Kính ngữ trong tiếng nhật nhìn từ góc độ văn hóa

Lưu Thế Bảo Anh TÓM TẮT Qua một thời gian tìm hiểu, chúng tôi đã có những hiểu biết sâu sắc về việc sử dụng kính ngữ trong văn hóa doanh nghiệp Nhật Bản.. Từ việc tổng quan về kính ngữ

KÍNH NGỮ TRONG TIẾNG NHẬT NHÌN TỪ GÓC ĐỘ VĂN HÓA

Nguyễn Phan Hạnh Nguyên, Nguyễn Võ Thuỳ Ngân,

Nguyễn Thị Mỹ Linh, Võ Đ nh Gia Phúc

Khoa Nhật Bản học, Trường Đại học Công nghệ TP Hồ Chí Minh

GVHD: ThS Lưu Thế Bảo Anh

TÓM TẮT

Qua một thời gian tìm hiểu, chúng tôi đã có những hiểu biết sâu sắc về việc sử dụng kính ngữ trong văn hóa doanh nghiệp Nhật Bản Từ việc tổng quan về kính ngữ trong văn hóa doanh nghiệp Nhật Bản đến việc thể hiện chi tiết cách dùng kính ngữ ở các tình huống phù hợp trong công ty Kính ngữ trong doanh nghiệp được thể hiện rất rõ trong giao tiếp hằng ngày đối với cấp trên và đồng nghiệp, cách nhận và gọi điện thoại cho đối tác hoặc khách hàng, đến việc sử dụng kính ngữ trong các cuộc họp và các buổi thuyết trình dự án của công ty, kính ngữ trong các bản hợp đồng đối với các đối tác khác Các công ty Nhật Bản đã xây dựng được nét văn hóa đặc trưng riêng, từ đó đã đem lại hiệu quả cao trong quá trình làm việc và mang đến những kết quả thực tế cho nền công nghiệp Nhật Bản Từ đó, có thể nhận thấy được sự tinh tế và tầm quan trọng của kính ngữ trong văn hóa doanh nghiệp đến

từ đất nước Mặt Trời Mọc

Từ khóa: kính ngữ, Nhật Bản, tiếng Nhật, văn hóa doanh nghiệp, văn hóa Nhật Bản

1 KHÁI NIỆM “KÍN NGỮ TRONG VĂN HÓA DOANH NGHIỆP NHẬT BẢN”

Kính ngữ (KN) là những từ ngữ, cách nói được thêm hoặc thay vào trong câu để thể hiện sự tôn trọng, kính nể của người nói đối với hành vi hoặc trạng thái của đối tượng được nhắc đến trong câu; trong trường hợp đối tượng là những người có kinh nghiệm, chức vụ cao hơn trong công việc, những người lớn tuổi

Văn hóa doanh nghiệp (VHDN) là những hành vi, những giá trị tinh thần được tạo ra và chia

sẻ bởi những thành viên trong doanh nghiệp, tạo thành bản sắc riêng cho doanh nghiệp

2 CÁC DẠNG THỨC TÔN KÍNH NGỮ

Trong tiếng Nhật chúng ta thấy có ba dạng thức tôn KN như sau:

2.1 Động từ chia theo dạng thức ở thể bị động

Động từ ở thể bị động có thể được dùng làm động từ tôn kính Cách chia: V ます + られます

山田先輩は本を借りられています。 Tiền bối Yamada đang mượn sách

2.2 Động từ chia theo dạng thức “お + V ます + になります”

Động từ chia お + V ます + になります có mức độ tôn kính cao hơn động từ ở thể bị động; chỉ dùng với động từ nhóm I và động từ nhóm II có 2 âm tiết trở lên

こちらにお掛けになってください。 Xin mời ngồi vị trí này

2.3 Động từ chia theo dạng thức tôn kính ngữ đặc biệt

Một số động từ bất quy tắc mang ý nghĩa tôn kính, không theo cấu trúc お + V ます + になり

ます nhưng mức độ tôn kính vẫn tương đương Lưu ý những động từ いらっしゃいます、 おっしゃいます、 くださいます、なさいます là động từ nhóm I nhưng khi chia thể thì sẽ biến đổi theo hàng ら trừ thể ます

Bảng 1 Một số động từ tôn kính ngữ đặc biệt Động từ thể ます Tôn kính ngữ (尊敬語) Động từ thể ます Tôn kính ngữ (尊敬語)

行きます

来ます

いらっしゃいます おいでになります

食べます

Ngoài ra còn có cách nói dùng để thay thế cho mẫu ngữ pháp V てください khi muốn nhờ

vả hoặc mời ai làm một việc gì đó, chúng ta dùng cách nói này để thể hiện sự kính trọng Đối với những động từ nhóm I và II: お＋V ます ＋ください

Đối với những động từ nhóm III: ご＋V します ＋ください

Lưu ý không dùng cách nói này với những tôn KN đặc biệt nhưng đối với động từ 召し上が ります thì chúng ta có thể nói là お召し上がりください (Xin mời anh/chị dùng bữa) và ご覧 になります sẽ thành ご覧ください (Xin mời anh/chị xem)

2.4 Động từ chia theo dạng thức V ます ＋まして

Khi muốn nói một cách lịch sự, đôi khi động từ thể て còn được biến đổi thành V ます ＋まし

て Trong câu dùng KN, để đảm bảo tính nhất quán thì まして thường được dùng

Hôm qua, cô ấy đã đi mua sắm rồi đi uống cà phê

昨日彼女はお買い物をしまして、コーヒーを召し上がりました。

Hôm qua, cô ấy đã đi mua sắm rồi đi uống cà phê

2.5 Dạng thức kính ngữ của danh từ, tính từ, phó từ

Ngoài động từ thì một bộ phận danh từ, tính từ, phó từ có thể trở thành KN khi chúng ta thêm お hoặc ご vào trước chúng Tùy từng từ nhưng nhìn chung thì お được dùng với những từ thuần Nhật (âm kun), còn ご được dùng với những từ có nguồn gốc từ tiếng Trung Quốc (âm on) Không thêm vào trước các từ ngoại lai như コーヒー、レストラン… và trước danh từ chỉ hiện tượng thiên nhiên, đồ vật công cộng, động vật, thực vật Danh từ, tính

từ, phó từ không được phân thành dạng tôn KN hay khiêm nhường ngữ mà chỉ thể hiện sự trang trọng hơn cho câu văn

Một số danh từ, tính từ, phó từ đặc biệt:

Bảng 2 Danh từ, tính từ, phó từ tôn kính ngữ đặc biệt

Danh từ/tính từ/phó từ Kính ngữ Danh từ/tính từ/phó từ Kính ngữ

そこ

こちら そちら

Danh từ/tính từ/phó từ Kính ngữ Danh từ/tính từ/phó từ Kính ngữ

どこ

あちら どちら

3 VĂN HÓA SỬ DỤNG KÍNH NGỮ TRONG GIAO TIẾP HÀNG NGÀY TẠI CÔNG TY

3.1 Kính ngữ khi chào hỏi

Việc chào hỏi là bước đầu tiên cực kỳ quan trọng trong việc xây dựng sự tin tưởng lẫn nhau trong các mối quan hệ, là bước mở đầu cho việc bắt đầu giao tiếp với đối phương, theo đó thì cuộc hội thoại cũng sẽ diễn ra Ngoài ra, thông qua việc chào hỏi, ta cũng có thể đoán được phần nào cảm xúc của đối phương Từ phong thái chào hỏi của một người, ta có thể phán đoán ra được phần nào sự thay đổi về tình hình sức khỏe hay trạng thái của người đó nữa đấy

Khi ở trong công ty, tùy theo nhiều bối cảnh khác nhau mà cách chào hỏi cũng sẽ thay đổi theo: Khi tới công ty: 「おはようございます」 Chào buổi sáng!

「お疲れさまです」 Anh/chị vất vả rồi!

Khi tan sở: 「お先に失礼いたします」 Tôi xin phép về trước!

「お疲れさまでした」 Anh/chị đã vất vả rồi!

Khi từ ngoài trở về: 「ただいま戻りました」 Tôi đã về rồi!

Khi chào khách đến: 「いらっしゃいませ」 Kính chào quý khách!

Khi người cùng công ty đi ra ngoài: 「行ってらっしゃい」Bạn đi cẩn thận nhé! Khi người cùng công ty từ ngoài trở về: 「おかえりなさい」 Chào mừng bạn đã về!

3.2 Kính ngữ khi sử dụng điện thoại

Kỹ năng trả lời điện thoại tốt hay không sẽ là yếu tố ảnh hưởng lớn tới ấn tượng của khách hàng/đối tác đối với công ty Do đó, cách ứng xử qua điện thoại của nhân viên là tiêu chuẩn

để người ngoài đánh giá công ty của bạn Trước khi gọi điện, ngoài việc chuẩn bị nội dung cuộc nói chuyện giúp tiết kiệm thời gian của bản thân và đối tác, công tác chuẩn bị cũng như thời gian gọi điện cũng ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả cuộc nói chuyện Vì vậy, việc trang bị những hiểu biết cũng như trau dồi kỹ năng nghe và gọi điện khi vào công ty Nhật là điều hết sức cần thiết

Hình 2 Kính ngữ khi sử dụng điện thoại

Cách gọi công ty mình và công ty đối tác: Công ty đối tác ⇒ 「御社（おんしゃ）」; Công ty mình ⇒「弊社（へいしゃ）」

Khi nhấc máy lên cần chào hỏi đối phương, có thể thêm tên phòng ban và tên riêng của

đối phương xưng danh, hãy chào hỏi lại đối phương 「▲▲商事の▢▢様ですね。お世話になっ ております。」 Lưu ý hai câu này đều có thể dùng cho tất cả các cuộc gọi thông thường Khi không nói chuyện trực tiếp với người đang nghe máy, phải ấn nút 保留 Không được bịt ống tai nghe, vì đối phương vẫn có thể nghe được Khi nói chuyện với người ngoài công ty, không thêm các từ biểu thị danh xưng, chức vụ vào sau tên người trong công ty Ví dụ: 田中 さん⇒ 田中, スズキ先輩 ⇒ スズキ, タナカ課長 ⇒ タナカ Sau khi chào tạm biệt, phải chờ đối phương tắt máy rồi mới nhẹ nhàng đặt ống nghe xuống Một số câu chào tạm biệt khi nói chuyện điện thoại thường xuyên được sử dụng như「ありがとうございました」,「失礼致 します」,「よろしくお願いいたします」

Khi nghe và gọi điện thoại, hãy luyện cách sử dụng thể lịch sự và KN Lưu ý về tác phong, tư thế: Khi gọi điện thoại, ngay cả khi đối phương không nhìn thấy mặt cũng phải giữ tác phong, tư thế nghiêm chỉnh Không ngả người ra sau, chân bắt chéo; không vừa gọi điện vừa làm việc khác; không chống cằm, khom người xuống khi đang nói chuyện điện thoại; luôn mỉm cười, giữ đ ng tác phong, tư thế; ấn nút giữ máy khi nói chuyện với người trong công ty

Lưu ý khác: Khi nghe điện thoại, điều quan trọng nhất là phải xác nhận xem đối phương gọi điện đến với mục đích gì Tùy vào nội dung cuộc nói chuyện hay hoàn cảnh mà có những ứng xử phù hợp

3.3 Kính ngữ khi thuyết trình

Trong hầu hết các ngành nghề, lĩnh vực, công việc sẽ có nhiều lúc chúng ta cần trình bày các ý kiến, quan điểm trước đám đông Văn hoá doanh nghiệp Nhật Bản vốn nổi tiếng với sự nghiêm túc, quy củ, phân rõ cấp bậc trên ưới Trong môi trường này, không chỉ là khi giao tiếp với cấp trên mà còn là mối quan hệ với khách hàng, đối tác thì việc sử dụng KN trong thuyết trình rất quan trọng Điều này giúp người nói bày tỏ sự tôn trọng với đối phương, hơn nữa còn là thể hiện sự khiêm tốn, chừng mực của bản thân

Trong trường hợp muốn biết ai đó muốn đặt câu hỏi hay có thắc mắc thì thông thường chúng ta hay dùng câu 「何か質問とかありますか？」nhưng khi thuyết trình người ta dùng

「ご質問はありますか？」với ý nghĩa tạm dịch là “ ọi người có câu hỏi nào không ạ?” để tiếp nhận câu hỏi

Khi muốn cảm ơn một người nào đó vừa mới phát biểu, nêu ý kiến hay trả lời câu hỏi thì ta

có thể sử dụng câu 「それでは、[名前]さん、よろしくお願いします。」hoặc「[名前]さん ありがとうございました。」 Khi kết thúc bài thuyết trình tuyện đối không nói 「終わりです

。」, thay vào đó là câu 「以上、〇〇についてご説明しました。」- Tạm dịch: “Cuối cùng tôi đã giải thích xong về 〇〇”

Việc sử dụng chính xác cách nói KN có thể tạo ra nhiều thiện cảm đối với khách hàng và cấp trên, thể hiện bản thân có tác phong lịch sự và chuyên nghiệp khi làm việc

4 VĂN HÓA SỬ DỤNG KÍNH NGỮ TRONG GIAO TIẾP VĂN BẢN TẠI CÔNG TY

4.1 Kính ngữ trong hợp đồng

Sử dụng KN trong hợp đồng chính là một hình thức phát triển tư duy và thể hiện sự lịch sự tối thiểu KN là phần nền móng vững chắc và không thể thiếu của một bản hợp đồng chuyên nghiệp và văn minh Chỉ cần tưởng tượng một văn bản hợp đồng không có phép lịch sự tối thiểu như KN thì ngay cả cá nhân tôi đã không bao giờ muốn gia nhập vào tập thể của doanh nghiệp ấy

4.2 Kính ngữ trong thư tín (mail)

Mail là một hình thức trao đổi công việc hiện đại, chúng thay thế thư viết tay xưa cũ Hiện nay, trong và ngoài nước, mail là một phương tiện để giao tiếp và lưu trữ thông tin Ngôn từ được sử dụng khi viết email cũng như cách trình bày một bức thư trong công việc được yêu cầu rất nghiêm khắc Người Nhật nói riêng lại càng trau chuốt câu từ và việc sử dụng KN trong thư tín mail là điều bắt buộc Điều đó sẽ mang lại nhiều thuận lợi trong công việc cũng như đẩy mạnh sự phát triển của các mối quan hệ quan trọng

Dưới đây là mẫu mail cảm ơn khách hàng:

Hình 3 Mẫu mail cảm ơn tiếng Nhật và tạm dịch tiếng Việt

Trong bất kỳ mail nào gửi cho cấp trên hay đối tác, khách hàng; dòng đầu tiên đều là họ tên

và công ty, chức vụ của người nhận Khi đó, danh xưng của người nhận đều phải sử dụng

KN như 様、課長、部長、社長… Tiếp theo, người Nhật sẽ có thói quen mở đầu câu chuyện bằng việc hỏi thăm đối phương để thể hiện sự quan tâm nhau Thông thường, chúng ta sẽ chỉ ngừng lại ở việc nói 「いつもお世話になります。」nhưng ở một dạng thức khác, một trong những cách thể hiện sự tôn kính nữa là「平素は格別のご愛題を賜り、厚く御礼申し上 げます。」 Trong đó 平素 là KN đặc biệt của 世話 nên mức độ trang trọng sẽ cao hơn việc chia 世話 ở dạng いつもお世話になります Sau khi hỏi tham đối phương, sẽ đến lượt người gửi giới thiệu bản thân mình cho người nhận biết

Ngoài ra, trong toàn bộ mail, đối với những hành vi, trạng thái của ngưởi nhận đều sẽ đưa

về dạng tôn kính nếu có và các hành vi, trạng thái của bản thân sẽ dùng khiêm nhường ngữ Khi muốn kết thúc mail, người Nhật thường sẽ kèm theo câu「取り急ぎ、本日のお礼のみで 失礼いたします。」thể hiện mong muốn được tiếp tục hợp tác và thường sẽ ở dạng khiêm nhường ngữ