Quy luật tư duy lôgíc trong lôgíc học phật giáo

Với nó, sự tác động của qu y lu ật phi mâu thuẫn kh ông n h ững tác đ ộn g tron g nh ận thứ c gián ti ếp, mà còn cả trong nh ận th ức trự c ti ếp và do vậy, các lu ận cứ mang tính kinh

QUY LU ẬT TƯ DUY LÔGÍC T RO NG LÔGÍC H ỌC PH ẬT GIÁO

Lôgí c học Phật gi áo đ ạt đư ợc trình đ ộ khá cao khi nghi ên c ứu sự tác đ ộng của các qu y lu ậ t đ ồng nh ấ t, phi mâu th u ẫn, bài trung và lý do đ ầ y đủ trong quá trình l ập luận Với lôgíc h ọc Ph ật giáo, trong quá trình l ập luận , tìm kiếm luận cứ và tổ chức luận chứng đ ể chứng minh hoặ c b ác b ỏ, luận đề (tôn/th esi s), lu ận cứ (nhân/ reas on, d ụ/ example) và lu ận th ứ c (tam chi tác pháp) ph ải là m ột chỉnh th ể nhấ t quán , đ ồng nhấ t v ề nội d ung tư tư ởng cũng như hình thức diễn đạt; các khái niệm được sử dụng trong luận đề, luận cứ phải có quan h ệ tương thí ch v ới nhau Với nó, sự tác động của qu y lu ật phi mâu thuẫn kh ông n h ững tác đ ộn g tron g nh ận thứ c gián ti ếp, mà còn cả

trong nh ận th ức trự c ti ếp và do vậy, các lu ận cứ mang tính kinh nghi ệm, trực tiếp có thể được xem l à các lu ận cứ đáng tin c ậy V ới nó, quá trình thành l ập đồn g dụ (similar example) và d ị dụ (dissimil ar example) luôn c ần đến tính chặt chẽ của luận thức do quy luật bài trung đảm bảo trong quan

hệ gi ữa M và P, M và Ø P L ôgí c h ọ c Ph ật giáo còn kh ẳn g đ ịnh tính đ ầy đủ của các lu ận cứ trong quá trình l ập luậ n Nhữn g lu ận cứ vi ph ạm các lỗi bấ t thành (unproved reason) đư ợc coi là những luận cứ vi phạm luật lý do đầy

đủ

Lôgí c học Ph ật gi áo có ngu ồn gố c t ừ l ôgí c h ọc củ a phái Nyāya cổ của Ấn Đ ộ Trong tri ết họ c Ấn Đ ộ, t ừ th ế kỷ thứ V đ ến th ế kỷ t hứ XV, l ôgíc h ọ c Ph ật gi áo luôn kh ẳng đị nh vị t rí thố ng t rị của nó b ằng những t ác ph ẩm l ôgí c h ọc xu ất sắc

củ a những nhà l ôgí c h ọc ki ệt xu ất (1) Th ật v ậy, như h ọc gi ả S C Vi dyabhus ana

đã phân chia, lịch sử lôgíc học Ấn Độ có ba thời kỳ lớn với ba tác phẩm mang

tính vạch thờ i đ ại : 1/ Th ờ i Cổ đại v ới t ác ph ẩm N yāya -s ūtra của Akșapāda Gautama ; 2/ Th ời Trung đ ại vớ i t ác ph ẩm Pramāņa -sa muccāya của Di gnāga ; 3/ Thời Hi ện đ ại v ới t ác phẩm Tatt va-cint āmaņi của Gangeśa(2) Tác

phẩm Pramāņa -s amuccāya (Tập lượng lu ận) của Di gnāga đã nâng lôgíc h ọ c Ấn

Độ từ trình độ lập luận mang tính kinh nghiệm lên trình độ lập luận mang tính phân tí ch và t ổng hợ p Nếu t rướ c đó, các lu ận cứ lôgí c ch ỉ l à những s ự ki ện

mang tính t rực quan, c ảm tí nh thì v ới tác phẩm này, các lu ận cứ lôgí c đã t rở thành những sự ki ện gián ti ếp, có đượ c nh ờ nh ững suy l ý lôgíc Nh ững v ấn đ ề

củ a l ôgí c h ọc Nyāya v ốn đượ c trì nh bày khá phân tán, m ang tí nh li ệt kê đã đượ c các lu ận sư lôgí c h ọ c Phật gi áo quy t ụ l ại, ho ặc ki ến tạo m ới, s ắp xếp l ại một cách hợ p l ý hơ n… M ột t rong những công vi ệc đó l à xây d ựng quy l u ật t ư duy lôgí c t rong quá t rình l ập lu ận Trong bài vi ết này, chúng t ôi t ập trung phân tí ch những nghi ên c ứu củ a các lu ận sư lôgí c h ọc P hật gi áo v ề t ác đ ộng củ a các quy luật lôgíc trong quá t rình tư duy - quá t rình thành l ập l u ận t hức

1- Nhân tam tư ớng với tư cách quy t ắc chung cho quan h ệ giữa b a b ộ phận cấu thành lu ận thức tam chi

Sự t ác độ ng của các quy l u ật t ư duy nh ằm đảm b ảo tính hợ p l ý cho l u ận th ức đã được các luận sư lôgíc học Phật giáo nghiên cứu một cách khá thấu đáo Những biểu hi ện t ập t rung nh ất của các quy lu ật lôgí c t rong t ư duy không nh ững đư ợc thể hi ện t rong h ệ th ố ng các lỗi lôgí c do h ọ xác l ập, mà còn đư ợc t hể hi ện trong các quy t ắc thành l ập lu ận t hức, trong đó t ương quan gi ữa các bộ

phận t ôn, nhân, dụ được đ ặc bi ệt xem t rọ ng V ề b ản chất, t ươ ng quan gi ữa t ôn,

nhân, dụ gần t ương đ ồng với quan hệ gi ữa S, M , P t ron g t am đoạn lu ận Quy tắc

chung cho quan h ệ gi ữa tôn, nhân, d ụ gọi là nhân t am tư ớ ng (t rairūpya ) Nhân

tam tướng là:

1 Biến th ị tôn pháp tính (M – h iện h ữu hoàn toàn trong ch ủ t ừ/In s ubj ect

wholl y) ;

2 Đồng phẩm đị nh h ữu tính (M – chỉ hi ện h ữu t rong các t rườ ng h ợp đồng tí nh

ch ất/ In si milar only ) ;

3 Dị phẩm bi ến vô tí nh (M – không xuất hiện t rong các trư ờng hợ p không cùng tính ch ất/ In di ssi mil ars never )

Dưới dạng công thức, ba tướng của nhân có thể viết lại như sau:

Tướng thứ nhất: S Ì M hoặc ("x) [(xÎS)®(xÎM)], S ¹ M

Tướng thứ hai: M Í P, chính xác hơn là M Ç P ¹ 0

Tướng thứ ba: M Ç (ØP) = 0

Ba tướng của nhân được biểu diễn bằng sơ đồ dưới đây:

ØP

P M S

HoÆ c

ØP MºP

S Công thức và sơ đồ t rên th ể hi ện quan h ệ giữa các thu ật ng ữ t rong l u ận t hức t am

chi, trong đó M là thuật ngữ nằm trong mệnh đề nhân và luôn bao hàm S (ch ủ từ trong m ệnh đ ề t ôn ) - đó l à nội dung củ a t ư ớng t hứ nh ất P l à t hu ật ng ữ n ằm trong m ệnh đ ề đồng dụ và cũng là v ị từ t rong m ệnh đ ề t ôn và phải bao hàm M ,

hoặc chí ít cũng ph ải đồng nhất vớ i M - đó l à n ội dung c ủa tư ớng t hứ hai ØP

nằm trong mệnh đ ề d ị dụ và phải tuyệt đố i không có quan h ệ nào với S , M , P –

đó là nội dung của tướng thứ ba Ví dụ:

TAM ĐOẠN

Đtđ: Mọi kim

loại (M) đ ều

dẫn đi ện (P )

Tôn: Đ ồng (S ) dẫn

điện (P)

Ttđ: Đồng (S)

là kim l oại (M)

Nhân: (vì ) Đồ ng (S) là

kim lo ại (M )

Kl: Đồng (S)

dẫn đi ện (P )

Đồng dụ: Mọi kim loại

(M) đều dẫn điện (P), như Fe, Cu…

Dị dụ : Mọ i ch ất phi

kim l à ch ất không dẫn điện (ØP), như coton, len…

So sánh với tam đoạn lu ận của Arixt ốt, t ôn t ương đương v ới kết

luận, nhân t ương đương v ới ti ểu ti ền đ ề, dụ t ương đương v ới đại tiền đ ề Tuy

nhi ên, có s ự khác bi ệt v ề hì nh t hức củ a lu ận thức tam chi và t am đo ạn lu ận Một

trong những khác bi ệt đó là dụ luôn bao hàm hai m ệnh đ ề đ ồng dụ và dị dụ Trong mệnh đề đồ ng dụ h oặc dị dụ, cùng với vi ệc đưa ra m ột khái quát gi ống

như đại tiền đề trong tam đoạn luận của Arixtốt, nó còn kèm theo các d ẫn chứng

Mệnh đ ề đồng d ụ t huyết minh cho nhân t ừ khí a c ạnh ph ủ đị nh, mệnh đ ề dị

dụ thuy ết m inh cho nhân t ừ khí a c ạnh ph ủ định Đồng d ụ v à dị dụ l à hai m ệnh

đề đối lập nhau, khiển trừ lẫn nhau nhưng cùng thuyết minh cho nhân và tôn Việc tuân t hủ đầy đủ cùng lúc ba t ư ớ ng của nhân s ẽ đảm b ảo quan h ệ giữa ba

yếu tố S, M , P l à quan h ệ t ất yếu Quy t ắc nhân tam tư ớng không nh ững t ương đương với các quy tắc dành cho thuật ngữ trong tam đoạn luận Arixtốt, chẳng hạn quy t ắc M ph ải chu di ên ít nh ất m ột l ần…, m à nó còn th ể hiện yêu c ầu tuân thủ các quy lu ật của tư duy l ôgí c t rong l ập lu ận

2 Các quy lu ật tư duy lôgí c th ể hi ện trong lôgíc h ọ c Ph ật giáo

2.1 Quy l uật đồ ng nhất

Thứ nhất, yêu cầu củ a quy lu ật đ ồng nh ất đượ c t hể hi ện trong quá trình thành lập tôn và l ập nhân Đó l à nguyên t ắc “cộng hứ a cực thành ” Mỗi l uận đ ề l à một

mệnh đ ề, do hai khái ni ệm chủ từ và v ị t ừ cấu thành “C ộng h ứa cực t hành” bao

gồm hai ý: m ột l à, hai khái ni ệm cấu thành m ệnh đ ề ph ải đượ c cả hai bên cùng

ch ấp nh ận – cộ ng hứa ; hai là, n ội dung l uận đ ề p h ải đem lại một t ri t hức m ới cần l uận ch ứng – cự c thành Ví dụ , Duy t hức tông lập m ệnh đ ề: " Vạn pháp duy thức" , thì " vạn pháp " là chủ từ, "duy thứ c" l à vị t ừ Hai khái ni ệm này đượ c lôgí c Ph ật gi áo gọi l à t ôn y, tức l à tôn chi s ở y – chỗ dựa, căn c ứ củ a t ôn, cũng

là kiến l ập một lo ại t ài li ệu củ a tôn Hai khái ni ệm “vạn pháp ” và “duy thứ c” phải đượ c cả hai bên nh ất t rí V ấn đ ề đ ặt ra đ ể t ranh lu ận là “ vạn pháp ” có ph ải

là “duy thức” hay không

Vi phạm nguyên t ắc này tương đương v ới vi ph ạm quy l u ật đ ồ ng nhất, t hể hi ện ở

các lỗi có t ên l à “ bất cự c thành ” L ỗi “b ất cực thành” trong tôn là các l ỗ i: năng biệt b ất cực thành ( aprasi ddh avi śeşaņa/ unaccept ed pr edi cate ), sở bi ệt b ất cực thành (aprasi ddhaviś eş ya/ unaccept ed subject ), câu b ất cực thành

(aprasi ddhobhaya/ unaccept ed bot h ‘t erms’ )(3) Trong l ôgí c h ọc P hật gi áo, năng biệt chỉ vị t ừ lôgí c (P); s ở bi ệt chỉ chủ t ừ lôgí c (S ) ; câu “ bất cực t hành” l à c ả

chủ từ lôgíc và v ị t ừ lôgí c đ ều không đượ c hai bên nh ất t rí Vì v ậy, lỗi “b ất cực thành” thể hiện sự không đồng nhất trong tư duy giữa hai người tham gia tranh

luận Ví dụ, một đ ệ t ử Phật gi áo l ập tôn: Linh h ồn tồn tại vĩ nh vi ễn Khái ni ệm

"linh hồn " không đư ợc công nh ận trong Phật gi áo cũng như m ột số họ c phái

khác Như vậy, phạm lỗi “sở biệt bất cực thành” – tức là chủ từ không được nhất trí Khái ni ệm “cực t hành” đ ể chỉ sự n hất trí, đồng nh ất t rong t ư duy v ề nội dung

khái ni ệm đư ợc làm chủ từ ho ặc vị t ừ h oặc cả chủ từ lẫn v ị t ừ trong t ôn Khi hai

bên tranh l u ận nhất t rí v ới n ội hàm c ủ a khái ni ệm đượ c l àm chủ t ừ h oặc vị t ừ mới, t hì có th ể ti ến hành tranh l u ận m à không sa vào ng ụ y biện ho ặc ng ộ b iện

Thứ hai , quy l u ật đ ồ ng nhất còn đư ợc th ể hi ện t rong các yêu c ầu đối với đồ ng

dụ Trong lu ận th ức t am chi c ủa lôgíc học Phật gi áo, m ệnh đ ề dụ l à m ệnh đ ề quan t rọ ng Nộ i dung của mệnh đề dụ bao gồm: đồng d ụ, dị d ụ, dụ y, dụ t h ể Trong lôgí c h ọ c củ a Nyāya, dụ vốn l à mộ t mệnh đề ví dụ/ lệ chứng, đượ c vi ện dẫn đ ể ch ứng minh cho tí nh đúng đ ắn của nhân, nhưng cũng chính vì v ậy m à

luận th ức ngũ chi c ủ a Nyāya có mô hình gi ống với phép suy l u ận lo ại suy

Dignāga cho rằng, suy luận như vậy là không hoàn toàn chính xác(4) Ông bi ến

mệnh đ ề dụ t hành hai m ệnh đề : dụ t hể và dụ y Dụ th ể có nội dung, k ết cấu,

ch ức năng gi ống như ti ền đề l ớn t rong tam đo ạn lu ận Arixtốt Dụ y là m ệnh đ ề

ví dụ, viết ti ếp ngay sau d ụ th ể Chữ “y” vốn có nghĩ a l à d ựa vào, d ụ y l à m ệnh

đề giúp cho dụ thể có căn cứ thực tế và nhờ đó, có tính thuyết phục cao hơn Dụ thể là m ệnh đ ề khái quát, k ết lu ận từ nhi ều dụ y

Đồng dụ và dị dụ là hai mệnh đề có nội dung đối lập với nhau Mệnh đề nào có chủ từ cùng thuộ c tí nh v ới vị từ củ a tôn, cũng t ức l à cùng thu ộc tính

với nhân thì đư ợc gọ i là đồ ng dụ Trái l ại là mệnh đề dị dụ Nếu như ch ức năng

củ a đ ồng dụ l à thuy ết minh cho tính thuy ết phụ c củ a nhân, thì dị d ụ cũng ch ứng minh cho tí nh t huy ết phụ c củ a nhân, nhưng t ừ góc độ ph ản ch ứng D ị d ụ gi án tiếp chứng mi nh cho tính đúng đ ắn của nhân

Như vậy, lôgíc học Phật giáo đòi hỏi trong luận thức tam chi phải có sự hiện

diện t ất y ếu củ a các đối t ượng cùng t hu ộc tính với nhân và tôn T ức l à gi ữa M

và P trong lu ận th ức phải có cùng t hu ộ c tí nh; nói cách khác, gi ữa chúng ph ải có quan h ệ tươ ng t hí ch

Thứ ba, quy l uật đ ồng nh ất còn t hể hi ện một t rong ba nguyên lý quan t r ọng nhất

và được lấy làm căn cứ cho một loại luận thức tam chi Luận thức tam chi suy luận t rên ba cơ s ở: tí nh đ ồng nh ất , tính nhân qu ả và tính phủ định Quan h ệ đồ ng nhất m à lôgí c h ọc Ph ật giáo di ễn đ ạt tươ ng t ự như quan hệ giố ng - loài Khi nói tới loài, người ta hì nh dung ra các gi ống ở trong đó và ngư ợc lại, khi nh ắc t ới giống người t a li ên t ư ởng tới loài, nên t ừ loài có t h ể suy ra gi ống

Tóm l ại , lôgíc h ọc P hật gi áo l uôn yêu c ầu có s ự t ác đ ộng củ a quy l u ật đ ồng nh ất trong quá t rình l ập l uận đ ề (l ập t ôn), l ập luận th ức t am chi (s ự nh ất quán về nội hàm của các khái ni ệm trong c ả ba m ệnh đề tôn, nhân, d ụ ), t rong t ranh lu ận với đối phương (các khái ni ệm cần được nhất trí trước khi tranh luận)

2.2 Quy luậ t phi mâu thu ẫn

Quy lu ật phi m âu thu ẫn th ể hi ện cả trong quá trình l ập t ôn cũng như l ập nhân

Trong lôgí c h ọ c Ph ật gi áo, yêu c ầu của quy lu ật phi mâu thu ẫn thể hi ện ở các lỗi

có tên là “tương vi/ viruddha/ contradicting” Trong tiếng Hán, “tương vi” vốn

có nghĩa là mâu thuẫn, tương phản Lôgíc học Phật giáo đòi hỏi trong quá trình

lập tôn , lu ận đ ề không được vi ph ạm các l ỗi: hi ện lượng tương vi, t ỷ

lượng tương vi, tự giáo tương vi, thế gian tương vi, tự ngữ tương vi

Hiện l ượng t ương vi ( pr atyakșa -viruddha/ contradi cting p er ception ) nghĩ a là l ập

một lu ận đ ề t rái ngư ợc với phương th ức hiện l ượng Trong đó, yêu c ầu không được trái với nhận thức cảm tính - dạng nhận thức luôn được đề cao Chẳng hạn,

lập lu ận đề : “Âm t hanh không nghe đư ợc” Lu ận đ ề này t rái ngược với nhận

thức cảm quan thông thư ờng, không cần phải sử dụng đến những phươ ng th ức tư duy ph ức tạp cũng có th ể t hấy ngay rằng mệnh đ ề đó sai

Tỷ lượng t ương vi ( anumāna -viruddha/ contradicti ng inf er ence ) l à m ột l uận đề

được lập trái ngược với những suy lý lôgíc, hoặc trái với những hệ thống lý

thuy ết đã đượ c công nh ận l à chân th ực C hẳng h ạn, l ập lu ận đ ề: Ki m l oại không dẫn đi ện Bằng suy l u ận quy n ạp và t hực nghi ệm t hì điều đã chứng minh ch ắc

ch ắn là: Mọi ki m lo ạ i đ ều dẫn đi ện

Tự giáo t ương vi ( āgama -viruddha/ contradi cting t esti mony ) l à l ập một lu ận đề

trái vớ i gi áo lý, lý thuy ết củ a b ản thân mì nh ho ặc của tông phái mình Ch ẳng

hạn, m ột nhà m ácxít l ập lu ận đề: Không phải mâu thu ẫn là động lực của phát triển Tự gi áo t ươ ng vi th ể hiện ti nh th ần bảo v ệ giáo lý t rong tran h lu ận, nó l à

một hì nh thức của “t ính đ ảng” t rong t ri ết học Ph ật giáo

Thế gi an tương vi ( l oka -viruddha/ contradicti ng convention ) l à m ột lu ận đ ề

được lập trái với nhận thức chung của mọi người trong nhân gian Về điểm này, lôgí c h ọc Ph ật giáo t ho ả hi ệp gi ữa chân l ý và nh ận t hức của nhân gi an không phải vì lý do không bi ết được tính đúng sai c ủ a m ột chân lý nào đó, m à do Ph ật giáo cần t ranh thủ tí n đồ Bố i cảnh xã hộ i Ấn Đ ộ lúc bấy giờ cũng không khác gì thời đ ại Bách gi a t ranh mi nh c ủ a Trung Qu ốc, có r ất nhi ều trư ờng phái đua nhau lập thuyết , bài bác nhau Giáo phái nào mu ốn thuyết ph ụ c đư ợc qu ần chúng, tranh thủ được qu ần chúng thì ph ải ch ứng tỏ h ọ c thuy ết của m ì nh l à ưu vi ệt và

có như vậy, mới nhận được sự ủng hộ của chính quyền Do vậy, các nhà lập thuy ết không dại gì mà đi ngư ợ c lại nh ận thức chung của đông đ ảo qu ần chúng

nhân dân Đương nhiên, không ph ải bao giờ nhận thức chung của quần chúng nhân dân cũng đúng

Tự ngữ t ương vi (s vavacana -vi ruddha/ contradicti ng one s elf ) là ngôn ng ữ di ễn

đạt mâu thuẫn, trái ngược với nội dung

Lôgí c học Ph ật gi áo đòi h ỏi t rong quá t rì nh l ập nhân, lu ận cứ không đượ c vi phạm các l ỗi: tương vi quyết định ( vi ruddhā-vyabhi cāri/ being

count erbalanced ), pháp tự tư ớn g t ương vi (dhar ma svarūpaviparītas ādhana/ contradict ing expres sed -predicat e), pháp sai bi ệt t ương vi ( dharma

viśeşapaviparītasādhana/ contradicting implied -predicate), hữu pháp sai

biệt tương vi (dhar miviś eşapaviparīta sādhana/ contradicting impl ied

-subj ect), hữu pháp t ự tướn g t ương vi ( dharmi -s var ūpavi parīt a sādhana/

contradict ing expres sed -s ubj ect)(5) t rong l ập nhân , th ể hi ện s ự vi ph ạm quy lu ật

phi m âu thu ẫn t rong tư duy

Tương vi quyết định (viruddhāvyabhicāri/ being counterbalanced ) thể hiện hai

quan điểm khác nhau nhưng cùng đúng, gi ống như hai quan điểm khác nhau về bản ch ất củ a ánh s áng cùng đúng V ề lỗi này, t heo chúng t ôi, các nhà l ôgí c h ọ c Phật gi áo đã nhìn t h ấy trướ c tí nh đa t rị t rong m ột số l uận điểm ph ản ánh hiện thực khách quan C ó th ể nói , lỗ i t ương vi quy ết định th ể hiện mâu thu ẫn bi ện

ch ứng trong nh ận th ức

Pháp l à t ên gọi khác củ a v ị t ừ lôgí c (P) trong t ôn, hữu pháp (6) là tên g ọi khác

củ a ch ủ t ừ (S ) trong tôn Cả pháp l ẫn hữu pháp đ ều đượ c bi ểu hiện b ằng những

khái ni ệm Trong m ỗ i khái niệm đó luôn có nghĩ a hàm ngôn và nghĩ a hi ển ngôn Lôgí c học g ọi nghĩ a hàm ngôn l à t ự t ính, tức l à nghĩ a v ốn có c ủa khái ni ệm đó,

và gọi nghĩa hi ển ngôn l à s ai bi ệt, tức l à nghĩ a s uy r ộ ng, nghĩ a bóng c ủa khái niệm Như v ậy, lôgíc h ọ c Ph ật gi áo đòi h ỏi nhân (M ) tri ệt đ ể không đượ c m âu

thu ẫn với các thuật ngữ (S) và (P) trong t ôn Nói r ộng ra, lu ận cứ không đượ c

mâu thu ẫn với lu ận đ ề t rên phương di ện ngữ nghĩ a

Như vậy, các lỗi hiện lượng tương vi, thế gian tương vi luôn thể hiện nhận thức

vi ph ạm quy lu ật phi mâu thu ẫn t rực tiếp trong quá t rình tư duy, t ức l à suy l u ận

trái ngược với thực tiễn khách quan hiện tồn và kiểm nghiệm bằng hoạt động thực ti ễn Còn các l ỗ i tự ngữ t ương vi , pháp t ự tướ ng t ương vi , pháp s ai bi ệt tương vi, hữu pháp tự tướng tương vi, hữu pháp sai biệt tương vi, thì thể hiện nhận t hức vi phạm quy lu ật phi m âu t hu ẫn trong s ử d ụng ngôn ng ữ, không những

trong hình th ức di ễn đạt , m à còn c ả trong nội dung hàm ch ứa Nhân không

những không đượ c m âu thu ẫn với chủ t ừ cả v ề nội dung l ẫn hì nh th ức, m à còn không được mâu thuẫn với cả vị từ và về nội dung cũng như về hình thức

Tóm l ại , t rong lôgí c h ọc Ph ật giáo, các l ỗ i tươ ng vi t h ể hi ện yêu c ầu v ề s ự t ác động của quy luật phi mâu thuẫn trong nhận thức Lôgíc học Phật giáo đòi hỏi cả trong nh ận t hức t rực tiếp, l ẫn trong nh ận t hức gi án ti ếp đều cần có s ự t ác đ ộng

củ a quy lu ật phi m âu thu ẫn Quy lu ật phi mâu thu ẫn cần th ể hi ện trong quá t rình lập lu ận đề, l uận lu ận cứ và cả trong quá trình lu ận chứng

2.3 Quy luậ t bài tr ung

Trong lôgí c h ọ c Ph ật gi áo, quy lu ật bài t rung đư ợ c th ể hi ện thông qua s ự vi

phạm t ướng th ứ hai ( đồng ph ẩm định hữ u tính ) và t hứ ba (dị phẩm bi ến vô tính)

củ a nhân Tức l à, đồ ng dụ và dị dụ không hoàn toàn đ ối lập nhau, ho ặc cùng t ồn

tại ho ặc không cùng t ồn t ại thu ộc tính gi ố ng như c ủa P và M Quy lu ật bài trung

tác động chủ yếu trong quá trình lập nhân và lập dụ, bao hàm cả đồng dụ và dị

dụ

Trong quá t rình l ập nhân , các lỗi th ể hi ện sự vi ph ạm quy lu ật bài t rung l à: c ộ ng bất định (sādhār aņa/ being too broad ), b ất cộng b ất đị nh (asādhāraņa/ being too narr ow), đ ồng ph ẩm nhất phần chuyển, dị ph ẩm biến chuy ển

(sapakşai kadeśavŗtti vi paksavyāpī / si milar -partial, dissi milar whol e ), dị ph ẩm nhất p hần chuyển, đồ ng phẩm bi ến chuy ển (s apakş aikadeśavŗt t i sepaksavyāpī/ dissi milar -parti al, si milar -whol e), câu ph ẩm nh ất phần chuy ển

(ubhayapakşai kadeś avŗt ti/ both -partial)(7) Hai ch ữ “b ất định” t hể hi ện quan h ệ không rõ ràng gi ữa M và P, M và ØP C ộng bất đị nh l à nhân bao trùm c ả đồng

dụ l ẫn dị dụ Bất cộng b ất định là nhân quá h ẹp không có quan h ệ nào v ới đ ồng

dụ và dị dụ “Nh ất phần chuy ển” là quan h ệ một ph ần, “bi ến chuy ển” l à quan h ệ toàn phần Như v ậy, các l ỗi “đ ồng phẩm nhất ph ần chuy ển, d ị phẩm bi ến

chuyển, dị ph ẩm nh ất ph ần chuy ển, đ ồng phẩm bi ến chuy ển, câu ph ẩm nh ất ph ần chuyển” đ ều th ể h iện quan hệ không rõ ràng c ủa đ ồng dụ (P ) hoặc d ị d ụ (ØP ) v ới

(M) C ác l ỗ i b ất đ ịnh nhân h oặc là bao hàm c ả hai gi á t rị đúng, s ai (cộng bấ t định) hoặc là loại trừ cả hai giá trị đúng, sai (bất cộng bất định), không xác định

được tính đúng, sai của hai luận cứ mâu thuẫn

Trong quá t rình l ập dị dụ , quy lu ật bài trung t h ể hi ện trong các l ỗi: vô l y

(avyātir eka/ lacking excl usion ), đ ảo ly ( vi parīt avyāt ir eka/ inverted exclusion ),

sở l ập bất khiển (sādhyadharmāvyāvŗt ta/ unexcluded predi cat e ), năng l ập b ất khi ển (sādhanadhar māvyāvŗtta/ unexcluded mi ddl e ), câu bất khi ển

(ubhayavyāvŗtta/ unexcluded bot h ) Trong l ập đ ồng dụ, đó l à các l ỗi: vô hợ p (ananvaya/ lacking connection ), đ ảo hợp (vi par ītānvaya/ inver ted

connecti on )(8)

Vai trò củ a dị d ụ l à khi ển t rừ nh ững đ ối t ượng có t huộc t ính đ ối l ập với vị t ừ trong l uận đ ề Nói cách khác, nh ững khái ni ệm trong dị dụ là những khái ni ệm

có nội hàm và ngo ại diên có quan h ệ b ất t ương thí ch v ới M và P, cũng t ức là phân l oại nh ững gi á trị m âu thuẫn đ ể l àm rõ tính đúng đ ắn củ a các lu ận cứ Các lỗi v ừa li ệt kê trên đây đ ối với dị dụ t h ể hiện tính không xác đ ịnh c ủa các m ệnh

đề đáng lý là có giá trị đối lập với các mệnh đề tôn, nhân Tương phản với dị dụ

là đồng dụ Và, các lỗi vừa được liệt kê trên đây đối với đồng dụ, cũng thể hiện tính không xác định của các mệnh đề đáng lý là có cùng giá tr ị với các mệnh

đề tôn, nhân Như vậy, từ cả hai cực giá trị đúng, sai các mệnh đề làm luận cứ cho tôn đ ều không xác đ ị nh về mặt gi á tr ị, lu ận th ức như vậy là không đáng t in

cậy

Tóm l ại , t rong lôgí c h ọc Ph ật giáo, sự tác động củ a quy lu ật bài t rung ch ủ y ếu l à tới các m ệnh đ ề đượ c s ử dụng l àm l uận cứ Quy lu ật bài t rung yêu c ầu tí nh xác định về mặt giá trị của các mệnh đề đồng dụ và dị dụ, thêm vào đó là tính tương

thích v ề m ặt gi á t rị t rong quan h ệ giữa nhân và đồng d ụ, dị dụ

2.4 Quy luậ t l ý do đ ầy đủ