Lịch sử hình thành pháp luật bảo hiểm tiền gửi ở việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT LỊCH SỬ HÌNH THÀNH PHÁP LUẬT BẢO HIỂM TIỀN GỬI Ở VIỆT NAM Giảng viên TS Nguyễn Vinh Hưng Học phần Pháp luật Bảo hiểm tiền gửi Mã học phần BSL 3040 K64LKDB Hà Nội,.Đại học Quốc gia Hà Nội Trường Đại học Luật HỌC PHẦN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI ĐỀ TÀI LỊCH SỬ PHÁP LUẬT BẢO HIỂM TIỀN GỬI TẠI VIỆT NAM Giảng viên TS Nguyễn Vinh Hưng Hà Nội, tháng 11 năm 2022 DAN.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

*** LỊCH SỬ HÌNH THÀNH PHÁP LUẬT BẢO HIỂM TIỀN GỬI Ở VIỆT NAM

Giảng viên: TS Nguyễn Vinh Hưng

Học phần: Pháp luật Bảo hiểm tiền gửi

Mã học phần: BSL 3040-K64LKDB

Hà Nội, tháng 12/2022

MỤC LỤC I Khái quát chung về bảo hiểm tiền gửi 4

1 Khái niệm 4

2 Mục đích của BHTG 4

3 Vai trò của BHTG 4

II Lịch sử hình thành bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam 5

1 Lịch sử ra đời của hệ thống bảo hiểm tiền gửi 5

2 Lịch sử hình thành hệ thống bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam 6

III Lịch sử hình thành pháp luật bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam 8

3.1 Sự hình thành và phát triển của pháp luật bảo hiểm tiền gửi trên thế giới ……… 8

3.2 Sự hình thành và phát triển của pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam 9

KẾT LUẬN 11

I Khái quát chung về bảo hiểm tiền gửi

1 Khái niệm

Khoản 1 Điều 4 Luật bảo hiểm tiền gửi năm 2012 định nghĩa: “Bảo hiểm tiền gửi là sự bảo đảm hoàn toàn trả tiền gửi cho người được bảo đảm tiền gửi trong hạn mức trả bảo hiểm khi tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gửi tiền hoặc phá sản”

2 Mục đích của BHTG

Mục đích của hoạt động bảo hiểm tiền gửi là thực hiện chính sách công, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền; góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các tổ chức tín dụng, đảm bảo sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng; tăng cường niềm tin công chúng, góp phần giảm thiểu đột biến rút tiền gửi, góp phần tạo cơ chế chính thức để xử lý các tổ chức tài chính gặp

sự cố và tham gia quá trình xử lý khủng hoảng tài chính;giảm thiểu gánh nặng tài chính cho người đóng thuế (ngân sách nhà nước) trong trường hợp có ngân hàng

đổ bể

3 Vai trò của BHTG

Thực tế ở các nước cho thấy, khi có bảo hiểm tiền gửi ra đời, hoạt động có hiệu quả thì số lượng các ngân hàng bị tuyên bố phá sản đã giảm đi rõ rệt Bởi vì, nhờ

có bảo hiểm tiền gửi đã ngăn chặn sự đổ vỡ mang tính dây chuyền trong hệ thống ngân hàng, góp phần duy trì sự phát triển ổn định, an toàn cho các tổ chức tín dụng Nhờ có bảo hiểm tiền gửi mà quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền được bảo đảm và từ đó các tổ chức tín dụng đã tạo dựng được niềm tin cho người gửi tiền, nhiều người dân có tiền đã tích cực gửi tiền vào các tổ chức tín dụng, qua

đó các tổ chức tín dụng huy động nhiều vốn nhàn rồi trong xã hội để cho vay và

làm các dịch vụ ngân hàng khác, hiệu quả hoạt động của các tổ chức tín dụng đã tăng lên rõ rệt, nền kinh tế đất nước phát triển, xã hội ổn định

Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam có các vai trò chủ yếu sau:

- Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền tại các tổ chức có tham gia bảo hiểm tiền gửi, có hạn chế về mặt thông tin đối với hoạt động của các tổ chức nhận tiền gửi

- Góp phần đảm bảo hệ thống tài chính ngân hàng hoạt động lành mạnh, ổn định và ngăn chặn đổ vỡ ngân hàng thông qua các hoạt động nghiệp vụ

- Góp phần xây dựng thị trường tài chính lành mạnh, có tính cạnh tranh bình đẳng giữa các tổ chức tài chính với quy mô và loại hình khác nhau

- Giảm thiểu gánh nặng cho Chính phủ trong trường hợp xử lý đổ vỡ của tổ chức tín dụng; giảm gánh nặng cho người dân đóng thuế trong trường hợp ngân hàng đổ bể (Nhà nước không phải sử dụng ngân sách để xử lý đổ vỡ của các tổ chức tín dụng)

II Lịch sử hình thành bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam

1 Lịch sử ra đời của hệ thống bảo hiểm tiền gửi

Bảo hiểm tiền gửi là loại hình bảo hiểm đối với hoạt động ngân hàng được thực hiện từ rất sớm ở nhiều nước.Bảo hiểm tiền gửi (BHTG) trên thế giới đã có lịch sử hoạt động 86 năm Mỹ là quốc gia đầu tiên hình thành hệ thống bảo hiểm tiền gửi vào năm 1934 FDIC hoạt động theo Luật bảo hiểm tiền gửi, có vị trí pháp lý độc lập với Chính phủ, chịu sự kiểm soát trực tiếp của Quốc hội Tiếp sau Mỹ, trong những năm 60 của TK XX đã có thêm 6 quốc gia thành lập tổ chức bảo hiểm tiền gửi, vào cuối những năm 90 của TK XX hầu hết các quốc gia đã có hệ thống bảo

hiểm tiền gửi Mỗi hệ thống này có những đặc trưng riêng, có thể thuộc hình thức

sở hữu tư nhân, có thể thuộc sở hữu Nhà nước hoặc hỗn hợp, có thể mang tính bắt buộc hoặc tự nguyện Trên thực tế, trước khi hoạt động bảo hiểm tiền gửi công khai ra đời thì hình thức bảo vệ ngầm cũng đã được áp dụng Theo đó, Chính phủ các nước chi trả những khoản bảo hiểm nhất định cho người gửi tiền nếu tổ chức nhận tiền gửi bị lâm vào tình trạng phá sản Tuy nhiên mức chi trả là bao nhiêu, đối tượng nào được chi trả lại không được pháp luật điều chỉnh, hợp đồng bảo hiểm tiền gửi cũng không được ký kết một cách công khai giữa Chính phủ, tổ chức nhận tiền gửi và người gửi tiền Mô hình bảo hiểm tiền gửi ngầm cũng bộc lộ những hạn chế nhất định như không xác định rõ mục đích là bảo vệ người gửi tiền hay tổ chức nhận tiền gửi mất khả năng thanh toán, chi phí cho bảo hiểm tiền gửi hầu như chỉ

do các tổ chức tín dụng mất khả năng thanh toán chịu trách nhiệm, trừ trường hợp nền kinh tế xảy ra tình trạng khủng hoảng trầm trọng mới có sự hỗ trợ từ phía Chính phủ

Như vậy có thể thấy các mốc hình thành và phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi công khai trên thế giới như sau:

 BHTG công khai xuất hiện tại Mỹ vào những năm 30 TK XX

 Vào những năm 60 của TK XX, các nước bắt đầu chấp nhận hệ thống bảo hiểm tiền gửi

 Do các cuộc khủng hoảng ngân hàng gia tăng mạnh vào những năm 80 nên một loạt các nước (Đài Loan, Thái Lan, …) đã áp dụng cơ chế bảo hiểm tiền gửi hạn chế để củng cố lòng tin người dân vào hệ thống ngân hàng và duy trì

sự ổn định hoạt động của hệ thống sau này

 Kể từ khi có chỉ thị của Liên Minh Châu Âu năm 1994 về mô hình bảo hiểm tiền gửi, hệ thống bảo hiểm tiền gửi cũng được tu chỉnh và hoàn thiện Thêm vào đó, đến cuối năm 1997, đầu năm 1998, Ủy ban thanh tra ngân hàng quốc

tế (Ủy ban Basle) đã khuyến cáo các tổ chức thành viên tăng cường sự quan tâm tới vấn đề bảo hiểm tiền gửi

2 Lịch sử hình thành hệ thống bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam

 Bối cảnh trong nước

Vào những năm 1988 – 1990 hàng loạt các hợp tác xã tín dụng đô thị bị đổ

vỡ trên toàn quốc gây ra những bất ổn về kinh tế và chính trị Đặc biệt là niềm tin của công chúng đối với hệ thống ngân hàng bị ảnh hưởng nghiêm trọng Trong bối cảnh đó, việc lấy lại niềm tin của công chúng đối với hệ thống tài chính – ngân hàng là yêu cầu quan trọng để tránh tình trạng người dân có tiền không gửi vào ngân hàng hoặc mua vàng tích trữ tại nhà Chính những hành động như vậy đã ảnh hưởng đến quá trình huy động vốn cho sự phát triển của kinh tế đất nước trong lúc khó khăn Việc quản lý hoạt động tài chính – ngân hàng trong nước đang gặp nhiều bế tắc, thiếu tính chuyên nghiệp và hiệu quả hoạt động thấp Trong khi đó, do thực hiện chính sách mở cửa và phát triển nền kinh tế thị trường, hệ thống tài chính – ngân hàng có cơ hội phát triển mạnh mẽ, chính điều đó cũng làm gia tăng rủi ro và yêu cầu kiểm soát rủi ro cũng như yêu cầu bảo vệ người gửi tiền là rất quan trọng đòi hỏi phải có một tổ chức BHTG chuyên nghiệp theo thông lệ quốc tế

 Bối cảnh quốc tế

Cuộc khủng hoảng tài chính khu vực Châu Á năm 1997 đã tác động khá lớn đến nền kinh tế của các nước Trong quá trình xử lý khủng hoảng tài chính – ngân hàng thì BHTG là công cụ tài chính được một số chính phủ Châu Á sử dụng hữu hiệu trong tái cấu trúc hệ thống ngân hàng và lấy lại niềm tin của công chúng Nhiều quốc gia nhận thấy vai trò quan trọng của tổ chức BHTG trong xử lý khủng hoảng tài chính – ngân hàng, đồng thời cũng thấy xu hướng phát triển hệ thống BHTG trên thế giới phát triển mạnh mẽ

 Lịch sử hình thành hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam

Để đảm bảo sự ổn định đối với hoạt động ngân hàng, bảo vệ người gửi tiền ở những tổ chức tín dụng bị đổ vỡ, sự ra đời của bảo hiểm tiền gửi ở khu vực Châu Á nói chung và Việt Nam nói riêng là vô cùng cần thiết Ở Việt Nam, hoạt động bảo hiểm tiền gửi công khai được thực hiện đầu tiên vào năm 1994 bởi doanh nghiệp bảo hiểm “Bảo Việt” theo Quyết định số 101/TCQD – BH của Bộ trưởng Bộ tài chính về việc ban hành Quy tắc bảo hiểm trách nhiệm của Quỹ tín dụng nhân dân đối với các khoản tiền gửi có kỳ hạn Quyết định này là văn bản đầu tiên đặt nền móng cho sự ra đời mô hình bảo hiểm công khai ở Việt Nam Tháng 6/1999 Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chính thức thành lập Ban trù bị thành lập công ty bảo hiểm tiền gửi Việt Nam Ban này chịu trách nhiệm phối hợp với các cơ quan chức năng cùng Bộ, ngành soạn thảo các văn bản pháp lý cho hoạt động của tổ chức bảo hiểm tiền gửi và thực hiện các công việc liên quan để chuẩn bị cho ra đời Tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam Ngày 1/9/1999 Chính phủ ban hành Nghị định 89/1999/NĐ-CP về bảo hiểm tiền gửi

và ngày 9/11/1999, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 218/1999/QĐ-TTg về thành lập Bảo hiểm Tiền gửi Việt Nam Ngày 7/7/2000 Bảo hiểm Tiền gửi Việt Nam chính thức khai trương và đi vào hoạt động Kể từ đây, hoạt động bảo hiểm công khai ở Việt Nam chính thức ra đời Hoạt động này nhằm mục đích bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, duy trì

sự ổn định và phát triển an toàn, lành mạnh hoạt động của hệ thống ngân hàng Năm 2012, hoạt động bảo hiểm tiền gửi Việt Nam được luật hoá bằng Luật Bảo hiểm tiền gửi số 06/2012/QH13 ngày 18/6/2012 Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam là

tổ chức tài chính Nhà nước hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, nhằm bảo

vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, thực hiện chính sách bảo hiểm

tiền gửi góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các tổ chức tín dụng bảo đảm

sự phát triển an toàn lành mạnh của hoạt động ngân hàng

Hiện nay, Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam có mạng lưới hoạt động gồm: Trụ sở chính tại Thủ đô Hà Nội và 8 chi nhánh tại các khu vực kinh tế trọng điểm, gồm: (1) Chi nhánh tại thành phố Hà Nội;

(2) Chi nhánh tại thành phố Hồ Chí Minh;

(3) Chi nhánh tại thành phố (TP) Đà Nẵng;

(4) Chi nhánh khu vực Đông Bắc bộ tại TP Hải Phòng;

(5) Chi nhánh khu vực Tây Bắc Bộ tại TP Việt Trì, tỉnh Phú Thọ;

(6) Chi nhánh khu vực Bắc Trung bộ tại TP Vinh, tỉnh Nghệ An;

(7) Chi nhánh khu vực Đồng bằng sông Cửu long tại TP Cần Thơ;

(8) Chi nhánh khu vực Nam Trung bộ & Tây nguyên tại TP Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa

III Lịch sử hình thành pháp luật bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam

III.1 Sự hình thành và phát triển của pháp luật bảo hiểm tiền gửi trên thế

giới

Năm 1829, New York thực hiện chương trình Bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng Sau đó chương trình được mở rộng ra 5 bang khác nhau của Mỹ là Vermont, Indiana, Michigan, Ohia, Lowa

Trong thời gian đầu thực hiện, chương trình Bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng tại các bang đã mang lại những thành công nhất định trong việc ngăn ngừa sự cố

đổ vỡ của các ngân hàng ở Mỹ Tuy nhiên cùng với chính sách ngân hàng tự do năm 1886 và cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới (1929 – 1933) đã làm hàng loạt

ngân hàng ở Mỹ hoạt động rất khó khăn và đỉnh cao là năm 1933 có tới 4000 ngân hàng thương mại phải ngừng hoạt động Trong bối cảnh như vậy, để ứng phó với tình huống phức tạp nhằm ổn định tình hình kinh tế, chính trị thì bảo vệ người gửi tiền và Chính phủ Mỹ đã quyết định thành lập BHTG Liên bang (FDIC) năm 1933 FDIC bắt đầu hoạt động ngày 1/4/1934 và đây là mô hình BHTG công khai đầu tiên trên thế giới FDIC có vị trí pháp lý độc lập với Chính phủ, chịu sự kiểm soát trực tiếp của Quốc hội Tính đến nay, FDIC là tổ chức BHTG công khai sớm nhất

và được đánh giá có nhiều thành công, là mô hình được nhiều quốc gia tham khảo

và vận dụng Nhận thức rõ vai trò quan trọng của hoạt động BHTG đối với hệ thống ngân hàng cũng như nền kinh tế, Hiệp hội BHTG quốc tế (IADI) đã được thành lập ngày 5/6/2002 tại Thụy Sĩ theo sáng kiến của Ngân hàng thế giới, Quỹ tiền tệ quốc tế, Cộng đồng tài chính quốc tế Mục tiêu hoạt động của IADI là góp phần bảo đảm sự ổn định của hệ thống tài chính quốc tế, đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong lĩnh vực BHTG, khuyến khích giao lưu quốc tế giữa các tổ chức BHTG và các tổ chức liên quan, tăng cường phối hợp khi xảy ra khủng hoảng tài chính trên toàn cầu Một số nước có hệ thống BHTG nằm trong ngân hàng Trung ương thì đang có xu hướng tách ra thành cơ quan BHTG độc lập ví dụ như: Thái Lan, Lào,

… Như vậy, xu hướng thành lập hệ thống BHTG và chuyển đổi mô hình tổ chức BHTG ở khu vực Châu Á ngày càng diễn ra phổ biến và mạnh mẽ, Việt Nam cũng nằm trong tiến trình đó

III.2 Sự hình thành và phát triển của pháp luật về hoạt động bảo hiểm

tiền gửi tại Việt Nam

Năm 1986, Việt Nam bắt đầu công cuộc đổi mới nền kinh tế Theo đó hệ thống

NH cũng được thực hiện nhiều cải cách quan trọng từ năm 1988 Trong giai đoạn này, hoạt động của hệ thống NH phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức từ nền kinh tế, từ những bất cập của hệ thống pháp luật Trước tình hình đó, Thủ

tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 390/QĐ-TTg ngày 27/7/1993 về việc

áp dụng thí điểm mô hình Quỹ tín dụng nhân dân Tiếp đó Nhà nước ta ban hành Quy tắc bảo hiểm trách nhiệm của Quỹ tín dụng nhân dân đối với khoản tiền gửi có

kì hạn kèm theo Quyết định số 101/TC-QĐ-BH ngày 01/01/1994 Theo đó, nghiệp

vụ bảo hiểm đối với khoản tiền gửi tại Quỹ tín dụng nhân dân được giao cho Tổng công ty bảo hiểm Việt Nam (Bảo Việt) triển khai thực hiện Tuy nhiên các quy định tại Quyết định đã bộc lộ nhiều hạn chế làm cho chương trình bảo hiểm trách nhiệm của các tổ chức nhận tiền gửi lúc đó không thành công Mặt khác, Quyết định số 101/TC-QĐ-BH không có các quy định về tái cơ cấu lại hoạt động của các tổ chức tham gia bảo hiểm trách nhiệm tiền gửi Do đó, vai trò của Bảo Việt trong quá trình thực hiện bảo hiểm trách nhiệm tiền gửi khá mờ nhạt

Từ đầu năm 1998, cuộc khủng hoảng tài chính – tiền tệ xảy ra tại các nước Châu Á đã có những ảnh hưởng nhất định đến hoạt động của các ngân hàng Việt Nam Hoạt động của hệ thống ngân hàng thời kỳ này không hiệu quả, thể hiện ở nhiều mặt khác nhau Hoạt động không hiệu quả của các tổ chức nhận tiền gửi đã tạo ra những tác động tiêu cực đối với nền kinh tế Bên cạnh đó cũng phải kể đến

sự biến động của nền kinh tế khu vực và thế giới đã đặt ra yêu cầu cải cách cơ bản

hệ thống ngân hàng ở Việt Nam Công cuộc cải cách này được thực hiện nhằm tái

cơ cấu hệ thống ngân hàng, khôi phục và củng cố niềm tin của công chúng đối với

hệ thống ngân hàng

Ngày 12/12/1997, Quốc hội khóa X đã thông qua Luật Ngân hàng Việt Nam và Luật các tổ chức tín dụng thay thế Pháp lệnh Ngân hàng Nhà nước, Pháp lệnh Ngân hàng, Hợp tác xã tín dụng và Công ty tài chính Khoản 1 Điều 17 Luật các tổ chức tín dụng năm 1997 quy định: “Tổ chức tín dụng có trách nhiệm tham gia tổ chức bảo toàn hoặc bảo hiểm tiền gửi; mức bảo toàn hoặc bảo hiểm do Chính phủ quy định” Quy định này là tiền đề pháp lý để Chính phủ ban hành Nghị định số

89/1999/NĐ-CP về BHTG và Quyết định số 218/1999/QĐ-TTg về thành lập tổ chức BHTG Việt Nam Đồng thời, đó cũng là cơ sở pháp lý ban đầu cho hoạt động BHTG ở Việt Nam

Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Luật các Tổ chức tín dụng (sửa đổi năm 2010) tiếp tục khẳng định trách nhiệm tham gia BHTG của các TCTD được thành lập và hoạt động theo pháp luật Việt Nam Đó là những tiền đề pháp lí quan trọng

để Nhà nước ta tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG mà trọng tâm là công tác xây dựng Luật về BHTG

Hiện nay, các văn bản pháp luật về hoạt động BHTG của nước ta bao gồm:

- Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010

- Luật các tổ chức tín dụng năm 2010

- Nghị định số 89/1999/NĐ-CP ngày 01/9/1999 của Chính phủ về BHTG

- Quyết định số 218/1999/QĐ-TTg ngày 09/11/1999 của Thủ tướng Chính phủ về thành lập BHTG Việt Nam

- Quyết định số 75/2000/QĐ-TTg ngày 28/6/2000 của Thủ tướng Chính phủ

về việc ban hành Điều lệ tổ chức và hoạt động của BHTG Việt Nam

- Nghị định 109/2005/NĐ-CP ngày 24/8/2005 của Chính phủ về việc sửa đổi,

bổ sung một số điều của Nghị định số 89/1999/NĐ-CP

- Thông tư số 03/2006/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về việc hướng dẫn một số nội dung tại nghị định số 89/1999/NĐ-CP ngày 01/9/1999

và nghị định 109/2005/NĐ-CP ngày 24/8/2005 của Chính phủ

Như vậy, các quy phạm pháp luật về hoạt động BHTG được thể hiện dưới nhiều hình thức văn bản khác nhau, nhưng hầu hết là văn bản dưới luật do Chính phủ và các cơ quan chuyên môn của Chính phủ ban hành Một số ít quy định có tính nguyên tắc, tạo cơ sở pháp lý cho sự ra đời của hệ thống quy phạm pháp luật về hoạt động BHTG với hệ thống quy phạm pháp luật chi tiết, đầy đủ và đồng bộ