sự phản ánh của tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội Mỗi khi tồn tại xã hội, nhất là phương thức sản xuất biến đổi thì tư tưởng và lý luận xã hội, những quan điểm về chính trị, pháp quyền, triết học, đạo đức, văn hóa nghệ thuật …sớm muộn sẽ biến đổi theo Các cặp phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử giải quyết vấn đề cơ bản của triết học trong lĩnh vực xã hội Tồn tại xã hội quyết định vai trò và tác dụng của ý thức xã hội và xét đến cùng, nó quy định cả khuynh hướng vận động phát triển của xã hội Ý thức xã hội

là phản ánh của tồn tại xã hội, bao gồm nhiều trình độ khác nhau (ý thức thông thường,

ý thức lí luận) và nhiều hình thái khác nhau (chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, triết học, khoa học, v v.) Sự phản ánh của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội còn bị chi phối bởi cái chủ quan của chủ thể cộng động phản ánh như trình độ phản ánh, thế giới quan, góc tiếp cận, đặc biệt là lợi ích

1.3.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

Quan điểm duy vật lịch sử nhấn mạnh tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và sự tác động của nó tới tồn tại xã hội Và được thể hiện cụ thể như sau:

- Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn: thường xảy ra khi ý thức xã hội không phản ánh

kịp thời sự vận động, phát triển của đời sống xã hội bởi vì ý thức xã hội chí là cái phản ánh được sinh ra từ tồn tại xã hội, còn tồn tại xã hội thì gắn trực tiếp với hoạt động thực tiễn nên thường biến đổi nhanh hơn Sự lạc hậu của ý thức xã hội biểu hiện rất đa dạng, ở nhiều cấp độ, trong cả ý thức xã hội đời thường và cả ý thức lý luận, do rất nhiều nguyên nhân:

Một là : sự biến đổi của tồn tại xã hội do tác động mạnh mẽ, thường xuyên và trực tiếp của những hoạt động thực tiễn của con người, thường diễn ra với tốc độ nhanh mà ý thức xã hội có thể không phản ánh kịp và trở nên lac hậu Hơn nữa ý thức xã hội là cái phản ánh tồn tại xã hội nên nói chung chỉ biến đổi sau khi có sự biến đổi của tồn tại xã hội

Hai là: do sức mạnh của thói quen truyền thống ,tập quán cũng như do tính lạc hậu ,bảo thủ của một số hình thái xã hội

Ba là: Ý thức xã hội luôn gắn với lợi ích của những nhóm, những tập đoàn người,

những giai cấp nhất định trong xã hội.

- Ý thức xã hội có thể vượt trước: Khi khẳng định tính lạc hậu hơn của ý thức xã hội so với tồn tại xã hội, triết học Mác đồng thời cũng thừa nhận rằng trong những điều kiện vật chất nhất định, tư tưởng của con người đặc biệt những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo tương lai và có tác dụng hướng dẫn tổ chức chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người Sự vượt trước của ý thức xã hội chứng tỏ rằng ý thức xã hội đã phản ánh được tồn tại xã hội chính xác và sâu sắc hơn

- Ý thức xã hội có tính kế thừa: ý thức xã hội một mặt chúng phản ánh tồn tại xã hội trực tiếp, mặc khác chúng kế thừa lẫn nhau trong sự phát triển Tuy nhiên, sự kế thừa

là có tính chất chọn lọc Trong xã hội có giai cấp, tính kế thừa của ý thức xã hội cũng mang tính giai cấp Những giai cấp khác nhau kế thừa những nội dung ý thức khác nhau của các thời đại trước Vì vậy, khi tiến hành cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực

ý thức thì không những phải vạch ra tính chất phản khoa học, phản tiến bộ của những trào lưu tư tưởng phản động trong điều kiện hiện tại mà còn phải chỉ ra những nguồn gốc lý luận của chúng trong lịch sử và phải kế thừa, phát huy những giá trị tinh thần tiến bộ của dân tộc và nhân loại

1.3.3 Vai trò của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội.

Theo chủ nghĩa duy vật lịch sử, tồn tại xã hội giữ vai trò quyết định sự ra đời, bản chất, nội dung, tính chất và sự biến đổi của ý thức xã hội, còn ý thức xã hội có tính độc lập

và tác động trở lại tồn tại xã hội Tính chất và hiệu quả tác động trở lại của ý thức xã hội phụ thuộc vào các yếu tố: những điều kiện lịch sử cụ thể, tính chất của các mối quan hệ kinh tế mà trên đó tư tưởng nãy sinh, vai trò lịch sử của giai cấp chủ thể của tư tưởng, mức độ phản ánh đúng đắn của tư tưởng đối với các nhu cầu phát triển xã hội, mức độ ảnh hưởng, thâm nhập của tư tưởng trong nhân dân Nếu các yếu tố của ý thức

xã hội tiến bộ sẽ có vai trò thúc đẩy sự phát triển của xã hội, còn ngược lại sẽ kiềm hãm sự phát triển của xã hội

2 SỰ VẬN DỤNG VÀO CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chúng ta có thể thấy rằng Việt Nam là một nước nước phát triển từ một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu đi lên chủ nghĩa xã hội, và vẫn đang trong quá trình tiếp thu và học hỏi các tiến bộ khoa học công nghệ ở các nước tiên tiến là một quá trình chuyển

tiếp từ xã hội truyền thống sang xã hội hiện đại Nền kinh tế vật chất phương thức sản xuất, chủ yếu dựa trên cơ sở sản xuất nông nghiệp và công nghiệp, lấy việc khai thác tài nguyên thiên nhiên, sản xuất, chế biến, phân phối, sử dụng sản phẩm vật chất làm nền tảng, đang có sự chuyển dần sang nền kinh tế tri thức, sử dụng tri thức chi phối toàn bộ các hoạt động kinh tế

Việc ứng dụng phân tích tâm lý và hệ tư tưởng của dân tộc để hiểu rõ những đặc điểm văn hoá, tâm lý của dân tộc, những truyền thống tốt, những yếu tố tích cực, thúc đẩy

sự phát triển, lọai bỏ những nhược điểm, những yếu tố chưa tốt, tâm lý tiêu cực, đang hoặc sẽ níu kéo kiềm hãm sự phát triển của nền kinh tế hiện nay, là việc làm hết sức cần thiết để giúp xây dựng một chiến lược phát triển nền kinh tế đúng đắn, phù hợp hoàn cảnh và điều kiện thế giới ngày nay

Dưới sự tác động của ý thức xã hội, ngày nay các giá trị kinh tế lớn nhất được hình thành không phải trong khu vực trực tiếp sản xuất của cải vật chất mà trong khu vực khoa học, kỹ thuật, dịch vụ Vai trò của tài nguyên thiên nhiên và của cải vật chất sẵn

có ngày càng giảm so với tiềm năng trí tuệ, tinh thần, văn hoá

Có thể nói từ ngày đổi mới và mở cửa chúng ta đã nhận thức đuợc tầm quan trọng của kết cấu hạ tầng vật chất trong phát triển kinh tế và đã tập trung xây dựng năng lượng, giao thông, bưu điện, viễn thông, v.v Chỉ vài năm lại đây, khi tăng trưởng chững lại, chúng ta mới bắt đầu ý thức rõ hơn tầm quan trọng của ý thức xã hội: tập quán, đặc tính con người, cách nghĩ, cách làm việc, cách sống, quan niệm xử thế , v.v

Vì vậy, cùng với sự phát triển không ngừng và đổi mới của nền kinh tế Chúng ta cần nhìn lại bản thân ta không chỉ để tự tin hơn, mà còn để bớt chủ quan trước tình hình mới Tự điều chỉnh phát triển bản thân trở thành người có ích cho dân tộc, để thấy mình có những khiếm khuyết gì cần phải sửa, thay vì cố tình bỏ qua hay che dấu Bản thân tự phát huy đầu óc kinh doanh hiện đại, cung cách làm ăn lớn, tính toán nhìn

xa, trông rộng, táo bạo, nhạy cảm và năng động với cái mới, thích ứng mau lẹ để xoay chuyển tình thế khi gặp khó khăn, bền bỉ và quyết tâm theo đuổi đến cùng một sự nghiệp được yêu thích, miệt mài học tập, ngẫm nghĩ và phân tích sâu sắc, nghiên cứu nghiêm túc để tìm hiểu cặn kẽ đạo lý của mọi vấn đề Phát triển ý thức cá nhân hòa hợp cùng với sự phát triển của xã hội hiện nay, để bản thân không trở nên lạc hậu và góp phần vào công cuộc phát triển của đất nước trong thời kỳ mới