A. MỞ ĐẦU Chủ tịch Hồ Chí Minh rất coi trọng vai trò đặc biệt của văn hóa trong sự nghiệp kháng chiến kiến quốc: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” và nhấn mạnh văn hóa là một bộ phận hữu cơ cấu thành quan trọng của cách mạng, không đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị. Trong “Thư gửi các họa sĩ nhân dịp triển lãm hội họa năm 1951”, Người khẳng định: “Văn hóa, nghệ thuật là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy”. Trong lịch sử phát triển hàng nghìn năm của dân tộc, văn học, nghệ thuật Việt Nam đã hun đúc nên một truyền thống sâu sắc và độc đáo. Đó là nền văn học, nghệ thuật yêu nước và nhân văn, gắn bó máu thịt với nhân dân và dân tộc, trở thành nguồn sức mạnh nội sinh to lớn, góp phần trực tiếp vào sự nghiệp dựng nước, giữ nước và phát triển đất nước. Không phải ngẫu nhiên mà ngay từ khi mới ra đời, Đảng ta đã khẳng định văn hoá, văn học, nghệ thuật là một mặt trận quan trọng, một sức mạnh đặc biệt của dân tộc trong công cuộc tự giải phóng mình. Trong cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh (1930 1931), trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ (1936 1939) và Mặt trận Việt Minh (1941 1945), những người cộng sản và yêu nước đã dùng vũ khí văn học, nghệ thuật để vận động cách mạng từ trong ngục tù cũng như ngoài công chúng trên các báo chí công khai của Đảng. Đặc biệt, sự ra đời của Đề cương Văn hoá Việt Nam năm 1943 Chiến lược đầu tiên về văn hoá của Đảng đã có sức thu hút, tập hợp đội ngũ trí thức văn nghệ sĩ vào Hội Văn hoá cứu quốc một bộ phận của Mặt trận Việt Minh, góp phần động viên, cổ vũ đồng bào cả nước làm nên thắng lợi lịch sử của cách mạng Tháng Tám năm 1945. Nhìn một cách hệ thống, xuyên suốt cho thấy Đảng ta từ khi ra đời đến nay, dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh luôn coi văn học nghệ thuật là một giá trị văn hóa có sức sống lâu dài, bền vững, tác động tích cực, to lớn vào sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Đại hội VIII của Đảng nêu mục tiêu xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc nhằm xây dựng con người Việt Nam tiên tiến về tư tưởng, đạo đức, tâm hồn, lối sống. Văn kiện Đại hội VIII nêu rõ: “Phấn đấu sáng tạo nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật có giá trị tư tưởng nghệ thuật cao, thấm nhuần tinh thần nhân văn, dân chủ, có tác động sâu sắc xây dựng con người. Khuyến khích tìm tòi, thể nghiệm mọi phương pháp, mọi phong cách sáng tác vì mục đích đáp ứng đời sống tinh thần lành mạnh, bổ ích cho công chúng. Bài trừ các khuynh hướng sáng tác suy đồi, phi nhân tính”. Tìm hiểu giải giá trị văn hóa nghệ thuật qua các tác phẩm văn học có ý nghĩa quan trọng. Đó là lý do tôi chọn đề tài: “Tìm hiểu giá trị văn hóa nghệ thuật qua các tác phẩm văn học giai đoạn 1930 1986”.
Trang 1TIỂU LUẬN MÔN: VĂN HÓA NGHỆ THUẬT
Đề tài:
TÌM HIỂU GIÁ TRỊ VĂN HÓA NGHỆ THUẬT
QUA CÁC TÁC PHẨM VĂN HỌC GIAI ĐOẠN 1930- 1986
Trang 2MỤC LỤC
A MỞ ĐẦU 3
B NỘI DUNG 5
I LÝ LUẬN CHUNG VỀ VĂN HÓA, GIÁ TRỊ VĂN HÓA VÀ GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA VĂN HỌC 5
1 Văn hoá 5
2 Giá trị văn hoá 6
3 Giá trị văn hoá của văn học 7
II GIÁ TRỊ VĂN HÓA NGHỆ THUẬT CỦA VĂN HỌC GIAI ĐOẠN 1930-1986 11
1 Giá trị văn hoá của văn giai đoạn 1930 – 1945 11
2 Giá trị văn hoá của văn học thời kì từ năm 1945 – 1986 15
C KẾT LUẬN 18
D DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 19
Trang 3A MỞ ĐẦU
Chủ tịch Hồ Chí Minh rất coi trọng vai trò đặc biệt của văn hóa trong
sự nghiệp kháng chiến kiến quốc: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” và nhấn mạnh văn hóa là một bộ phận hữu cơ cấu thành quan trọng của cách mạng, không đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị Trong “Thư gửi các họa sĩ nhân dịp triển lãm hội họa năm 1951”, Người khẳng định: “Văn hóa, nghệ thuật là một mặt trận Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy”
Trong lịch sử phát triển hàng nghìn năm của dân tộc, văn học, nghệ thuật Việt Nam đã hun đúc nên một truyền thống sâu sắc và độc đáo Đó là nền văn học, nghệ thuật yêu nước và nhân văn, gắn bó máu thịt với nhân dân và dân tộc, trở thành nguồn sức mạnh nội sinh to lớn, góp phần trực tiếp vào sự nghiệp dựng nước, giữ nước và phát triển đất nước Không phải ngẫu nhiên mà ngay từ khi mới ra đời, Đảng ta đã khẳng định văn hoá, văn học, nghệ thuật là một mặt trận quan trọng, một sức mạnh đặc biệt của dân tộc trong công cuộc tự giải phóng mình Trong cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh (1930 - 1931), trong thời
kỳ Mặt trận Dân chủ (1936 - 1939) và Mặt trận Việt Minh (1941 - 1945), những người cộng sản và yêu nước đã dùng vũ khí văn học, nghệ thuật để vận động cách mạng từ trong ngục tù cũng như ngoài công chúng trên các báo chí công khai của Đảng Đặc biệt, sự ra đời của Đề cương Văn hoá Việt Nam năm
1943 - Chiến lược đầu tiên về văn hoá của Đảng - đã có sức thu hút, tập hợp đội ngũ trí thức - văn nghệ sĩ vào "Hội Văn hoá cứu quốc" - một bộ phận của Mặt trận Việt Minh, góp phần động viên, cổ vũ đồng bào cả nước làm nên thắng lợi lịch sử của cách mạng Tháng Tám năm 1945
Nhìn một cách hệ thống, xuyên suốt cho thấy Đảng ta từ khi ra đời đến nay, dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh luôn coi văn học nghệ thuật là một giá trị văn hóa có sức sống lâu dài, bền vững, tác động tích cực, to lớn vào sự nghiệp cách mạng của dân tộc Đại hội VIII của Đảng nêu mục tiêu xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc nhằm xây dựng con người Việt Nam tiên tiến về tư tưởng, đạo đức, tâm hồn, lối sống Văn kiện Đại hội VIII
Trang 4nêu rõ: “Phấn đấu sáng tạo nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật có giá trị tư tưởng nghệ thuật cao, thấm nhuần tinh thần nhân văn, dân chủ, có tác động sâu sắc xây dựng con người Khuyến khích tìm tòi, thể nghiệm mọi phương pháp, mọi phong cách sáng tác vì mục đích đáp ứng đời sống tinh thần lành mạnh, bổ ích cho công chúng Bài trừ các khuynh hướng sáng tác suy đồi, phi nhân tính”
Tìm hiểu giải giá trị văn hóa nghệ thuật qua các tác phẩm văn học có ý
nghĩa quan trọng Đó là lý do tôi chọn đề tài: “Tìm hiểu giá trị văn hóa nghệ thuật qua các tác phẩm văn học giai đoạn 1930- 1986”.
Trang 5B NỘI DUNG
I LÝ LUẬN CHUNG VỀ VĂN HÓA, GIÁ TRỊ VĂN HÓA VÀ GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA VĂN HỌC
1 Văn hoá
Định nghĩa văn hoá đến nay đã có hàng trăm, các tác giả nổi tiếng của trường phái nhân văn như Dilthey, Casirrer, Arnold, T Eliot…đến trường phái thực chứng như Taylor, Malinowski, Boas, Kroeber, Benedict, Durkheim… gần gủi nhau trong mấy nội hàm cơ bản sau đây Văn hoá theo nghĩa rộng là tổng hoà mọi sản phẩm vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra, trong đó thể hiện đời sống vật chất, tinh thần, các loại tư tưởng, phương thức tư duy, hình thức biểu đạt, mô hình hành động, thái độ ứng xử làm cho một cộng đồng dân tộc này phân biệt với các dân tộc khác; văn hoá thể hiện năng lực chế ngự thiên nhiên, phương thức tổ chức xã hội cùng chế độ điển chương dùng để phát
triển nhân cách con người và phân chia hưởng thụ thành quả xã hội Văn hoá
nghĩa hẹp là quan niệm tư tưởng và quan niệm giá trị Xét về cấu trúc thì văn
hoá bao gồm tầng nền tảng là toàn bộ cơ sở vật chất, cái “tự nhiên thứ hai” của con người do con người sáng tạo ra bằng sức lao động Tầng thứ hai là cung cách ăn ở, mặc, đi lại, nói năng, hôn thú, lễ nghi, phong tục Tầng thứ ba gồm
tư tưởng chính trị, tôn giáo, pháp luật, tổ chức nhà nước và tầng trên cùng, là các sáng tác văn học, nghệ thuật, triết học, biểu hiện tâm hồn, tài nghệ, sức sáng tạo của con người Toàn bộ văn hoá thể hiện trong hệ thống kí hiệu, biểu tượng, ngôn ngữ của con người thấm nhuần ý thức về giá trị Văn hoá không chỉ là cái phân biệt con người với con vật mà còn là cái tiêu biểu nhất cho một dân tộc, phân biệt dân tộc này với dân tộc khác Nhiều người định nghĩa văn hoá nhấn mạnh đến yếu tố sản xuất công cụ, ngôn ngữ, tư duy, vui chơi, bắt chước, kí ức…để phân biệt con người với con vật, nhưng Ch Darwin đã chứng minh về các mặt ấy con người và con vật đều có cái chung, duy chỉ có ý thức
về giá trị, định hướng giá trị trong cuộc sống là đặc điểm nổi bật nhất phân biệt con vật và con người
Trang 62 Giá trị văn hoá
Dù cho đến nay có nhiều quan niệm về giá trị, như thế nào thì giá trị là phạm trù gắn liền với sự xuất hiện của con người ( tách khỏi động vật) và phát triển cùng đời sống con người như là một chủng loại có văn hoá Tuân Tử nói:
“Nước lửa có khí nhưng không có sinh, thảo mộc có sinh mà vô tri, cầm thú có tri mà vô lễ nghĩa Con người có khí, có sinh, có tri, có lễ nghĩa đó là loài quý nhất.” Giá trị văn hoá về thực chất là sự khẳng định của con người đối với sự tồn tại vật chất, tinh thần của bản thân mình, quan hệ, trật tự của mình, hành vi, thái độ của mình, khích lệ con người sống và phát triển theo thang giá trị của mình Dưới ánh sáng của giá trị con người thấy cuộc sống đáng quý và có ý nghĩa Giá trị văn hoá thể hiện trong cách ứng xử của con người qua các quan
hệ người với tự nhiện, người với cộng đồng xã hội, người với người khác, người với bản thân mình Chân, giả, thiện, ác, đẹp, xấu, lành, dữ, cao quý, tầm thường, linh thiêng, phàm tục…chính là các giá trị thể hiện của con người trong các quan hệ ấy Thiếu các giá trị văn hoá soi đường con người chẳng khác con vật
Giá trị văn hoá không chỉ thể hiện ở hình thức kí hiệu, biểu tượng E Cassirer đã nói đến con người là động vật biết sử dụng kí hiệu, thể hiện từ trong thần thoại cho đến các hệ thống biểu tượng, ngôn ngữ Nhờ có ngôn ngữ,
kí hiệu mà con người lưu giữ được kí ức, kinh nghiệm, có quan niệm thời gian, không gian, cộng đồng và nói chung, có kí ức, thế giới nội tại, tâm hồn….Kí hiệu một mặt là công cụ, phương tiện giúp con người lưu giữ, truyền đạt mọi thông tin, nhưng mặt khác, nó không phải chỉ là công cụ mà khi dùng xong, đạt mục đích người ta có thể vứt đi, ngược lại, nó chính là sự tồn tại của bản thân con người Kí hiệu là chiếc cầu nối con người với thế giới, là hiểu biết, ý thức, tư duy của con người, nói như Heidegger là “ngôi nhà của hữu thể” Không có kí hiệu thì không có khái niệm, không có tư duy, không có cả bản thân con người như là động vật có văn hoá nữa Bản thân kí hiệu là phương diện quan trọng của giá trị văn hoá
Trang 7Giá trị văn hoá có tính nhân loại và đồng thời có tính khu vực, tính dân tộc, phụ thuộc vào điều kiện sinh hoạt Văn hoá nào cũng phục vụ cho con người trong các nhu cầu ăn, uống, thở, bài tiết, giao cấu, mặc, ở, đi lại, giao tiếp, cưới xin, ma chay, sinh đẻ, chữa bệnh, sản xuất, tích trữ, tự vệ, chống thú
dữ và kẻ thù, lưu giữ thông tin…Đó là nền tảng của tính nhân loại Nhưng đồng thời con người thực hiện các nhu cầu trên theo những phương thức, phương tiện, nghi thức, chất liệu rất khác nhau lại làm nên tính khu vực và tính dân tộc Có thể nói địa vực nào văn hoá ấy
Giá trị văn hoá là cả một hệ thống được phân tầng Có những giá trị văn hoá nằm ở tầng sâu, bền vững, lâu dài, như đạo lí, tín ngưỡng, phong tục, ngôn ngữ Có những giá trị nằm ở bề mặt nhanh chóng đổi thay như thời trang, mốt
3 Giá trị văn hoá của văn học
Văn học là hình thái ý thức xã hội có chức năng kết tinh giá trị văn hóa tinh thần của con người Xét theo nghĩa hẹp của văn hoá là sự thể hiện tư tưởng và giá trị thì văn học gần với triết học, là những hình thái ý thức xã hội thể hiện tư tưởng, lí tưởng, sự quan tâm đến giá trị tối cao, tốt ráo của con người Xét theo đặc trưng thì văn học là sự thể hiện đời sống con người dưới hình thức hình tượng cụ thể cảm tính, sinh động, không lặp lại, không phải bằng khái niệm trừu tượng, làm cho ý nghĩa, giá trị văn hoá của văn học biểu hiện dưới hình thái tiềm tại, phụ thuộc vào sự cảm thụ, lí giải, cắt nghĩa của người đọc thì giá trị văn hoá của văn học sẽ có sự thay đổi theo thế hệ người đọc Giá trị văn hoá của văn học thể hiện trong cả quá trình tồn tại của nó Nhìn từ lịch trình cũng như quỹ đạo phát triển của văn hoá nhân loại, bản chất của văn học là sự đi tìm các tư tưởng và giá trị, văn học xưa nay chưa bao giờ khư khư giữ lấy một thước đo giá trị nào cả Cho nên trong toàn bộ công cuộc xây dựng giá trị người văn học trước sau đều đảm nhận chức năng sinh thành, phán đoán, truyền bá, biến đổi, tiêu huỷ và đổi mới các giá trị văn hoá
Giá trị văn hoá của văn học thể hiện ở việc phản ánh các hệ thống giá trị về con người, cuộc xung đột của các giá trị người nhằm khẳng định hệ thống giá trị người phù hợp với xu thế thời đại Chức năng của văn học được
Trang 8phân hoá thành các phương diện cụ thể như chức năng nhận thức, chức năng giáo dục, chức năng thẩm mĩ, chức năng giải trí, chức năng giao tiếp Các chức năng trên có giá trị tổ chức đời sống xã hội và cá nhân, hình thành các quy phạm, các chuẩn mực của hành vi con người
Giá trị nhận thức là giá trị khám phá chân lí, phát hiện sự thật, giá trị hoạt động cảm xúc, tình cảm, lí tính con người Giá trị nhận thức chủ yếu thể hiện ở triết học, khoa học, nhưng văn học cũng có Đối với văn học nghệ thuật giá trị nhận thức thể hiện ở nhận thức nhân sinh và xã hội, nhận thức quan hệ giữa người và người, người và tự nhiên, người với chính mình; nhận thức nhân sinh bao gồm từ phương thức sinh hoạt, phong tục tập quán, lễ nghi, vũ khí, vật dụng, kĩ thuật chế tác, phương thức tư duy, tinh thần, tư tưởng, tình cảm, nghị lực, ý chí Giá trị tình cảm là giá trị thẩm mĩ, thoả mãn, làm phong phú và
mở rộng không gian đời sống tình cảm của con người, gắn liền với cảm xúc của cơ thể, những điều mà ngũ quan và toàn bộ thân thể cảm thấy Giá trị quy phạm là các tư tưởng hướng dẫn hành vi con người trong các quan hệ người với người, người với thiên nhiên, người với bản thân nó Giá trị quy phạm thể hiện ở chuẩn mực luân lí, đạo đức, cái thiện, cái đẹp Con người sống giữa xã hội, thiên nhiên, chạy theo mục đích, lợi ích của mình thì cũng phải tính đến mục đích, lợi ích của cá nhân và tập thể khác, nghĩ đến mọi vật vô tri vô giác trên đời Văn học có chức năng đi tìm các mối quan hệ đó, đề nghị những quy phạm hành vi cho một cuộc sống bền vững, lâu dài cho mọi người, chỉ ra những hạn chế, xác lập những tiêu chuẩn giữa thiện, ác, thị phi, nên và không nên, hợp lí và không hợp lí thể hiện trong các biểu hiện đa dạng, cụ thể nhất của dời sống con người
Giá trị tổ chức là các tư tưởng gắn kết con người thành những cộng đồng bền chặt nhằm tự bảo vệ và phát triển Giá trị tổ chức của văn học thể hiện ở chỗ nó có sức mạnh tập hợp, kêu gọi mọi người liên kết nhau thành một khối, giúp cho họ hiểu nhau, đồng cảm nhau trong hành trình tiến hoá
Các sáng tác cụ thể tuỳ lúc mà có thể thiên về chức năng này hoặc chức năng kia, làm cho giá trị văn hoá của văn học cũng thiên về từng phương diện
Trang 9Văn học còn có chức năng đổi mới tư duy, thăm dò các hình thức mới, thể loại mới và khả năng biểu đạt mới cho văn học Các tác phẩm tiền phong thường thực hiện chức năng này và có giá trị đổi mới văn hoá nghệ thuật của bản thân văn học
Về hình thức nghệ thuật giá trị văn hoá thể hiện ở hình thức biểu hiện: ngôn ngữ, nghệ thuật, thẩm mĩ, loại hình, thể loại, tu từ Văn học mỗi dân tộc
có hệ thống thể loại văn học, hệ thống thi pháp, hệ thống biểu tượng đặc trưng Đọc bất cứ tác phẩm văn học nào ta đều có thể nhận thấy giá trị văn hoá của nó thể hiện ở hai phương diện đó
Với các giá trị trên văn học có giá trị sử dụng như là sản phẩm văn hoá Giá trị ấy gắn liền với ngữ cảnh lịch sử, thời đại, xã hội Một khi có giá trị sử dụng văn hoá trong ngữ cảnh thì nó sẽ có giá trị hàng hoá trong điều kiện kinh
tế thị trường
Khái niệm giá trị văn hoá tuy thống nhất với giá trị văn học, song xét
về ngoại diên giá trị văn hoá rộng hơn giá trị văn học Một tác phẩm giá trị văn học không cao vẫn có giá trị văn hoá về mặt này mặt khác Không phải bất cứ sản phẩm nào được gọi là văn học cũng có giá trị đích thực của văn học Khái niệm giá trị văn hoá rộng hơn, còn giá trị văn học hẹp hơn, chuyên biệt hơn, tuy nhiên phải có giá trị văn học cao thì ở đây mới nói đến chuyện giá trị văn hoá nhiều mặt của nó được Chẳng hạn ngôn ngữ là một thành tố của văn hoá dân tộc, nhưng phải là tác phẩm văn học xuất chúng thì phẩm chất của ngôn ngữ dân tộc mới được thể hiện đầy đủ và sáng tạo, khi đó mới nói đến giá trị văn hoá ngôn ngữ của nó Giá trị văn hoá của văn học, ngoài giá trị nghệ thuật, thẩm mĩ còn bao gồm các phương diện xã hội học, sử học, chính trị học, đạo đức học, triết học, tôn giáo, ngôn ngữ…Giá trị văn hoá của văn học biểu hiện qua lăng kính của văn học sẽ là vũ trụ quan, nhân sinh quan, lí tưởng xã hội, lí tưởng nhân sinh, lí tưởng thẩm mĩ, quan niệm về con người, về văn học
Giá trị văn hoá của văn học phải kết tinh thành giá trị văn học Do đó giá trị văn hoá của văn học thể hiện trước hết ở các sáng tác của các nhà văn hàng đầu như Homere, Tolstoi, Hugo, Balzac, Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ
Trang 10Xuân Hương, Khuất Nguyên, Đỗ Phủ, Lí Bạch, Nam Cao, Nguyên Hồng…Vì vậy đi tìm giá trị văn hoá của văn học trước hết tập trung vào các tác gia và tác phẩm có ý nghĩa kết tinh và ý nghĩa thời đại
Thừa nhận vai trò sáng tạo của cá nhân thiên tài, xuất chúng dẫn đến một tính chất đặc thù của giá trị văn hoá trong văn học Đó là tính chất hai mặt Một mặt giá trị văn hoá trong văn học, cũng như trong sáng tác nghệ thuật (hội hoạ, âm nhạc…nói chung) có giá trị được nhìn nhận dưới góc độ cá tính tác giả, có giá trị nhìn nhận của xã hội Các giá trị đó tiềm tại trong tác phẩm, đến một thời điểm nào đó, do ngữ cảnh xã hội, lịch sử mới được phát hiện ra Có những tác phẩm mà giá trị đương thời chưa được xã hội thừa nhận hoặc bài xích, phải một thời gian sau nó mới được sáng tỏ, đón nhận, lúc đó giá trị tiềm
ẩn mới chuyển hoá thành giá trị thực tế Do đó nghiên cứu giá trị văn hoá của văn học bản thân là một hành động lịch sử, phản ánh quan điểm của thời điểm nghiên cứu Điều đó có nghĩa là nghiên cứu giá trị văn hoá của văn học hôm nay là thời điểm có ý nghĩa nhất, khi mà nhu cầu khám phá giá trị văn hoá đang đặt ra bức thiết nhất, vào thời điểm văn hoá dân tộc buộc phải cọ xát dữ dội nhất trong quá trình giao lưu rộng mở chưa từng có Giá trị văn hoá xét trong bối cảnh lịch sử quá khứ và cả trong viễn cảnh tương lai của dân tộc và nhân loại
Trên vấn đề giá trị văn hoá của văn học còn có mối quan hệ giữa giá trị văn hoá dân tộc và giá trị văn hoá quốc tế Giá trị văn hoá dân tộc có nhiều lí
do mà rất khác nhau, trong đó giá trị nào đi gần với nhu cầu giải phóng tính người, cảm quan người, lí tưởng có tính người thì càng có điều kiện được thế giới thừa nhận Giá trị văn hoá dân tộc được thừa nhận bởi cộng đồng quốc tế, trở thành giá trị quốc tế Song song với sự giao lưu, các giá trị văn hoá dân tộc dần dần trở thành giá trị văn hoá nhân loại Sự thừa nhận của cộng đồng quốc
tế càng cho ta vững tin vào giá trị văn hoá dân tộc
Giá trị văn hoá có mặt tương đối, mọi văn hoá đều bình đẳng trong tính độc đáo, không phân biệt cao thấp; nhưng mặt khác, so với tiến hoá, sự giải phóng con người, thoả mãn con người thì văn hoá có thể phân biệt trình độ cao