A. MỞ ĐẦU Văn hóa tộc người được hình thành trên cơ sở mối quan hệ giữa chủng tộc, ngôn ngữ và văn hóa, gắn với quá trình lịch sử, văn hóa tộc người của quốc gia và nhân loại. Văn hóa tộc người không chỉ mang tính đặc trưng của ý thức tộc người, một dấu hiệu quan trọng để nhận diện tộc người, mà sự phát triển của văn hóa tộc người còn là cơ sở hình thành, phát triển nền văn hóa dân tộc quốc gia đa dạng và thống nhất. Sự hình thành văn hóa tộc người là một giai đoạn lịch sử đặc biệt trong tiến trình phát triển của nhân loại. Văn hóa tộc người là cội nguồn, nền tảng hình thành và phát triển văn hóa quốc gia, văn hóa nhân loại. Bởi nói đến văn hóa tộc người là nói đến tổng thể các yếu tố về tiếng nói, chữ viết, sinh hoạt văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần, các sắc thái tâm lý và tình cảm, phong tục và lễ nghi... căn cứ để phân biệt tộc người này với tộc người khác. Văn hóa các dân tộc là có vai trò quan trọng đối với văn hóa Việt Nam trong nhiều lĩnh vực: nghiên cứu văn hóa truyền thống; xây dựng nền văn học nghệ thuật mới; xây dựng một nếp sống đẹp, dân chủ và nhân ái. Trong bối cảnh hiện nay, khi toàn cầu hóa như là một xu thế tất yếu thì việc nghiên cứu các khía cạnh tộc người và văn hóa tộc người là một đòi hỏi và cũng là một yêu cầu khách quan, góp phần vào sự phát triển và phát triển bền vững của các quốc gia, các tộc người trên bình diện thế giới cũng như ở Việt Nam. Nghiên cứu văn hóa dân tộc nói chung, văn hóa tộc người nói riêng là một vấn đề luôn mang tính thời sự trong quá trình xây dựng và thực thi các chính sách phát triển của các quốc gia dân tộc trên thế giới hiện nay. Tìm hiểu mối quan hệ giữa văn hóa tộc người và văn hóa quốc gia có ý nghĩa quan trọng. Đó là lý do tôi chọn đề tài: “Tìm hiểu mối quan hệ giữa văn hóa tộc người và văn hóa quốc gia ở nước ta hiện nay”.
Trang 1TIỂU LUẬN MÔN: VĂN HÓA TỘC NGƯỜI
Đề tài:
TÌM HIỂU MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HÓA TỘC NGƯỜI VỚI VĂN HÓA QUỐC GIA Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
Trang 2MỤC LỤC
A MỞ ĐẦU 3
B NỘI DUNG 4
I QUAN NIỆM VỀ VĂN HÓA TỘC NGƯỜI 4
1 Khái niệm 4
1.1 Văn hóa 4
1.2 Tộc người 5
1.3 Văn hóa tộc người 6
2 Các dạng thức cơ bản của văn hóa tộc người 8
II MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HÓA TỘC NGƯỜI VÀ VĂN HÓA QUỐC GIA 10
1 Văn hóa tộc người là bộ phận cấu thành và tồn tại song song với văn hóa quốc gia 11
2 Văn hóa quốc gia tạo điều kiện cho văn hóa tộc người hội nhập và phát triển 13
C KẾT LUẬN 15
D DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 17
Trang 3A MỞ ĐẦU
Văn hóa tộc người được hình thành trên cơ sở mối quan hệ giữa chủng tộc, ngôn ngữ và văn hóa, gắn với quá trình lịch sử, văn hóa tộc người của quốc gia và nhân loại Văn hóa tộc người không chỉ mang tính đặc trưng của ý thức tộc người, một dấu hiệu quan trọng để nhận diện tộc người, mà sự phát triển của văn hóa tộc người còn là cơ sở hình thành, phát triển nền văn hóa dân tộc quốc gia đa dạng và thống nhất
Sự hình thành văn hóa tộc người là một giai đoạn lịch sử đặc biệt trong tiến trình phát triển của nhân loại Văn hóa tộc người là cội nguồn, nền tảng hình thành và phát triển văn hóa quốc gia, văn hóa nhân loại Bởi nói đến văn hóa tộc người là nói đến tổng thể các yếu tố về tiếng nói, chữ viết, sinh hoạt văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần, các sắc thái tâm lý và tình cảm, phong tục và lễ nghi căn cứ để phân biệt tộc người này với tộc người khác
Văn hóa các dân tộc là có vai trò quan trọng đối với văn hóa Việt Nam trong nhiều lĩnh vực: nghiên cứu văn hóa truyền thống; xây dựng nền văn học nghệ thuật mới; xây dựng một nếp sống đẹp, dân chủ và nhân ái
Trong bối cảnh hiện nay, khi toàn cầu hóa như là một xu thế tất yếu thì việc nghiên cứu các khía cạnh tộc người và văn hóa tộc người là một đòi hỏi
và cũng là một yêu cầu khách quan, góp phần vào sự phát triển và phát triển bền vững của các quốc gia, các tộc người trên bình diện thế giới cũng như ở Việt Nam Nghiên cứu văn hóa dân tộc nói chung, văn hóa tộc người nói riêng
là một vấn đề luôn mang tính thời sự trong quá trình xây dựng và thực thi các chính sách phát triển của các quốc gia dân tộc trên thế giới hiện nay
Tìm hiểu mối quan hệ giữa văn hóa tộc người và văn hóa quốc gia có ý
nghĩa quan trọng Đó là lý do tôi chọn đề tài: “Tìm hiểu mối quan hệ giữa văn hóa tộc người và văn hóa quốc gia ở nước ta hiện nay”.
Trang 4B NỘI DUNG
I QUAN NIỆM VỀ VĂN HÓA TỘC NGƯỜI
1 Khái niệm
1.1 Văn hóa
Văn hóa là sản phẩm kết quả của tư duy, hoạt động sáng tạo của con người, gắn bó với môi trường thiên nhiên cụ thể và trong tổ chức xã hội của các cộng đồng người qua từng giai đoạn lịch sử Nói cách khác, văn hóa là tất
cả những gì con người đã bỏ công sức để tạo ra, khác với những gì tồn tại trong tự nhiên ngoài con người Nhà nghiên cứu Trần Ngọc Thêm khẳng định
“Văn hóa là hệ thống hữu cơ những giá trị tinh thần và vật chất do con người
sáng tạo ra và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” Cho nên, có thể căn cứ vào
mức độ được con người biến thành bản chất người, tức là mức độ tự nhiên được con người khai thác, cải tạo thì có thể xét trình độ văn hóa chung của con người (C.Mác) Tuy nhiên, quá trình hình thành và phát triển của các dạng thức văn hóa là không thuần nhất, mà có sự đan cài phức tạp giữa truyền thống
và hiện đại, giữa bản địa và ngoại lai, giữa cưỡng bức và tự nguyện
Đó cũng chính là quy luật của hình thành văn hóa tộc người Sự vận động về mặt vật chất và tinh thần của chủ thể tộc người luôn luôn gắn với thời gian và không gian cụ thể Quá trình quan hệ với tự nhiên và xã hội, các tộc người đã sáng tạo những sản phẩm có giá trị, đồng thời qua đó thể hiện mình trước tự nhiên và xã hội Văn hóa chính là sự thể hiện mình theo một cách riêng, trong điều kiện cụ thể của một chủ thể văn hóa Trong trường hợp này, một trong những định nghĩa văn hóa sau đây đáp ứng được các ý nghĩa khi tiếp
cận nghiên cứu văn hóa tộc người: “Văn hóa là tổng thể sống động của các
hoạt động sáng tạo trong quá khứ và hiện tại Qua các thế kỷ, các hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị
Trang 5hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc” Trong mối liên
hệ với văn hóa tộc người, văn hóa trước hết là những sáng tạo giá trị mang tính nhân sinh, là yếu tố để phân biệt đặc tính riêng của các cộng đồng dân tộc
Trong quá trình vận động, trước cả khi nhà nước xuất hiện, các tộc người luôn có ý thức xây dựng và bảo vệ tộc danh và ý thức tộc người cũng như kinh tế và văn hóa của cộng đồng mình Văn hóa chính vì vậy không những là yếu tố cấu thành tộc người, bao gồm tri thức, tín ngưỡng, đạo đức, nghệ thuật, luật pháp, tập quán, sinh hoạt , mà còn thể hiện bản sắc của nhiều cộng đồng có chung tộc danh Những sáng tạo đó thể hiện năng lực con người với tính cách là thành viên của cộng đồng xã hội, nhằm đáp ứng những nhu cầu đời sống và những đòi hỏi của sự sinh tồn
1.2 Tộc người
Tộc người theo nghĩa rộng là một loại hình cộng đồng người
Tộc người theo nghĩa hẹp là tổng hợp những con người được hình thành
về mặt lịch sử trên một lãnh thổ nhất định, dưới một cái tên tự gọi (tộc danh),
có những đặc điểm chung tương đối bền vững về văn hóa và tâm lí (trong đó nổi trội là ngôn ngữ); có ý thức về sự thống nhất của họ cũng như sự khác nhau giữa họ với các tộc người khác (nói ngắn gọn là ý thức tộc người)
Trong 3 yếu tố: ngôn ngữ, lãnh thổ, ý thức tộc người gắn với tộc danh thì yếu tố thứ ba có vai trò đặc biệt Ý thức tự giác của tộc người gắn với tộc danh không chỉ là là yếu tố cần thiết mà còn là yếu tố đấy đủ để bản sắc hóa
tộc người Khi có dấu hiệu thay đổi về ý thức tự giác của tộc người thì sẽ xuất hiện dấu hiệu thay đổi thành phần tộc người.
Ở góc độ triết học, vấn đề tộc người không chỉ gói gọn trong quá
trình thu thập, phân tích các dữ liệu nhân chủng học một cách trực quan mà còn phải nghiên cứu những nhân tố tự nhiên và lịch sử xã hội để làm rõ quá
trình phát sinh của một tộc người
Trang 6Tộc người với các hình thái kinh tế - xã hội như một cơ thể xã hội gồm tập thể những con người luôn thống nhất, có tên tự gọi (tên chính trị), chiếm một lãnh thổ nhất định (khởi nguyên là quyền sở hữu đất đai của một cộng đống) và cùng có những đặc điểm chung về ngôn ngữ và văn hóa
1.3 Văn hóa tộc người
Văn hoá tộc người là một thực thể đa dạng và thống nhất “Nếu coi thống nhất của văn hóa từ đa dạng, thì muốn củng cố sự thống nhất ấy, phải trên cơ sở bảo tồn và phát triển tính đa dạng của văn hóa, mà ở đây thể hiện rõ nhất là đa dạng văn hóa tộc người và văn hóa địa phương (văn hóa vùng) Sẽ không có sự thống nhất văn hóa nào vững chắc và lành mạnh lại dựa trên cơ sở thuần nhất hóa hay đơn nhất hóa văn hóa”
Đời sống vật chất và đời sống tinh thần là hiện tượng phổ quát của các tộc người Mặt khác, sự vận động về mặt tinh thần và vật chất của chủ thể văn hoá luôn gắn với không gian thời gian cụ thể Nhờ có quan hệ với tự nhiên và
xã hội mà chủ thể văn hoá sáng tạo ra những sản phẩm có giá trị, đồng thời nhờ đó mà chủ thể có thể thể hiện mình trước tự nhiên và xã hội Văn hoá là sự thể hiện mình theo một cách riêng, trong điều kiện lịch sử cụ thể của một chủ thể văn hoá Văn hoá theo hướng này có nghĩa là nét đặc thù về phong cách sống của tộc người Nét đặc thù về phong cách sống của mỗi tộc người như là phương thức tái hiện những tập hợp tình cảm và lí trí nhằm khẳng định các giá trị chung của cộng đồng tộc người Nói chung, nét đặc thù về phong cách sống
là một biểu hiện của bản sắc văn hoá tộc người
Văn hóa tộc người là tổng thể sống động các giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể do các cộng đồng tộc người sáng tạo ra trong tiến trình lịch sử, thể hiện bản sắc tộc người, là bộ phận hữu cơ của văn hóa quốc gia
Theo tác giả Vương Xuân Tình: Văn hóa tộc người là toàn bộ những
giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể do các cộng đồng tộc người sáng tạo ra trong quá trình sinh tồn và phát triển, gắn với môi trường tự nhiên và xã hội,
nó phản ánh những đặc điểm trong tư duy và lao động sáng tạo của các tộc
Trang 7người trong các giai đoạn phát triển với các thông tin về nội hàm và ngoại diên phản ánh sự vận động nội tại và trong mối quan hệ văn hóa ở cấp độ tộc người và quốc gia Văn hóa tộc người cũng được hiểu là toàn bộ những thành
tố những giá trị văn hóa được tộc người chấp nhận, coi là của mình, khác với văn hóa ngoại lai, bản sắc văn hóa tộc người là những giá trị văn hóa cơ bản nhất để phân biệt giữa tộc người này với tộc người khác
Sự hình thành văn hóa tộc người là một giai đoạn lịch sử đặc biệt trong tiến trình phát triển của nhân loại Văn hóa tộc người là cội nguồn, nền tảng hình thành và phát triển văn hóa quốc gia, văn hóa nhân loại Bởi nói đến văn hóa tộc người là nói đến tổng thể các yếu tố về tiếng nói, chữ viết, sinh hoạt văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần, các sắc thái tâm lý và tình cảm, phong tục và lễ nghi căn cứ để phân biệt tộc người này với tộc người khác
Một điều cần lưu ý là giữa văn hóa tộc người và văn hóa của tộc người,
không phải lúc nào cũng có ranh giới thật rõ rệt, nhưng về phương diện nào đó, cần có sự phân biệt Văn hóa của tộc người là tổng thể những hiện tượng văn hóa trong diện mạo hiện tại của tộc người đó, bất kể các yếu tố văn hóa đó có sắc thái tộc người hay trung tính về tộc thuộc Ví dụ, các món ăn, các kiểu xây cất nhà cửa, các hình thức tôn giáo đang được nhiều tộc người khác nhau tiếp thu, nhưng các hiện tượng văn hóa đó không phải tất cả đều mang tính đặc trưng tộc người Còn văn hóa tộc người là tổng thể các yếu tố văn hóa mang tính đặc trưng và đặc thù tộc người, nó thực hiện chức năng phân biệt và cố kết tộc người Những yếu tố thể hiện đặc trưng văn hóa tộc người đầu tiên phải kể đến là: ngôn ngữ mẹ đẻ, trang phục, nhất là trang phục phụ nữ, các tín ngưỡng
và nghi lễ, ăn uống, tri thức dân gian, văn học dân gian, tâm lý dân tộc Và văn hóa tộc người không phải là khái niệm bất biến, sự hình thành văn hóa tộc người là quá trình “dân tộc hóa”, “bản địa hóa” những yếu tố vay mượn, tức là tái tạo theo cách riêng, để trở thành văn hóa tộc người
Dù cách thức diễn đạt khác nhau, nhưng nói đến văn hóa tộc người là nói đến giá trị; các giá trị do cộng đồng tộc người sáng tạo ra trong tiến trình lịch sử; là căn cứ quan trọng để phân biệt tộc người; là bộ phận cấu thành văn
Trang 8hóa quốc gia Sắc thái văn hóa tộc người được thể hiện trên ba cấp độ: văn hóa tộc người, văn hóa nhóm ngôn ngữ - tộc người và văn hóa nhóm địa phương của tộc người (Ngô Đức Thịnh) Văn hóa tộc người thể hiện sống động toàn bộ cuộc sống của một cộng đồng tộc người trong suốt quá trình lịch sử Trong mối liên hệ hữu cơ giữa các yếu tố, ý thức tự giác tộc người thể hiện sâu sắc bản sắc văn hóa tộc người, không chỉ ở tộc danh mà còn là những nét đặc thù về phong cách sống, sinh hoạt, ứng xử và quan niệm giá trị Nói đến văn hóa tộc người là nói đến những khía cạnh tiêu biểu của tộc người đó tạo những nét khác biệt với văn hóa tộc người khác Văn hóa tộc người vừa là cái bên ngoài vừa là cái bên trong của tiến trình vận động và phát triển tộc người
2 Các dạng thức cơ bản của văn hóa tộc người
Dạng thức cơ bản là sự tồn tại của sự vật, hiện tượng bằng những hình thức, cách thức nhất định Dạng thức văn hóa là cách thức tồn tại ở nhiều cấp
độ khác nhau, cụ thể của văn hóa Để phân loại văn hóa hay các dạng thức văn hóa, có thể dựa vào những căn cứ khác nhau, nhưng thường có hai cách phân loại chính: hoặc theo dạng tồn tại của văn hóa, hoặc theo lĩnh vực hoạt động -hay chức năng của văn hóa Tuy nhiên cần lưu ý rằng, sự phân loại chỉ là tương đối, thực tế thì sự tồn tại của các hiện tượng văn hóa có thể dưới dạng vật thể hay phi vật thể, nhưng ranh giới giữa chúng chỉ là tương đối
Nhà nghiên cứu văn hóa Ngô Đức Thịnh phân chia các dạng thức văn hóa ở Việt Nam như sau:
- Văn hóa cộng đồng (bao gồm văn hóa tộc người; văn hóa quốc gia; văn hóa làng; văn hóa gia đình, gia tộc và dòng họ; văn hóa tôn giáo tín ngưỡng; văn hóa nghề nghiệp);
- Văn hóa cá nhân;
- Văn hóa vùng lãnh thổ;
- Văn hóa sinh thái
Theo quan điểm trên, văn tộc người là một trong sáu dạng thức quan trọng của văn hóa cộng đồng Quan điểm này cũng phân chia văn hóa tộc
Trang 9người Việt Nam thành các dạng thức dựa trên căn cứ chính là theo nhóm ngôn ngữ:
- Nhóm Việt - Mường
- Nhóm Môn-Khơme
- Nhóm Tày-Thái
- Nhóm Nam Đảo (Austronésien)
- Nhóm Hmông-Dao
- Nhóm Tạng-Miến
Từ căn cứ phân chia dạng thức trên, văn hóa tộc người sẽ được nghiên
cứu trên những phương diện: Chủ nhân văn hóa tộc người là ai? Không gian
sinh sống và sinh hoạt kinh tế? Những sáng tạo văn hóa thể hiện ở giá trị văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần? Văn hóa tộc người được nhìn nhận trong
mối quan hệ giữa chủng tộc - ngôn ngữ và văn hóa Những nội dung này sẽ được trình bày cụ thể trong phần nghiên cứu về văn hóa tộc người của Việt Nam
Cũng có thể phân chia các dạng thức văn hóa tộc người dựa trên căn cứ
về nhu cầu và hình thức tồn tại của các sản phẩm sáng tạo Văn hóa tộc người
sẽ được phân chia dưới hai dạng thức: Văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể của tộc người Đây là những giá trị cơ bản của văn hóa tộc người, kết quả tư duy và lao động sáng tạo của các cộng đồng tộc người trong quá trình lịch sử tồn tại và phát triển
Định nghĩa về dạng thức văn hóa vật thể:
Văn hóa vật thể là những giá trị văn hóa do các cộng đồng tộc người sáng tạo nhằm thỏa mãn các nhu cầu ăn, ở, mặc, đi lại, lao động, sinh hoạt gia đình và cộng đồng , có kết cấu vật chất không gian ba chiều mà chúng ta
có thể cầm nắm, cân, đong, đo đếm được
Theo định nghĩa này, biểu hiện của dạng thức văn hóa vật thể trong đời sống của các cộng đồng tộc người rất đa dạng và phong phú, bao gồm các sáng tạo nhằm đáp ứng nhu cầu đời sống của con người và cộng đồng Về cơ bản, các giá trị sáng tạo là tương đồng, song có sự phân biệt bản sắc cá tính tộc
Trang 10người biểu hiện trong tư duy kỹ thuật canh tác, loại hình kinh tế - văn hóa, tư duy thẩm mỹ
Định nghĩa về dạng thức văn hóa phi vật thể:
Văn hóa phi vật thể là một dạng tồn tại (hay thể hiện) của văn hóa không phải dưới dạng vật thể có hình khối tồn tại trong không gian và thời gian, mà nó tiềm ẩn trong trí nhớ, tập tính, hành vi, ứng xử của con người và thông qua các hoạt động sống của con người trong sản xuất, giao tiếp xã hội trong hoạt động tư tưởng và văn hóa - nghệ thuật mà thể hiện ra khiến người
ta nhận biết được sự tồn tại của nó Văn hóa phi vật thể của tộc người theo
quan niệm này, bao gồm các giá trị về cơ cấu, tổ chức xã hội (gia đình, dòng
họ, cộng đồng ); những giá trị tín ngưỡng, tôn giáo đáp ứng nhu cầu tâm linh; những giá trị văn học, nghệ thuật; giá trị về tri thức dân gian
Sự phân chia các dạng thức văn hóa tộc người có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu giá trị, bản sắc văn hóa tộc người, đặc biệt nghiên cứu mối quan hệ giữa văn hóa tộc người trong quá trình hình thành và phát triển nền văn hóa quốc gia dân tộc
II MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HÓA TỘC NGƯỜI VÀ VĂN HÓA QUỐC GIA
1 Văn hóa tộc người là bộ phận cấu thành và tồn tại song song với văn hóa quốc gia
Nghiên cứu văn hóa tộc người trong mối quan hệ với văn hóa quốc gia
là đặt vấn đề trong bối cảnh các quốc gia đa tộc người để xem xét Sẽ không có nhận thức đầy đủ về văn hóa quốc gia nếu không nghiên cứu nó trong mối quan hệ với văn hóa tộc người và ngược lại Vì lịch sử và văn hóa về phương diện nào đó cùng là một quá trình, đây chính là cơ sở của những nghiên cứu về vấn đề tộc người trong tiến trình lịch sử, văn hóa quốc gia Việc tách riêng lịch
sử và văn hóa khi nghiên cứu sẽ không tránh khỏi có sự trùng lắp, dù nó cho phép chúng ta nhìn nhận vấn đề văn hóa một cách cụ thể hơn Có thể xem xét
vấn đề từ hai phương diện: ngôn ngữ - ngữ hệ và văn hóa - hệ thống văn hóa