TIỂU LUẬN môn CHÍNH TRỊ học đề tài điều KIỆN KINH tế xã hội, đặc THÙ tư TƯỞNG CHÍNH TRỊ THỜI cận đại

Các tràolưu tư tưởng như Phục Hưng, Triết học ánh sáng, Bách khoa toànthư… phản đối thần quyền và chế độ đẳng cấp phong kiến bênh vựcquyền lợi của đẳng cấp thứ ba tư sản, nông dân, thợ t

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

KHOA CHÍNH TRỊ HỌC

=======000=======

TIỂU LUẬN MÔN CHÍNH TRỊ HỌC

ĐỀ TÀI:

ĐIỀU KIỆN KINH TẾ XÃ HỘI, ĐẶC THÙ TƯ

TƯỞNG CHÍNH TRỊ THỜI CẬN ĐẠI

Sinh viên thực hiện : Bùi Cảnh Dương

Mục lục

NỘI DUNG

MỞ ĐẦU………3

1 Tính cấp thiết của đề tài……… ……… 4

2 Mục đích, nhiệm vụ của nghiên cứu……… 5

3 Mục đích của nghiên cứu……… 5

4 Nhiệm vụ của nghiên cứu……… 5

5 Kết cấu tiểu luận……….5

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC VỚI ĐIỀU KIỆN KINH TẾ XÃ HỘI, ĐẶC THÙ TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ THỜI CẬN ĐẠI……….6

1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài……… 6

1.2 Vai trò của nhà nước với đặc thù tư tưởng chính trị thời cận đại……… 6

Tiểu kết chương I

CHƯƠNG 2: ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ THỜI CẬN ĐẠI ĐẾN CHÍNH TRỊ VIỆT NAM TIỂU KẾT CHƯƠNG II

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cùng với sự phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa, đời sốngchính trị ở các nước phương Tây chuyển biến mạnh mẽ Các tràolưu tư tưởng như Phục Hưng, Triết học ánh sáng, Bách khoa toànthư… phản đối thần quyền và chế độ đẳng cấp phong kiến bênh vựcquyền lợi của đẳng cấp thứ ba (tư sản, nông dân, thợ thủ công).Trong đó, nổi trội nhất là dòng tư tưởng chính trị chủ nghĩa tự do.Những vấn đề và nội dung trong các học thuyết của tác giả dòng tưtưởng này trên thực tế đã tạo nên quan niệm và nguyên lý nên tảngcủa thể chế chính trị dân chủ tư sản (các tác giả tiêu biểu là J.Lốccơ,

Môngtétxkiơ, J.Rútxô) Đồng thời, tư tưởng về chủ nghĩa xã hộihình thành, phát triển mạnh ở Châu Âu vào đầu thế kỷ XIX và trởthành một trào lưu trong xã hội Ở Việt Nam, hơn 20 năm qua, thựchiện đường lối Đổi mới do Đảng ta khởi xướng, lãnh đạo, Nhà nước

ta cùng với nhân dân đã đạt được những thành tựu to lớn trên cáclĩnh vực kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường Song đến khi tiếntrinh này đi vào chiều sâu thì nó mới thực sự trở nên cấp bách, thu

hú sự quan tâm đặc biệt của xã hội Từ thực tế phát triển của dấtnước, một vấn đề được quan tâm là sự nhân thức sâu sắc hơn về khảnăng làm để kết hợp hài hòa và bảo vệ môi trường trong qua trìnhphát triển Sự kết hợp hài hòa đó là yêu cầu khách quan từ thực tiễnsong không có nghĩa là sự thống nhất đó sẽ diễn ra mà rất cần vaitrò của chủ thể, mà trước hết là vai trò của Nhà nước trong việc tạo

ra sự phát triển bền vững Trong những năm qua, bằng các chínhsách kinh tế, xã hội, môi trường đúng đắn Nhà nước ta đã tạo điềukiện cho nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở ViệtNam phát triển với cơ cấu chuyển dịch theo hướng hiện đại, chấtlượng cuộc sống của người dân được nâng lên Tuy nhiên, tình trạngphân hóa giàu nghèo giữa các nhóm dân cư, giữa các vùng miềnđang ngày càng diễn ra, nền kinh tế vẫn có nguy cơ tụt hậu xa so vớicác nước, tình trạng tham nhũng, làm ăn phi pháp, ô nhiễm môitrường nghiêm trọng, thất nghiệp, tệ nạn xã hội…vẫn đang ngàycàng tăng lên, đe dọa đến những thành tựu phát triển bền vững mà

Nhà nước và nhân dân ta đang nỗ lực đạt được Những hạn chế đó

có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân thuộc về yếu tốchính sách, pháp luật còn thiếu đồng bộ, chưa kết hợp hài hòa cácnhân tố của trong quá trình hoạch định và thực thi chính sách, việcthực hiện chính sách còn nhiều lúng túng, đặc biệt là tình trạng tham

ô, tham nhũng đang trở thành lực cản lớn trên con đường ở nước ta

Vì vậy, vấn đề đặt ra hiện nay là Nhà nước cần phải làm thế nào đểvừa đạt được sự tăng trưởng kinh tế cao và ổn định, lại vừa đảm bảođược sự tiến bộ và công bằng xã hội, đồng thời bảo vệ môi trườngtrong sạch, sử dụng tiết kiệm, hợp lý tài nguyên thiên nhiên đấtnước Đây thực sự là vấn đề khó khăn, cần phải được giải quyết cảtrên phương diện lý luận và thực tiễn Với mong muốn góp phầnlàm sáng tỏ hơn vấn đề trên, đây cũng chính là lý do chọn đề tài

“Vai trò của nhà nước với phát triển bền vững ở Việt Nam

P1: cơ sở lý luận bối cảnh điều kiện kt xã hội thời kỳ tư tưởng chínhtrị thời cận đại

1 J Lốccơ (1632-1704)

Lốccơ vốn là thư kí cho viện Nguyên lão Anh Những tư tưởng chính trị trong tác phẩm Khảo luận về thứ hai về chính quyền khiến tên tuổi của ông –“người cha của chủ nghĩa tự do”, vĩnh viễnkhông thể xóa mờ trong lịch sử tư tưởng của nhân loại

Theo Lốccơ, tự do là giá trị chủ đạo của chính trị, của pháp quyền

tự nhiên Đó là tư tưởn coi trọng quyền tự nhiên trong lịch sử, là chuyển pháp quyền tự nhiên sang tự do cá nhân

Luận giải về nguồn gốc và bản chất của quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước, Lốccơ cho rằng, sự kết hợp giữa con người với tự nhiên có trước sự kết hợp giữa con người với con người Trong quan hệ tự nhiên đó, những thẩm quyền tự nhiên của con người là tối cao và bất khả xâm phạm Đó là quyền được sống, quyền tự do,quyền sở hữu… Tuy nhiên, trong trạng thái tự nhiên, các quyền này không được đảm bảo chắc chắn Mỗi người tự phân xử và tự trừng phạt kẻ vi phạm, dẫn đến tình trạng hỗn loạn

Cũng theo luật tự nhiên, con người kết hợp nhau thành cộng đồng

xã hội Để bảo vệ quyền tự nhiên thiêng liêng của mình, mọi thành viên trong xã hội cùng “ký kết hình thành nên chính quyền”- xã hội chính trị Từ đó, Lốccơ có 3 kết luận quan trọng

- Quyền lực nhà nước, về bàn chất là quyền lực của dân Quyền lực của dân là cơ sở, nên tảng của quyền lực nhà nước Nhà nước không có quyền mà chỉ thực hiện sự ủy quyền của dân

- Nhà nước thực chất là một “khế ước xã hội”, trong đó các công dân nhượng một phần quyền của mình để hình thành nên quyền lực của nhà nước Vì thế, khi chính quyền làm sai mục đích của hợp đồng, các công dân có quyền hủy bỏ “khế ước” đã ký

- “Bảo toàn quyền tự nhiên của mỗi cá nhân” là tiêu chí căn bản xác định giới hạn và phạm vi hoạt động của nhà nước

Để chống độc tài phải thực hiện sự phản quyền Kế thừa tư tưởng phân quyền của Arixtốt, Lốccơ cho rằng, quyền lực phải được phân chia theo ba lĩnh vực: lập pháp, hành pháp và liên hợp (quan hệ quốc tế)

Mấy trăm năm lịch sử đã trôi qua, song tư tưởng chính trị của Lốccơ vẫn luôn hiện đại vì nó bắt nguồn từ sự nghiên cứu, luận giải sâu sắc về bản chất của quyền lực nhà nước, quyền lực chính trị Tuy nhiên, các tư tưởng và quan niệm của ông về những thể chế chính trị tự do chưa đầy đủ và hoàn thiện, nó sẽ được phát triển và cụ thể hóa bởi một thiên tài khác:

Môngtétxkiơ

2 S.L Môngtétxkiơ

Môngtétxkiơ là nhà tư tưởng vĩ đại người Pháp, từng là chủ tịch

viện Boócđô, Viện sỹ Viện Hàn lâm khoa học ở Pháp Tinh thần

pháp luật (ông viết trong 20 năm) là tác phẩm bất hủ của ông Tác

phẩm có các nội dung chính sau đây:

- Học thuyết về nguồn gốc nhà nước: Theo Môngtétxkiơ, nhà nước xuất hiện ở một trình độ phát triển nhất định của xã hội loài người Trạng thái tự nhiên, con người vận động và phát triển theo bốn quy luật, sống trong hòa bình “mong muốn kiến

thức ăn cho mình”, nhu cầu hôn phối (dẫn đến sự giao tiếp), mong muốn trong xã hội (dẫn đến lập gia đình, xã hội, nhà nước).

Nhà nước là sản phẩm muộn hơn của sự phát triển lịch sử Nó xuất hiện khi tình trạng chiến tranh không thể chấm dứt bằng bạo lực, mâu thuẫn trong xã hội không thể điều hòa Nhà nước như liên minh của các công dân và như tập hợp của những

người cai trị

- Lý luận về nhà nước: Môngtétxkiơ có cống hiến lớn cho khoa học chính trị khi ông đưa ra và phân biệt hai khái niệm cơ bản: bản chất và nguyên tắc của nhà nước Bản chất thể hiện thực chất quan hệ giữa người cầm quyền và người bị quản lý Nó quyđịnh và biểu hiên cơ cấu, cơ chế của chính phủ Nguyên tắc là cái làm cho chính phủ hoạt động, là “động lực làm chuyển động công dân” và “đẽo gọt” ra tinh thần chung

Từ hai quan niệm công cụ trên, ông nghiên cứu các hình thức nhà nước:

+ Nền cộng hòa dân chủ: Quyền lực tối thượng nằm trong tay nhân dân Nhân dân là quốc vương (thể hiện qua bỏ phiếu) vừa

là bề tôi (tuân thủ những pháp quan mà mình bổ dụng) Nguyên tắc là đức hạnh chính trị, yêu tổ quốc, đặt lợi ích chung lên trên

lợi ích riêng Đặc trưng của pháp luật trong xã hội là duy trì sự bình đẳng, trong sáng.

+ Nền cộng hòa quý tộc: Quyền lực tối cao nằm trong tay một vài người Quan chức được bổ dụng qua tuyển cử, có thượng viện điều hành những công việc mà nhóm quý tộc không thể xử

lý Nguyên tắc là sự ôn hòa của pháp luật và sự công bằng trongnhân dân

+ Nền quân chủ: Quyền lực nằm trong tay một người, cai trị bằng những luật lệ cố định thiết lập Ở đây có những quyền lực trung gian phụ thuộc, có thể ngăn cản những ý chí nhất thời của vua, đảm bảo sự ổn định của pháp luật Nguyên tắc là danh dự Các luật duy trì những đặc quyền và sự bình đẳng

- Học thuyết về sự phân quyền: Tiếp thu và phát triển tư tưởng về thể chính trị tự do, chống chuyên chế của các nhà tư tưởng tiền bối, Môngtétxkiơ xây dựng học thuyết phân quyền với mục đíchtạo dựng những thể chế chính trị bảo đảm tự do cho các công dân

Theo ông, tự do chính trị của công dân là quyền mà người ta có thể làm mọi cái mà pháp luật cho phép Pháp luật là thước đo của tự do Nhưng những người nắm quyền đều có thiên hướng lạm quyền và cách hữu hiệu nhất để chống độc quyền là phân chia sao cho “quyền lực kiềm chế quyền lực” Cũng như Arixtốt

và Lốccơ, Môngtétxkiơ cho rằng, thể chế chính trị tự do là thể chế trong đó quyền lực tối cao được phân chia thành ba quyền:lập pháp, hành pháp và tư pháp.

+ Quyền lập pháp là biểu hiện ý chí chung của quốc gia

Nó thuộc về toàn thể nhân dân, được trao cho hội nghị đại biểu nhân dân – Quốc hội

+ Quyền hành pháp là việc thực hiên những pháp luật đã được thiết lập Quyền này không thể thực hiên bởi những thành viên của Quốc hội, mà thuộc về vua

+ Quyền tư pháp là để trừng trị tội phạm và giải quyết sự xung đột giữa các cá nhân Các thẩm phán được lựa chọn từ dân

và xử án tuân theo pháp luật Với nghĩa này, quyền tư pháp không phải là quyền lực

Tư tưởng phân quyền của Môngtétxkiơ là đối thủ đáng sợ của chủ nghĩa chuyên chế phong kiến Nó mở đường cho thể chế lậphiến ở Pháp (1791) và nền cộng hòa tổng thống ở Mỹ (1787)

3 J.J Rút xô (1712-1778)

Rútxô là nhà tư tưởng vĩ đại Pháp, có cống hiến to lớn vào việc phát triển các học thuyết chính trị Khế ước xã hội là tác phẩm nổi tiếng về chính trị

Rútxô cho rằng trạng thái tự nhiên là trạng thái lý tưởng Con người ra khỏi trạng thái tự nhiên vì cái tốt hơn mà thôi Con người

có tính năng hoàn thiện, dẫn đến kết hợp thành xã hội, thành nhà nước Chỉ khi đến trình độ xã hội, con người mới có khả năng năngcứu lấy điều tốt trong tự do nguyên thủy

Theo Rútxô, do sự nhu cầu cuộc sống con người liên hợp với nhau hình thành xã hội dân sự Ông là người đầu tiên nhìn thấy sự khác biệt xã hội dân sự nảy sinh cùng với chế độ tư hữu và với nhà nướcđược thiết lập sau đó Từ khi có nhà nước, bất công kinh tế tăng lên thành công chính trị Nghĩa là, nhân dân hy vọng việc thiết lập nhà nước sẽ bảo vệ tự do nhưng thực tế lại rơi vào vòng nô lệ.Vậy vấn đề đặt ra là: Làm thế nào để cá nhân giữ được tự do

nguyên thủy khi đã có xã hội dân sự? Làm thế nào để không ai bị

nô dịch, không ai được áp đặt ý chí riêng của mình cho người khác? Để giải quyết vấn đề đó, Rútxô đưa ra học thuyết về “chủ quyền tối thượng của nhân dân”, theo đó:

- Phải chuyển vương quốc qua tập thể - nhân dân, kết thúc quyền lực tuyệt đối

- Mỗi cá nhân chuyển quyền của mình cho xã hội như một cơ thể,một ý chí chung Nhưng trong đó, cá nhân là bộ phận tham gia

xử sự không tách biệt Bộ phận phải tuân thủ toàn bộ, nhưng bộ

phận không mất đi, ở đây, tuân theo cái toàn bộ là tuân theo cái

gì quan trọng từ bản thân mình

- Ý chí chung không phải là của tất cả mà là của đa số Chính trị

là chính trị của đa số, được xây dựng trên nguyên tắc đa số

- Toàn thể nhân dân không thể bị cai trị Phải có chính phủ có quyền lực tập trung qua một số người nắm quyền lực chung, nếukhông sẽ không có ý chí chung của nhà nước, chính phủ sẽ yếu

đi ở nơi có nhiều ý chí riêng chi phối

Như vậy, để vươn tới tự do, thủ tiêu chế độ chuyên chế, Rútxô chủ trương nhượng quyền của mỗi cá nhân thành viên để tập trung thành quyền lực chung tối cao- quyền lực tối thượng của nhân dân

Về quyền lực nhà nước, Rútxô phê phán quan điểm phân quyền

của Môngtétxkiơ và cho rằng, quyền lực là sự thể hiện ý chí củađại đa số Bản thân các quyền: lập pháp, hành pháp, tư pháp là thống nhất, đó chỉ là biểu hiện bề ngoài của quyền lực tối cao, quyền lực tối thượng của nhân dân Quyền lập pháp là ý chí của nhân dân, gắn liền với chủ quyền của quốc gia Quyền hành pháp được thành lập bởi văn bản của cơ quan lập pháp, là “sức mạnh của bộ máy chính trị” Quyền tư pháp thuộc về cơ quan giám sát và bảo vệ pháp luật

Về các loại hình chính phủ, Rútxô cho rằng: chính phủ dân chủ,

về lý thuyết, là chính phủ lý tưởng, bởi hành pháp gắn với lập pháp Những nhân dân không thể luôn luôn tập hợp làm việc công, cho nên chính phủ dễ sa vào tiểu tiết, không có tầm nhìn chung Chính phủ trong loại hình quân chủ luôn có xu hướng tự tăng cường nhưng cơ quan lặp lại có xu hướng tự nới lỏng Nếu chính phủ tập trung quyền lực trong tay duy nhất cá nhân thì nguy cơ gặm nuốt quyền pháp luật và cuối cùng là thủ tiêu dân chủ có thể xảy ra Về chính phủ quý tộc, Rútxô tán thành dân chủ quý tộc tức là chính phủ chịu sự chi phối của quyền lực nhân dân do một người nắm Chính phủ này cho phép phân biệt

rõ lập pháp và hành pháp “Khi những nhà thông thái cai trị số đông, thì trật tự sẽ tốt hơn và tự nhiên hơn” Về nội dung, thực chất đây là thể chế chính trị khá phổ biến thời hiện đại, dù tên gọi có thể khác đi

4 Tư tưởng chính trị của các nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng

Bênh vực cho lợi ích của người lao động, vào đầu thế kỷ XIX, các nhà tư tưởng X.Ximông, S Phuriê, R Ôoen đã tìm kiếm nhữngcon đường cải tạo các quan hệ xã hội tư tưởng đương thời

Các ông kịch liệt phê phán sự bất bình đẳng, sự bất công của xã hội tư sản, một xã hội đem lại hạnh phúc cho kẻ giàu và tai họa cho con người nghèo Tuy nhiên, các ông chỉ thấy giai cấp công

nhân là giai cấp nghèo khổ mà không thấy được sứ mệnh lịch sử của họ trong cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa trong tương lai cũngnhư quy luật vận động của xã hội tư sản Do đó, các mô hình xã hội mà các ông đưa ra theo sự suy nghĩ chủ quan của mình đã trở thành không tưởng Các ông cho rằng, có thể cải tạo xã hội trên cơ

sở “lý trí” , “tình cảm”…, thậm chí cả trên cơ sở một tôn giáo “Họ

cự tuyệt mọi hành động chính trị và nhất là mọi hành động cách mạng; họ tìm cách đạt mục đích của họ bằng phương pháp hòa bình, và thử mở một con đường đi tới một kinh phúc âm xã hội mới bằng hiệu lực của sự nêu gương, bằng những thí nghiệm nhỏ,

cố nhiê những thí nghiệm này luôn luôn thất bại”

Là một lý luận chưa chín muồi, nhưng tư tưởng xã hội chủ nghĩa không tưởng đã phê phán sâu sắc xã hội đương thời và cung cấp tàiliệu có giá trị để soi sáng ý thức của công nhân, những đề nghị tíchcực về tương lai Tư tưởng này có ảnh hưởng lớn trong phong trào công nhân lúc đó cả về sau này Nó là một trong những tiền đề lý luận của chủ nghĩa xã hội khoa học do C.Mác và Ph.Ăngghen sánglập

Tóm lại: Lịch sử tư tưởng chính trị phương Tây và lịch sử đấu

tranh giữa tư tưởng của giai cấp thống trị và tư tưởng của giai cấp

bị trị xoay quanh vấn đề giành, giữ và thực thi quyền lực Trong thời kỳ chiếm hữu nô lệ, bên cạnh những tư tưởng phản động, những tư tưởng tích cực, có giá trị phổ biến thời Hy Lạp cổ đại có