Vấn đề xây dựng đạo đức sinh thái trong điều kiện kinh tế thị trường

Các quan ni ệm này biểu hiện các mức độ và đồng thời cũng là thái độ của con người đối với thiên nhiên.. Yêu con người thể hiện ở tính cộng đồng cao, ở sự đoàn kết, cố kết, ở lối sống tì

VẤN ĐỀ XÂY DỰ NG Đ ẠO ĐỨC S INH THÁI T RO NG ĐI Ề U KIỆ N

KINH TẾ THỊ TRƯ ỜNG

Ngày nay, khi v ấn đề bả o v ệ môi trườn g sống đang tr ở thàn h m ột trong những v ấn đ ề căng th ẳng, bức xúc và k hó gi ả i quy ết nhấ t c ủa th ời đ ại, thì đạo đức sinh thái cần phải được coi như một nhu cầu mới trong phẩm chấ t của con ngư ời hi ện đại

1 Đạo đức sinh thái - một nhu cầu mới trong phẩm chất của con người

Sống t rong môi t rư ờ ng si nh thái - nhân văn, con ngư ời với t ư cách l à m ộ t động vật - xã hội luôn phải chịu đựng sự ràng buộc, quy định của ba mối quan h ệ: 1 - Giữa con người với tự nhi ên; 2 - Giữa con ngườ i với con người (cá nhân với cá nhân); 3 - Gi ữa con người với xã hộ i (cá nhân v ới cộng đồng) Đạo đức có vai trò cực kỳ quan trọng trong việc điều chỉnh hành vi

củ a con người và đi ều hoà các m ối quan h ệ đó

Ngày nay, khi v ấn đề bảo vệ môi trường s ống đang trở thành m ột t rong những vấn đ ề căng t hẳng, bức xúc và khó gi ải quy ết nh ất củ a t hời đ ại ,

thì đ ạo đức sinh thái (đượ c hình thành t r ực ti ếp t ừ m ối quan hệ giữa con người và tự nhiên) cần phải được coi như một nhu cầu mới trong phẩm chất của con ngư ời hiện đại Tuy nhi ên, không có đ ạo đức sinh thái thu ần tuý

Suy đến cùng, đạo đức sinh thái cũng là một dạng đặc thù của đạo đức xã

hội Đúng như C.Mác đã vi ết: “B ản ch ất con ngư ời của tự nhi ên ch ỉ tồ n t ại đối với con người xã hội, vì chỉ có trong xã hội, tự nhiên đối với con người mới l à một cái khâu liên h ệ con ngư ời vớ i con ngư ời chỉ có trong xã h ội,

tự nhi ên m ới hi ện ra là cơ s ở của sự tồn t ại có tính chất ngư ời củ a b ản t hân

con người”(1)

Tự nhi ên là m ột khâu li ên h ệ gi ữa con người với co n ngườ i - đó l à m ột quan niệm s âu sắc Quan ni ệm đó lại càng trở nên sâu s ắc, quý gi á và quan trọng hơn khi ta v ận dụng vào vi ệc gi ải quyết v ấn đ ề b ảo v ệ m ôi t rườ ng sống hi ện nay Đó th ực chất l à v ấn đ ề đ ạo đức sinh thái Môi t rư ờ ng sống ở nước ta hiện nay đang ở tình trạng rất phức tạp, bức xúc cả trên bình diện cạn kiệt các ngu ồn t ài nguyên t hi ên nhi ên l ẫn ô nhi ễm m ôi t rư ờ ng t ự nhi ên

và môi trường xã hội Trong số các nguyên nhân dẫn đến tình trạng này có phần đóng góp quan tr ọng củ a s ự chuy ển đổi các gi á t rị đạo đ ức sinh thái truy ền th ống trong đi ều ki ện củ a nền kinh t ế thị trường V ậy, t hực ch ất củ a những giá tr ị đ ạo đ ức si nh thái t ruy ền th ống Vi ệt Nam l à gì ? Ngày nay, nó

đã biến đổi như thế nào ? Làm thế nào để con người có thể thực sự sống hài hoà với thi ên nhiên t rong m ộ t xã hội vẫn tiếp tụ c phát t ri ển bền v ững?

2 Các giá tr ị đạo đứ c sinh thái tru y ền th ống Vi ệt Nam

Trong truy ền t hống văn hoá dân t ộc Vi ệt Nam đã hình thành m ột h ệ giá t rị nói chung, h ệ giá t rị văn hoá sinh thái nói ri êng m à c ốt lõi củ a nó l à nh ững giá trị đ ạo đức sinh t hái Nh ững giá t rị đ ạo đ ức sinh thái đó đã quy đ ịnh, chi ph ối cách ứng xử củ a con ngư ời Việt Nam đối vớ i thi ên nhiên trong xã hội t ruyền th ống

Cái thi ện l à gi á trị l ớn nhất bao trùm toàn b ộ đạo đức sinh thái t ruy ền

thống Trướ c h ết , cái thi ện biểu hiện ở tri ết l ý sống hài hoà v ới thi ên

nhi ên Tuy nhiên, tu ỳ thu ộ c vào nh ững đi ều ki ện cụ th ể, tri ết l ý này đã có

những t hay đ ổi cho phù h ợp, đư ợc th ể hiện qua nh ững quan ni ệm khác nhau

củ a con người v ề m ố i quan h ệ gi ữa con người với thi ên nhi ên Đó là các quan niệm “Thi ên - Địa - Nhân hoà đồng”, “M ưu s ự t ại Nhân, thành s ự tại Thiên”, “Nhân định thắng Thiên” Các quan ni ệm này biểu hiện các mức độ

và đồng thời cũng là thái độ của con người đối với thiên nhiên Đó có th ể

là s ự phụ thu ộ c tuyệt đối và mù quáng vào thi ên nhi ên, t ôn t h ờ thi ên nhi ên, bởi con người đồ ng nhất thi ên nhiên v ới thần linh và đó cũng có th ể l à cuộ c chi ến đ ấu với t hi ên nhiên đ ể bảo v ệ cu ộc sống của mình C on ngư ờ i phải đấu tranh quyết liệt với thiên tai, chiến thắng thiên tai để có thể hoà nhập

và thí ch ứng nhiều hơn vớ i thi ên nhiên Đó l à cách “chinh ph ục thi ên

nhiên” tích cực, lương thiện, phù hợp với trình độ phát triển của nền văn minh nông nghi ệp truyền t hống

Cái t hi ện t rong đạo đ ức sinh thái truy ền t hống còn đư ợc bi ểu hiện ở tình yêu của con ngư ời đ ối với thi ên nhi ên C on ngườ i yêu thi ên nhiên b ở i vì họ

hiểu rằng, thi ên nhi ên chính l à c ội nguồn, là máu th ịt của họ: “ngườ i t a l à hoa của đ ất ” Thi ên nhi ên l à t ất cả những gì g ần gũi nhất, t hân thương nh ất đối với người nông dân; là nguồn của cải vật chất quý báu nuôi sống họ, là

“tấc đất, tấc vàng”, là “rừng vàng, biển bạc” Và thiên nhiên còn là

nguồ n cảm h ứng th ẩm mỹ sâu s ắc, bất t ận của họ Song, ngườ i nông dân cũng biết rõ thiên nhiên đâu chỉ có giàu, có đẹp, mà trong lòng nó còn ẩn

ch ứa ti ềm t àng bao đi ều bí ẩn, khắc nghiệt mà n ếu không đấu t ranh đ ể vượt qua thì con người không thể trụ bám được trên mảnh đất này bằng cái nghề trồng l úa nư ớc t ruy ền thố ng - một ngh ề l uôn gắn bó ch ặt ch ẽ với những điều kiện thiên nhiên Tuy có nhi ều lúc thiên nhiên “không thu ận” với con người, song với sự hiểu biết, kinh nghiệm sống và tình yêu tha thi ết đối với thiên nhiên, con người Việt Nam trải qua bao thế hệ đã biết sống “thuận” theo thi ên nhiên, s ống nương nh ờ vào thi ên nhi ên Đó là cách ứng xử phù hợp củ a con ngư ời v ới thi ên nhi ên t rong đi ều ki ện xã h ội còn kém phát tri ển Đó cũng l à l ối sống văn hoá si nh thái l ành m ạnh, đượ c biểu hi ện qua nếp l àm, nếp ăn, n ếp mặc, đ ến việc xây c ất nhà cửa, chạy ch ữ a b ệnh t ật

Tình yêu t hi ên nhi ên là c ội nguồ n của l òng yêu nư ớc, yêu Tổ q uốc - một giá trị cốt l õi t rong h ệ giá trị văn hoá t ruy ền thố ng, một bi ểu hiện cao nh ất

củ a cái thiện C hủ t ị ch Hồ Chí Minh đã t ừng vi ết: “Việt Nam có hai ti ếng

Tổ q uố c, ta cũng g ọi Tổ quố c là đ ất nướ c, có đ ất và có nướ c t hì m ới thành

Tổ q uố c Có đất l ại có nước thì dân gi àu, nư ớ c m ạnh”(2) Lòng yêu nư ớc là

tư tưởng và tình cảm lớn nhất của con người Việt Nam, xuyên suốt toàn bộ lịch sử Vi ệt Nam

Một biểu hi ện s âu sắc củ a cái t hiện t rong hệ gi á t rị đ ạo đ ức t ruyền th ống

Việt Nam , đó l à yêu lao đ ộng Để có t hể sống nương nh ờ và t huận t heo

thiên nhiên, m ột mặt , con người ph ải hiểu bi ết t hi ên nhi ên qua t ừng tr ạng thái bi ến đổi của nó; m ặt khác, bằng sức l ực của b ản thân m ình, ngư ờ i nông dân trong quá trì nh l ao động s ản xu ất đã cố gắng vư ợt qua mọ i khó khăn, thử t hách khắc nghi ệt do thi ên nhi ên gây ra Chính quá t rình s ống, l ao động nặng nhọ c, v ất v ả đó đã hun đúc t rong con ngư ời Vi ệt Nam nh ững ph ẩm

ch ất và năng l ực c ần thiết , như c ần cù, thông m inh, dũng c ảm , đoàn k ết và đặc biệt là yêu lao động, biết quý trọng sức lao động và những thành quả của l ao độ ng, sống c ần ki ệm Với nh ững phẩm ch ất và năng l ực đó, người nông dân Vi ệt Nam đã ngoan cư ờng vượt qua bao gi an l ao, t h ử thách,

chống ch ọi l ại thi ên tai kh ắc nghi ệt đ ể từng bướ c cải t ạo hoàn c ảnh thi ên nhiên theo hướng thích ứng và hội nhập tối đa với nó, để sống và xây dựng

nên cơ nghiệp, qua đó tự cải tạo bản thân mình và xây dựng xã hội theo hướng tiến bộ

Yêu con người thể hiện ở tính cộng đồng cao, ở sự đoàn kết, cố kết, ở lối sống tình nghĩa, nhân ái là một trong nh ững gi á trị đ ặc t rưng nh ất, biểu

hiện cao nhất củ a cái thi ện t rong đạo đ ức nói chung, t rong đ ạo đức sinh thái truy ền thống nói ri êng C ó th ể kh ẳng định đư ợc như vậy, b ởi vì, gi á t rị này cùng với nh ững giá trị đã nêu t rên đây, đ ều đượ c b ắt ngu ồn từ mối quan h ệ giữa con người và tự nhi ên và đ ều bị quy đị nh bởi m ối quan h ệ đó

Như vậy, trong hệ giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam nói chung, giá trị đạo đức sinh thái nói riêng, cái thi ện luôn là đặc trưng ưu trội Điều đó được thể hiện ở tình yêu thiên nhiên, yêu lao đ ộng, yêu con người và nếu xét trên bình di ện củ a m ối quan h ệ giữa con ngườ i vớ i thi ên nhiên thì đó l à tri ết l ý số ng hài hoà v ới thiên nhi ên, theo cách “nương nh ờ vào thi ên

nhiên”, “thuận” theo thiên nhiên

3 Sự chu yển đ ổi các giá t r ị đ ạo đứ c sin h thái t rong đi ều ki ện kinh t ế thị trường

Từ cuối những năm 80 c ủa th ế kỷ XX v ừa qua, nướ c t a bắt đ ầu bướ c vào giai đoạn đổi mới Sự gặp nhau giữa sản xuất hàng hoá, kinh t ế thị trường,

sự mở rộng gi ao lưu h ợp t ác v ới nướ c ngoài, s ự hội nh ập ki nh t ế t hế giới , cùng v ới cuộ c cách m ạng khoa h ọc, công ngh ệ, thông tin hi ện đại và quá trình đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước đã tạo ra cho Việt Nam nhiều nhân t ố mới, cơ hội mới để phát tri ển, đ ặc biệt l à những điều kiện h ết sức t hu ận lợ i cho con ngư ời khai thác, s ử d ụng t ài nguyên t hiên nhiên và môi trường Kinh tế thị trường với quy luật giá trị, nguyên tắc lợi nhuận tối đa, quan h ệ cung c ầu và sự cạnh tranh đã kí ch thí ch m ạnh m ẽ l ợi ích, t rướ c hết l à lợ i í ch cá nhân t rư ớc m ắt Đ ạo đức g ắn l iền v ới lợi ích Trong kinh t ế t hị t rường, lợi í ch có vai t rò c ực k ỳ quan t rọ ng trong vi ệc điều tiết mối quan hệ giữa con người và con người thông qua các mối quan

hệ lợi í ch trong xã h ội theo nguyên t ắc m ọi người đ ều bình đ ẳng về lợi í ch Điều đó có nghĩa là quan h ệ lợi ích góp phần tích cực điều tiết hành vi đạo đức của con người, làm cho đạo đức xã hội dần hoàn thiện hơn, lành mạnh hơn Song, do tính đ ặc thù của đạo đức sinh thái - mối quan hệ lợi ích ở

đây chỉ đi theo một chiều là con người đối với tự nhiên, còn chiều ngược lại t hì r ất khó nh ận t hấy với một quy mô nh ỏ hẹp và tại một th ời đi ểm nào

đó Bởi vậy, con người với sự kích thích của lợi ích, bằng mọi cách đã tác động mạnh mẽ lên tự nhiên để thu về cho mình nhiều lợi ích nhất trong một thời gian ngắn nhất Một khi l ợi í ch đư ợc kết hợ p v ới phương ti ện kỹ thu ật hiện đ ại, con người hoàn t oàn có đ ủ sức mạnh đ ể " chiến th ắng" thi ên nhiên

Khi m à sức mạnh củ a kinh tế thị trường, nhất l à s ức m ạnh v ề lợi í ch kinh t ế

đã thâm nhập và thống lĩnh trong các mối quan hệ xã hội, thì không những giá trị đ ạo đức xã hộ i ph ải t hay đ ổi (cả theo hướ ng tích cực lẫn theo hư ớng tiêu c ực), m à c ả n hững gi á trị củ a đ ạo đức si nh thái t ruy ền th ống cũng không th ể đứng vững đượ c nữa Ki nh t ế t hị t rườ ng không ch ỉ "tấn công" vào mối quan h ệ g iữa con người với con ngườ i, m à còn "t ấn công dữ dội " vào mối quan h ệ g iữa con người và t ự nhiên Cùng v ới cơ chế thị t rường, s ự gia tăng nhanh chóng của dân số, sự đa dạng và ngày càng cao của nhu cầu con người, sự phát triển nhanh chóng của khoa học, kỹ thuật, công nghệ và

củ a l ực lư ợng s ản xu ất xã hội , đã t ạo ra nhi ều điều kiện thu ận lợi hơn,

dễ dàng hơn cho con ngư ờ i t rong vi ệc khai thác, s ử d ụng các ngu ồn t ài nguyên thi ên nhiên và m ôi t rườ ng

Nếu như trướ c đây, con ngư ờ i yêu thi ên nhiên, quý tr ọng thi ên nhi ên b ởi v ẻ đẹp và giá trị vốn có của nó, thì ngày nay, ngược lại, con người, với lợi ích ích kỷ trướ c m ắt củ a mình, chỉ nhì n t hấy các gi á t rị sử dụ ng và t hực d ụng

củ a t hiên nhi ên T ất cả các l oại t ài nguyên thi ên nhi ên như r ừ ng, đất đai, nước, khoáng sản, động thực vật, đều đang bị con người khai thác đến cạn kiệt , s ử dụng l ãng phí đưa đ ến ô nhi ễm n ặng n ề môi t rườ ng sống Ở nước ta, hiện tượng đó diễn ra đặc biệt rõ khi chúng ta tiến hành công cuộc đổi mới đến nay

Thực t ế của s ự s uy t hoái nghi êm t r ọng m ôi t rườ ng sống ở nư ớ c t a hiện nay

là bằng ch ứng rõ ràng cho s ự chuy ển đổi các gi á t rị đạo đ ức si nh thái : chuyển đổi t ừ quan ni ệm, quan h ệ lợ i í ch đến hành vi c ủa con ngườ i đ ối v ới thiên nhiên M ối quan h ệ giữa con người và tự nhi ên ph ụ thuộ c vào t rình đ ộ phát t riển của xã hội , trướ c hết l à t rình đ ộ phát tri ển củ a l ực l ượng s ản xuất Với tri ết lý sống hài hoà v ớ i thiên nhiên và v ới l ý t ưởng đạo đ ức sinh

thái "Thiên - Nhân hoà đ ồng", c on người Việt Nam đã luôn s ố ng g ắn bó với thiên nhiên qua bao t h ế hệ, t rong hàng nghìn năm qua; song, đ ồng t hời cũng là hàng nghìn năm con người Việt Nam chỉ biết sống nương nhờ và dựa vào thi ên nhi ên, thu ận t heo t hiên thiên, ph ụ t huộ c mù quáng vào thi ên nhi ên; vẫn l uẩn quẩn trong cái vòng phát tri ển củ a nền văn mi nh nông nghi ệp, m ặc dù từ nh ững năm 60 củ a t hế kỷ XX này, chúng t a đã ti ến hành công nghiệp hoá đ ất nướ c Trư ớc nh ững đổi t hay đ ầy b ất ngờ củ a t hời đại ,

củ a đ ất nước, l ý t ưở ng đạo đ ức sinh t hái " Thi ên - Nhân hoà đ ồng" chắc

ch ắn không th ể gi ữ v ững theo cái nghĩ a truy ền t hống n ữa C on người Vi ệt Nam cần phải khai thác và khai thác nhi ều hơn nữa các ngùôn t ài nguyên thiên nhiên và môi trường để phát triển xã hội, trước hết là phát triển lực lượng sản xuất, nghĩa là con người cần phải biết khai thác và sử dụng triệt

để giá trị sử dụng và giá trị thực dụng của các yếu tố tự nhiên Bởi vì, cho đến nay, nguồn vật chất và năng lượng cần thiết cho sự tồn tại của con người và sự phát triển của xã hội chủ yếu vẫn còn phải lấy từ thiên nhiên Biết khai t hác và s ử dụng một cách có hi ệu qu ả nh ững tính năng v ố n có của thiên nhiên l à m ột vi ệc l àm rất cần thiết , ch ứng tỏ một bướ c ti ến bộ mới

củ a xã hội , của l ực l ượng s ản xu ất

Vấn đ ề đặt ra cho t h ế h ệ chúng t a và cá c thế h ệ ti ếp theo là không t h ể

ngừng khai t hác, s ử dụng các ngu ồn t ài nguyên thi ên nhi ên và môi t rư ờng

để bảo toàn lý tưởng đạo đức sinh thái "Thiên - Nhân hoà đồng" theo kiểu truy ền th ống, s ong cũng không t h ể vì sự phát t riển củ a xã hội trướ c m ắt m à đành hy sinh môi trường sống, đành triệt tiêu cơ hội phát triển của các thế

hệ mai s au

Sự chuyển đ ổi hiện nay củ a các gi á trị đ ạo đ ức sinh thái là t ừ chỗ đ ề cao l ý tưởng đạo đức "Thiên - Nhân hoà đồng" mà thực chất là con người chỉ biết sống dựa d ẫm và phụ thuộ c mù quáng vào các l ực lượ ng tự nhi ên, không dám hay nói đúng hơn là không đ ủ khả năng tác động mạnh mẽ lên tự

nhiên, sang lý tưởng "Nhân định thắng Thiên" theo kiểu cực đoan Lúc này, con người chỉ biết khai thác, khai thác th ật nhiều và thật nhanh các giá trị

sử dụng của các ngu ồn t ài nguyên t hiên nhiên đ ể t ho ả m ãn không ng ừng nhu cầu ngày càng cao c ủa mình Đây l à m ột bướ c đ ột phá, m ột bướ c

chuyển đổi t ất y ếu và khách quan c ủa xã hội t rong quá t rình phát tri ển

Song, điều cần phải nói đến ở đây là, bước chuyển đổi sẽ được thực hiện như thế nào - dài hay ngắn, hậu quả rồi sẽ ra sao ? Điều này hoàn toàn phụ thuộ c vào hoạt độ ng có ý t hức củ a con người t rong l ĩnh v ực m ối quan h ệ giữa con người và t ự nhi ên Ở đây, đ ạo đ ức sinh thái gi ữ vai t rò c ực kỳ quan t rọng t rong vi ệc điều chỉnh các mối quan hệ đó S ự s uy t hoái củ a đ ạo đức sinh thái hiện nay có nguyên nhân trực tiếp của việc đặt lợi ích kinh tế trước mắt của con người lên trên hết Cần phải có một đạo đức sinh thái mới thay th ế cho đ ạo đức sinh thái hi ện t ại Đ ạo đ ức sinh t hái m ới cần phải dựa t rên cơ s ở củ a l ý tưở ng " Thi ên - Nhân hoà đ ồng" hiện đ ại với m ối quan

hệ thực sự hài hoà gi ữa con người và tự nhiên, t rong đó không ch ỉ lợi ích

củ a con người đượ c t hoả m ãn, mà c ả nh ững gi á t rị vốn có củ a t ự nhiên cũn g luôn được bảo vệ, mọi hành vi của con người đối với tự nhiên đều được điều chỉnh bởi những chuẩn mực đạo đức sinh thái mới Điều đó có nghĩa

là, nh ững gi á t rị của đạo đ ức sinh t hái truy ền th ống đang đư ợc đặt t rướ c những t hách th ức to lớn củ a những đi ều k iện phát t ri ển mới Trướ c mắt , chúng đang chuyển đổi chỉ theo chiều hướng có lợi cho con người, vì lợi ích trước mắt của con người và xã hội Song, với mục tiêu phát triển lâu bền, s ự chuy ển đổi của các gi á trị đ ạo đức si nh thái như hi ện nay ch ắc chắn

sẽ bị p hủ định C on ngư ờ i Việt Nam c ần phải xây dựng một đ ạo đức sinh thái mới trên cơ s ở ti ếp thu và phát huy nh ững gi á trị đạo đức sinh thái truy ền th ống, phù h ợ p với nh ững đi ều ki ện phát tri ển mới của xã hội và thời đ ại

4 M ột s ố gi ải pháp xây d ựn g đ ạo đứ c si nh thái m ới phù h ợ p với mục ti êu phát tr iển lâu bền

Việc xây dựng đ ạo đ ức sinh thái m ới cần phải đượ c ti ến hành ở tất cả mọi thành t ố củ a nó: ý th ức, quan ni ệm tình c ảm đạo đ ức, quan hệ đạo đ ức m à chủ y ếu là quan h ệ l ợi í ch và hành vi đ ạo đức hiện t hực

Về mặt l ý lu ận Đ ạo đức si nh t hái l à s ự p hản ánh v ề phương di ện đ ạo đức

hiện th ực mối quan h ệ g iữa con người và t ự nhiên Ý t h ức, quan ni ệm đạo đức sinh thái mới phải được xây dựng trên nền tảng triết lý hài hoà giữa con người và thiên nhiên và trên cơ s ở lý tưởng đạo đức "Thiên - Nhân hoà đồng" hiện đại, đó chính là ý thức sinh thái mới, xuất hiện cùng với thời

đại Có thể hiểu ý thức sinh thái mới là sự nhận thức một cách tự giác của con người về tự nhiên (các yếu tố của tự nhiên và quy luật hoạt động của chúng), về vị t rí, vai trò c ủa con ngư ời t r ong mối quan hệ với tự nhi ên và

về trách nhiệm, nghĩ a v ụ của con ngư ời t rong vi ệc điều khi ển một cách có ý thức mối quan hệ đó Đi ều này chỉ có t hể có đượ c b ằng con đư ờng t uyên

truy ền gi áo dụ c dư ới tất cả mọi hình th ức : gi áo dụ c về môi trường t rong các trường học từ phổ thông cho đến đại học, giáo dục thông qua các

phương tiện thông tin đại chúng như sách, báo, truy ền thanh, truyền hình, v.v d ần dần cung c ấp cho con ngư ời những t ri t hức sinh thái c ần t hiết, t rên

cơ sở đó hình thành nên ý thức sinh thái mới

Về quan hệ đạo đứ c sinh thái Quan hệ đạo đức sinh thái t h ể hiện t rướ c tiên

qua quan h ệ l ợi í ch Quan h ệ lợi ích gi ữ vai tr ò quan t rọng t rong vi ệc đi ều

chỉ nh hành vi của con người trong xã h ội Do đó, có t hể sử dụ ng cơ ch ế l ợi ích như một công cụ hữu hiệu để điều chỉnh hành vi đạo đức của con người

Trong xã hội, l ợi í ch thư ờng đư ợc đi ều ch ỉnh b ằng biện pháp kinh t ế, bi ện pháp l uật pháp, và m ột ph ần bằng đ ạo đ ức

Mọi hành vi đ ạo đ ức của con ngư ời đ ều g ắn liền v ới lợ i í ch L ợi í ch, v ề m ặt khách quan, được điều chỉnh bằng pháp luật Nhưng, trong thực tế cuộc sống, hành vi củ a con người rất đa d ạng và ph ức t ạp, từ nh ững hành đ ộ ng

to lớn, quan t rọng cho đ ến nh ững hành động nhỏ nh ặt t rong cu ộc sống đ ời thường Do vậy, pháp luật không thể can thiệp để điều chỉnh mọi hành vi

củ a con người Điều đó có nghĩa là, pháp lu ật không bao gi ờ có th ể bao quát h ết m ọi hành vi chưa đ ạt đến m ức độ ph ải xem xét b ằng pháp lu ật Ở đây, chúng ta phải cần đến đạo đức

So với các biện pháp kinh t ế và l u ật pháp, s ự đi ều chỉ nh lợi í ch b ằng đ ạo

đức đòi hỏi ở con người một trình độ nhận thức cao hơn - trình độ tự ý thức Đ ối v ới đ ạo đ ức si nh thái, s ự tự ý t hức này còn đòi h ỏi ở mức độ cao

hơn Bởi vì, trong mối quan hệ giữa con người và tự nhiên không có sự phù hợp t rực ti ếp về lợi í ch giữa chủ t hể đ ạo đức (con người) vớ i khách th ể đạo đức (tự nhiên) - một tiêu chí quan trọng và cơ bản để điều chỉnh hành vi đạo đức của con người Con người với tư cách là chủ thể của đạo đức bao giờ cũng l à kẻ thu lợ i ích v ề cho mì nh C òn s ự "t rả t hù" của t ự nhiên chỉ

xảy ra sau t ất cả n hững gì con người đã gây tác h ại nghi êm t rọng đ ến tự nhi ên - nạn cạn ki ệt tài nguyên t hiên nhi ên, n ạn ô nhi ễm nặng nề môi

trường sống đến mức vượt quá ngưỡng chịu đựng của nó Đến lúc đó, con người mới nhận ra thảm hoạ thì đã quá muộn Do đó, trong mối quan hệ với

tự nhi ên, đ ạo đức s inh thái đòi h ỏi ở con ngườ i một s ự t ự gi ác r ất cao S ự

tự gi ác này chỉ có th ể có đư ợc khi con ngư ời t hật s ự hi ểu bi ết về tự nhi ên, hiểu bi ết đư ợc vai t rò và v ị t rí củ a mì nh t rong quan h ệ với nó và có m ột tình yêu thiên nhiên lành m ạnh, t rong s áng

Về hành vi đạ o đứ c sinh thái Hành vi đ ạo đ ức sinh thái là bi ểu hi ện cao

nhất của đ ạo đ ức sinh thái Hành vi đạo đ ức đư ợc đi ều chỉnh b ởi một h ệ chu ẩn (hệ th ống các chu ẩn mực), các gi á tr ị đạo đ ức si nh t hái H ệ th ống các nguyên t ắc, chu ẩn m ực hay t iêu chu ẩn của đ ạo đ ức sinh t hái đư ợc hì nh thành trên cơ sở của ý thức đạo đức sinh thái (tư tưởng, quan niệm, tình cảm củ a con người đ ối với thi ên nhiên) và quan h ệ đạo đức s i nh thái , ch ủ yếu l à quan h ệ l ợi í ch

Việc sử dụ ng dư lu ận xã h ội, phong t ụ c, tập quán đ ể đi ều chỉ nh hành vi củ a con người trong điều kiện nước ta là vô cùng cần thiết Biện pháp sử dụng

dư luận xã hội đã trực tiếp tác động vào tâm lý các cá nhân và tâm lý xã h ội

củ a con người Trướ c đây, đ ồng bào các dân t ộ c mi ền núi có "lu ật tụ c", ở các làng quê Vi ệt Nam đã có " Hương ư ớ c" - nh ững công c ụ h ữu hi ệu đ ể điều chỉnh hành vi của con người đối với tự nhiên Ngày nay, "luật tục" đang bị xoá bỏ, trong khi đó, luật pháp chưa thực sự đi vào đời sống xã hội, chưa thấm vào ý thức của con người Đó là một khó khăn lớn mà con người không th ể d ễ dàng khắc phụ c đượ c Song, m ột tín hi ệu đáng khích l ệ đang dần d ần đư ợc ph ổ bi ến là ở nhi ều t hôn, xã đã ti ến hành xây d ựng các b ộ Hương ước mới, Chắc chắn rằng, những bộ Hương ước mới này sẽ góp phần quan t rọng không ch ỉ trong vi ệc đi ều chỉnh hành vi đ ạo đức gi ữa con người với con người trong xã hội, mà còn góp phần tích cực điều chỉnh hành vi đạo đức của con người đối với môi trường tự nhiên xung quanh

(1) C.Mác và Ph.Ăngghen Toàn tập,

t.42 Nxb C hính t r ị Quố c gia, Hà N ội,

2000, t r 170

(2) Hồ C hí Mi nh Toàn tậ p, t.9 Nxb

Chính trị Quố c gi a, Hà N ội, 2000, tr.506