TIỂU LUẬN MÔN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT LỜI MỞ ĐẦU Có con người là có văn hóa, có dân tộc là có văn hóa dân tộc. Văn hóa đó trước nhất là văn hóa dân gian, văn hóa của quần chúng nhân dân. Qua văn hóa dân gian, nhân dân lao động tự biểu hiện mình, tự phản ánh cuộc sống của mình. Các nền văn hóa khảo cổ thuộc xã hội nguyên thủy như Hòa Bình, Đông Sơn tuy không phải là văn hóa dân gian, nhưng lại là nguồn cội để hình thành văn hóa dân gian. Văn hóa dân gian vai trò hết sức to lớn đối với việc hình thành bản sắc văn hóa dân tộc. Trước hết, sự ra đời và định hình của văn hóa dân gian gắn với những giai đoạn sớm nhất của lịch sử dân tộc. Đó là thời kỳ văn hóa Đông Sơn Hùng Vương dựng nước, thời kỳ mở đầu của lịch sử dân tộc, lịch sử quốc gia và lịch sử văn hóa Việt Nam, thời kỳ nhất thành để sau đó vạn biến. Văn hóa dân gian là văn hóa gốc, văn hóa mẹ, tức văn hóa khởi nguồn, sản sinh và nuôi dưỡng các hình thức phát triển cao sau này, như văn hóa chuyên nghiệp, bác học, cung đình. Văn hóa dân gian còn là văn hóa của quần chúng lao động, mang tính bản địa, tính nội sinh cao. Tất cả các nhân tố kể trên khiến cho văn hóa dân gian hàm chứa và thể hiện tính bản sắc cao của văn hóa dân tộc. Nếu cho rằng văn hóa dân gian chứa đựng và thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc, thì trong thực tiễn việc bảo tồn, làm giầu và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trước nhất phải từ việc bảo tồn, làm giàu và phát huy văn hóa dân gian. Để hiểu rõ hơn vấn đề này, em lựa chọn đề tài: “Tìm hiểu các loại hình nghệ thuật trong văn hóa dân gian Việt Nam” làm tiểu luận hết môn học “Văn hóa nghệ thuật”.
Trang 2MỤC LỤC
Trang
A- LỜI NÓI ĐẦU……… 3
B- NỘI DUNG………. 4
1 Một số khái niệm cơ bản……… 4
1.1 Khái niệm nghệ thuật……… 4
1.2 Khái niệm văn hóa dân gian……… 5
2 Một số loại hình nghệ thuật trong văn hóa dân gian………. 6
2.1 Nghệ thuật tạo hình dân gian……… 6
2.1.1 Kiến trúc dân gian……… 6
2.1.2 Hội họa dân gian……… 8
2.2 Nghệ thuật biểu diễn dân gian ……… 10
2.2.1 Âm nhạc dân gian……… 10
2.2.2 Múa dân gian……… 14
2.2.3 Sân khấu dân gian……… 17
C- KẾT LUẬN………. 20
TÀI LIỆU THAM KHẢO………. 21
Trang 3LỜI MỞ ĐẦU
Có con người là có văn hóa, có dân tộc là có văn hóa dân tộc Văn hóa
đó trước nhất là văn hóa dân gian, văn hóa của quần chúng nhân dân Qua vănhóa dân gian, nhân dân lao động "tự biểu hiện mình, tự phản ánh cuộc sốngcủa mình" Các nền văn hóa khảo cổ thuộc xã hội nguyên thủy như Hòa Bình,Đông Sơn tuy không phải là văn hóa dân gian, nhưng lại là nguồn cội để hìnhthành văn hóa dân gian
Văn hóa dân gian vai trò hết sức to lớn đối với việc hình thành bản sắcvăn hóa dân tộc Trước hết, sự ra đời và định hình của văn hóa dân gian gắnvới những giai đoạn sớm nhất của lịch sử dân tộc Đó là thời kỳ văn hóa ĐôngSơn - Hùng Vương dựng nước, thời kỳ mở đầu của lịch sử dân tộc, lịch sửquốc gia và lịch sử văn hóa Việt Nam, thời kỳ "nhất thành" để sau đó "vạnbiến" Văn hóa dân gian là "văn hóa gốc", "văn hóa mẹ", tức văn hóa khởinguồn, sản sinh và nuôi dưỡng các hình thức phát triển cao sau này, như vănhóa chuyên nghiệp, bác học, cung đình Văn hóa dân gian còn là văn hóa củaquần chúng lao động, mang tính bản địa, tính nội sinh cao Tất cả các nhân tố
kể trên khiến cho văn hóa dân gian hàm chứa và thể hiện tính bản sắc cao củavăn hóa dân tộc Nếu cho rằng văn hóa dân gian chứa đựng và thể hiện bảnsắc văn hóa dân tộc, thì trong thực tiễn việc bảo tồn, làm giầu và phát huy bảnsắc văn hóa dân tộc trước nhất phải từ việc bảo tồn, làm giàu và phát huy văn
hóa dân gian Để hiểu rõ hơn vấn đề này, em lựa chọn đề tài: “Tìm hiểu các
loại hình nghệ thuật trong văn hóa dân gian Việt Nam” làm tiểu luận hết
môn học “Văn hóa nghệ thuật”
Trang 4NỘI DUNG
1 Một số khái niệm cơ bản
1.1 Khái niệm nghệ thuật
Xét về mặt ngữ nghĩa, nghệ thuật (Arts) được các tác giả Từ điển Tiếng
Việt cắt nghĩa:
- Là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt dùng hình tượng sinh động, cụthể và gợi cảm để phản ánh hiện thực và truyền đạt tư tưởng, tình cảm
- Là phương thức, phương pháp giàu tính sáng tạo
Khi nghiên cứu về nghệ thuật, người ta đã cố gắng định nghĩa về lĩnhvực này Về cơ bản, giới nghiên cứu theo quan điểm mác xít đã thống nhất ởmột số điểm, quan niệm nghệ thuật là:
- Sản phẩm ý thức bậc cao của con người
- Một nhánh đặc thù của sản xuất tinh thần
- Hình thái của ý thức xã hội
- Một trong bảy hình thái cơ bản của ý thức xã hội
- Yếu tố cấu trúc độc lập của ý thức xã hội
- Sự thể hiện đời sống tinh thần
- Một nhánh tương đối độc lập của hoạt động sống về phương diện tinh thần
- Một bộ phận của văn hoá
- Một bộ phận của quá trình đời sống xã hội
- Một khu vực của đời sống xã hội
- Biểu hiện xã hội gắn với những cơ cấu tinh thần đặc thù, nhưng khôngđồng dạng với chúng
- Hình thái vận động của kiến trúc thượng tầng
- Phân khu của ý thức xã hội
Những cách cắt nghĩa khác nhau nói trên thoạt nhìn có vẻ rất đa dạng,nhưng xem xét kỹ chúng ta có thể thấy ngay sự thống nhất cơ bản là các địnhnghĩa đó đều tiếp cận nghệ thuật trong mối liên hệ với toàn bộ xã hội
Trang 5Khái niệm nghệ thuật luôn chỉ sự hoạt động cấp cao của con người vàbao giờ cũng được hiểu theo hai nghĩa:
Nghĩa rộng: Nghệ thuật là những kỹ xảo, kỹ năng, sự tinh tế và tàinghệ, là phương thức, phương pháp giầu tính sáng tạo của con người trong tất
cả mọi lĩnh vực của đời sống
Nghĩa hẹp: Là một lĩnh vực hoạt động sáng tạo ra cái đẹp bằng hìnhtượng sinh động cụ thể và gợi cảm biểu hiện một cách tinh tế các quan hệthẩm mỹ của con người trong đời sống xã hội
Một cách chung nhất, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin: nghệ
thuật là một hình thái ý thức xã hội đặc thù phản ánh tồn tại xã hội bằng các hoạt động sáng tạo thẩm mỹ của con người
Nghệ thuật là một khái niệm rất chung và khái quát Nó chứa đựngnhững dấu hiệu bản chất, cái chung nhất trong sự đa dạng của các loại hìnhsản xuất thẩm mỹ khác nhau Với tư cách là những hình thái ý thức đặc thù,nghệ thuật được hình thành một cách lịch sử trong các thể loại khác nhau.Chúng tạo nên một tổng thể cấu thành từ các nghệ thuật riêng lẻ và vận hànhtrong những liên hệ khác nhau của quá trình sống xã hội
1.2 Khái niệm văn hóa dân gian
Thuật ngữ quốc tế "folklore (phôn-clo)" - Văn hóa dân gian, được WJ.Thom sử dụng đầu tiên vào năm 1846 để chỉ "phong tục, tập quán, nghithức, mê tín, ca dao, tục ngữ của người thời trước" Ở Việt Nam, thuật ngữ
"phôn-clo" đã được sử dụng từ lâu và tùy theo mỗi thời kỳ được dịch ra tiếngViệt là "văn học dân gian", "văn nghệ dân gian" và nay là "văn hóa dân gian".Việc quan niệm rộng hẹp và chuyển ngữ sang tiếng Việt khác nhau như vậy là
do sự thay đổi nhận thức của chúng ta về văn hóa dân gian và cũng do sự tiếpthu ảnh hưởng của các quan niệm phôn-clo từ các trường phái khác nhau trênthế giới
Văn hóa dân gian là một thực thể sống, nảy sinh, tồn tại và phát triểngắn với sinh hoạt văn hóa cộng đồng của quần chúng lao động Vì vậy, khi
Trang 6nhận thức, lý giải các hiện tượng văn hóa dân gian phải gắn liền với môitrường sinh hoạt văn hóa của nó, tức là các sinh hoạt văn hóa của cộng đồng,trong đó cộng đồng gia tộc, cộng đồng làng xã giữ vai trò quan trọng.
Văn hóa dân gian Việt Nam có truyền thống hình thành, và phát triển từrất lâu đời, bắt nguồn từ xã hội nguyên thủy Đến thời kỳ phong kiến tự chủ,cùng với sự ra đời và phát triển của văn hóa bác học, chuyên nghiệp, cungđình thì văn hóa dân gian vẫn tồn tại và giữ vai trò quan trọng đối với sự pháttriển của văn hóa cũng như xã hội Việt Nam, đặc biệt là với quần chúng laođộng Trong các lĩnh vực của văn hóa dân gian có nghệ thuật dân gian baogồm: Nghệ thuật tạo hình dân gian (kiến trúc dân gian, hội họa dân gian, trangtrí dân gian ); nghệ thuật biểu diễn dân gian (âm nhạc dân gian, múa dângian, sân khấu dân gian, trò diễn )
Truyền thống lịch sử và xã hội Việt Nam đã quy định những nét đặctrưng của văn hóa nước ta Đó là văn hóa xóm làng trội hơn văn hóa đôthị, văn hóa truyền miệng lấn át văn hóa chữ nghĩa, ứng xử duy tình nặng hơnduy lý, chủ nghĩa yêu nước trở thành cái trục của hệ ý thức Việt Nam, nơi sảnsinh và tích hợp các giá trị văn hóa Việt Nam
2 Một số loại hình nghệ thuật dân gian
2.1 Nghệ thuật tạo hình dân gian
2.1.1 Kiến trúc dân gian
Nền văn hoá Việt Nam được tạo dựng trên cơ sở của nền văn minhnông nghiệp Cuộc sống của người Việt Nam gắn bó với làng quán quêhương Hình ảnh làng quê Việt Nam có luỹ tre xanh, có mái nhà tranh, cóngười cày cấy đã trở nên rất thân thuộc trong tâm hồn người Việt Nam
Từ rất xa xưa, người nông dân Việt Nam xem làm nhà là một trong 3 việc lớncủa cuộc đời: Tậu trâu, lấy vợ, làm nhà và có an cư mới lạc nghiệp, điều đó cónghĩa là chỗ ở có ổn định mới lo được sự nghiệp Quan niệm ấy đến nay vẫntồn tại, vì vậy, khi trưởng thành ai ai cũng lo cho mình một chỗ ở, một cơ
Trang 7ngơi riêng Đã bao đời nay kiến trúc ở nông thôn Việt Nam luôn đồng nghĩavới nét văn hoá làng, xã.
Kiến trúc Việt Nam ra đời rất sớm, có thể đã xuất hiện từ thời vuaHùng dựng nước, cách nay khoảng 4000 năm Làng xóm cũng xuất hiện vàothời kỳ này Người Việt cổ lúc bấy giờ đã biết bắc gỗ làm nhà để tránh hổ sói.Trên các trống đồng có thể thấy 2 loại hình nhà sàn chủ yếu là nhà sàn hìnhthuyền và hình mai rùa Theo các nhà kiến trúc cho rằng làng xã Việt Nam cótính quần thể cao, có kiểu kiến tr úc đơn giản nhẹ nhàng phù hợp với khí hậu
và tập quán của người Việt Nam Làng luôn được bao quanh bằng những luỹtre xanh, sau luỹ tre xanh đó là những mái nhà tranh ấm cúng, cưu mang chechở cho con người Hầu hết các nhà nông thôn điển hình đều xây dựng theokiểu có dãy nhà trên và dãy nhà ngang thường là ba gian hai chái Có sântrước, vườn sau dàn hoa cây cảnh Bao quanh nhà là hàng rào cúc tần, hayhàng hoa dâm bụt Có gia đình mà chủ nhà là người nho nhã thích cuộc sốngthanh tao thì họ chau chuốt hàng rào cây xanh rất cẩn thận Ngày ngày cắt tỉa,chăm sóc như một thú vui nhằm trang trí thêm cho phần ngoài ngôi nhà ấmcúng, lịch lãm Trước đây, khi cuộc sống c ủa người nông dân còn khó khăn,gia đình nào xây sân, bó hè bằng gạch Bát Tràng, trồng bên nhà một gốc mítchĩu quả - được coi là một gia đình nông thôn giàu có Xưa hầu hết các nhàđều được làm bằng tranh tre nứa lá, gỗ Nhà ở của người nông dân Việt Nam
ở các vùng khác nhau cũng có những nét đặc trưng khác nhau Nếu ai có dịp
đi dọc chiều dài đất nước, hẳn sẽ rất thú vị khi thấy rằng nhà cửa làng mạc ởViệt Nam tuy bình dị, dân dã nhưng không vùng nào giống vùng nào Điều đóxuất phát từ điều kiện và hoàn cảnh sống của từng vùng, phản ánh cả tâm tínhcủa con người của vùng đó Nam bộ ít có bão tố, lại nhiều kênh rạch, conngười phải dồn sức vào chăm chút ghe xuồng và vườn tược, nhà cửa rất đơn
sơ Mấy cây que làm cột, làm kèo, một ít lá dừa nước vừa lợp mái vừa thưngvách Lên Tây Nguyên, nắng lửa, mưa ngàn, mái nhà được làm theo kiểunhọn vút, kèo cột vững chãi, hoa văn và tượng gỗ trang trí cho nhà của người
Trang 8sống và nhà mồ của người chết Vùng miền Trung Việt Nam cát trắng, đấtsỏi, gió Lào, mưa nhiều, bão lắm nên mái nhà thấp Mái lợp dày, cột lớn.Chân cột kê đá tảng, mộng mạng chắc chắn như đúc, nhà có thể khiêng đi nơikhác mà không hư hỏng Đồng bằng Bắc bộ là vùng đất cổ, làng cổ Nhà cửa
ý thức được truyền thống cha truyền con nối rất rõ Nhà ngói, sân gạch, câymít, tường vôi là một công thức để con người đủ yên tâm cho đời mình và chocon cháu đời sau Lên Tây Bắc, Việt Bắc xa biển gần rừng, sẵn mưa nhưng ítbão nên nhà sàn cao, mái doãng, lợp ngói máng (thứ ngói xếp tiếp vào nhaukhông cần ràng buộc) Hoặc lợp bằng những mảng gỗ pơ mu, gỗ hoàng la chẻmỏng Hầu như nhà nào cũng có một hàng rào nứa vót nhọn cao vây quanh đểchống thú dữ Ở Huế, ngoài thành quách, thì nhà cửa có một nét rất đặc trưngmang tính cách Huế - đó là nhà vườn Kiến trúc nhà vườn Huế độc đáo đã làmphong phú thêm cho bức tranh kiến trúc Việt Nam
2.1.2 Hội họa dân gian
Là thuật ngữ mô tả một loại hình mỹ thuật đã hiện diện từ lâu đời tạiViệt Nam và thường được sáng tác bởi các họa sĩ khuyết danh Tranh dângian Việt Nam có lịch sử rất lâu đời, đã từng có thời gian phát triển rất mạnh
mẽ, ngày nay nó có phần giảm sút nhưng vẫn còn được giữ gìn bảo tồn trongmột số làng nghề và một số gia đình làm tranh Về cơ bản có hai loại tranhchính là tranh Tết và tranh thờ Sở dĩ chúng xuất hiện rất sớm là bởi vì nó vớihai loại chính là tranh tết và tranh thờ xuất hiện gần như cùng lúc với tínngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt và việc thần thánh hóa các hiện tượng
tự nhiên Vào thời nhà Lý (thế kỷ 12) đã bắt đầu xuất hiện những gia đình haythậm chí là cả một làng chuyên làm khắc ván, làm tranh Đến cuối đời nhàTrần nhiều nơi đã in được tiền giấy (là một cách thể hiện của tranh dân gian)
và sang đời nhà Hồ tiền giấy đã được phát triển mạnh Tời thời kỳ Lê sơ việc
in khắc tranh đã được tiếp thu thêm kỹ thuật khắc ván in của Trung Quốc vàsau khi vào Việt Nam đã được cải tiến thêm cho phù hợp Cùng với đó là sựphân hoá của tranh dân gian xuất hiện ngày càng rõ nét Đến đời nhà Mạc (thế
Trang 9kỷ 16) một thay đổi đặc biệt đã xảy ra, tranh dân gian không còn là sản phẩmriêng của những người nông dân nghèo khó nữa, mà đã được cả tầng lớp quýtộc ở kinh thành Thăng Long ưa thích, thường sử dụng vào dịp Tết NguyênĐán Sang thế kỷ 18 - 19, tranh dân gian đã dần đi vào giai đoạn ổn định vàphát triển mạnh mẽ Nghề làm tranh đã lan truyền rộng rãi hầu khắp cả nước.Cùng với đó là sự phân hóa, những dòng tranh mới xuất hiện, được gọi têntheo địa danh nơi sản xuất, đã có những phong cách riêng của mình Nét riêngcủa mỗi dòng tranh được thể hiện ngay từ quy trình làm tranh cũng như trongmỗi đường nét của tranh Đó là sự khác biệt giữa kỹ thuật khắc ván in, kỹthuật vẽ, nguyên liệu làm tranh, cách pha chế tạo màu sắc riêng.
Tranh dân gian Việt Nam dù có nhiều dòng tranh khác nhau nhưng tựuchung lại có bốn dòng chính đó là: Tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh),tranh Hàng Trống (Hà Nội), tranh Kim Hoàng (Hà Tây), tranh làng Sinh(Huế) Nhìn chung dòng tranh dân gian đều được dựng hình theo kiểu lấy cácnét khoanh, lấy các mảng màu và bao lại toàn hình Các thành phần trongtranh không có một điểm nhìn cố định mà hầu hết được thiết kế để có thểquan sát di động, từ nhiều góc độ khác nhau Cách tạo màu cũng vậy, tất cảđều nhằm làm cho bức tranh thật dễ nhìn Nhìn chung cách in tranh chủ yếu là
sử dụng ván khắc Các bản ván khắc chủ yếu làm từ gỗ Đầu tiên nghệ nhân
sẽ khắc lên bản gỗ đường nổi thể hiện những đường nét chính của tranh, saunày khi in tranh ra giấy, người làm tranh lại tiếp tục tô vẽ để hoàn thiện bứctranh đó, còn đối với một số tranh đơn giản thì người thợ không cần tô vẽthêm nữa mà tranh được đưa ra khi in xong Nghệ thuật in tranh qua các bản
gỗ khắc nổi xuất hiện từ xa xưa, được lưu truyền từ đời nay qua đời khác.Tranh thường được in hoặc vẽ trực tiếp lên giấy Loại giấy phổ biến thườngđược các dòng tranh dùng hơn cả là giấy dó Từ loại giấy này có thể làm ragiấy điệp, loại giấy mà tranh Đông Hồ sử dụng in hình Đặc điểm của loạigiấy này là độ bền rất cao, mà lại xốp nhẹ, không nhoè khi viết vẽ, ít bị mối
Trang 10mọt, hoặc giòn gãy, ẩm nát Với đặc tính chống ẩm rất cao, giấy dó giúp chocác bức tranh không bị ẩm mốc, trường tồn cùng thời gian.
Mỗi dòng tranh thường có cách tạo màu, pha chế màu sắc riêng, nhưngnhìn chung thì màu sắc cho những bức tranh thường được tạo nên từ nhữngnguyên liệu đơn giản, dân dã bằng rất nhiều phương pháp khác nhau
Hầu hết tranh dân gian được vẽ theo quan niệm "sống" hơn "giống".Đường nét của mỗi bức tranh hết sức gạn lọc, thuần khiết, cốt sao rung cảmthẩm mỹ cho người xem hơn là vẽ đúng luật Các thành phần trong tranhkhông có một điểm nhìn cố định mà hầu hết được thiết kế để có thể quan sát
di động, từ nhiều góc độ khác nhau Do ra đời để đáp ứng nhu cầu văn hóatinh thần của người dân, gắn bó chặt chẽ với đời sống thường nhật của ngườidân nơi thôn dã cho nên đề tài của tranh hết sức phong phú Tranh phản ánh
từ những gì gần gũi, thân thiết nhất với người dân cho đến những điều thiêngliêng cao quý trong các tranh thờ Nội dung của tranh cũng hết sức phongphú, đa dạng Mỗi bức tranh đều mang một ý nghĩa nhân sinh riêng, biểu hiệnnhiều góc độ tâm trạng của con người, mang trong nó là cả những ước vọngcủa người dân, từ những ước mong giản dị cho tới những điều cao quý Đó cóthể là mong ước về một cuộc sống no ấm của nhà nông
2.2 Nghệ thuật biểu diễn dân gian
2.2.1 Âm nhạc dân gian
Nền âm nhạc dân gian Việt Nam, được các thành phần dân tộc xây đắpnên trong quá trình bốn ngàn năm lịch sử, phong phú về màu sắc địa phương
và màu sắc dân tộc Việt Nam
Âm nhạc dân gian Việt Nam do nhân dân lao động sáng tạo và trình diễnhay còn gọi là âm nhạc truyền miệng, chiếm tỷ trọng lớn, có vai trò cơ sở
Trong đời sống của nhân dân lao động có tồn tại một loại hình nghệthuật dân gian mà thuật ngữ quốc tế thường gọi là phônclo (Folklore).Phônclo là sáng tác nghệ thuật của nhân dân lao động trong suốt chiều dài lịch
sử của một khối cộng đồng người nhất định Nó là sản phẩm của số đông
