Sơ đồ tư duy niệm, đặc điểm, cách xây dựng và ứng dụng sơ đồ tư duy trong cuộc sống và trong học tập

ĐẶT VẤN ĐỀ Có bao giờ chúng ta từng thắc mắc làm thế nào để học sinh có thể hứng thú trong học tập, có thể nắm vững kiến thức một cách nhanh chóng?. Sơ đồ tư duy được ví như một công cụ

ĐẶT VẤN ĐỀ

Có bao giờ chúng ta từng thắc mắc làm thế nào để học sinh

có thể hứng thú trong học tập, có thể nắm vững kiến thức một cách nhanh chóng? Bằng cách nào rèn luyện được nếp tư duy sáng tạo cho học sinh trong học tập, tự tin trình bày bài thuyết trình, có khả năng làm việc nhóm một cách hiệu quả và đặc biệt sử dụng những kỹ năng ấy vào cuộc sống hiện tại và trong tương lai? Trong một thế giới bùng nổ thông tin như hiện nay học tập chăm chỉ cũng chưa phải là một giải pháp tối ưu mà sẽ

là ta học được gì trong quá trình học tập, ta tạo ra giá trị gì, tạo

ra sản phẩm gì từ kiến thức được học Việc ứng dụng phương

pháp học bằng Sơ đồ tư duy đã thu hút được sự quan tâm của

rất nhiều người không chỉ là học sinh, sinh viên còn cả những

người đã đi làm Việc tiếp xúc, ứng dụng Sơ đồ tư duy khá là nhiều nhưng có khi nào bạn tự hỏi: Sơ đồ tư duy xuất phát từ

đâu? Là gì? Và hoạt động ra sao? Sơ đồ tư duy được ví như một công cụ cho mọi hoạt động tư duy, là một kĩ thuật hình họa kết hợp giữ từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp… giúp bạn khai phá tiền năng vô tận của bộ não, bạn có thể làm chủ được cuộc sống của chính mình Chúng ta có thể dành nhiều thời gian để học cách sử dụng một chiếc máy tính nhưng lại ít quan tâm đến cơ chế hoạt động của cỗ máy kì diệu bộ não Trên thế giới có rất nhiều tổ chức kinh doanh, chính phủ đã và

đang sử dụng Sơ đồ tư duy như một công cụ làm việc hiệu quả

và hầu như tất cả đều công nhận sự thành công vượt bậc khi sử

dụng Sơ đồ tư duy Xuất phát từ thực tiễn về vai trò trong việc ứng dụng của Sơ đồ tư duy nên để đi sâu và phân tích vấn đề

này chúng em xin chọn đề tài số 20: “ Sơ đồ tư duy: Khái

niệm, đặc điểm, cách xây dựng và ứng dụng sơ đồ tư duy trong cuộc sống và trong học tập”.

Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện bài tập, nhóm chúng em vẫn còn nhiều điều hạn chế về kiến thức và kinh nghiệm nên không tránh khỏi thiếu sót, kính mong sẽ nhận được sự nhận xét, đánh giá và đóng góp ý kiến từ phía các thầy

cô trong tổ bộ môn được bài làm của chúng em được hoàn thiện hơn Chúng em xin chân thành cảm ơn!

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Khái niệm sơ đồ tư duy.

Sơ đồ tư duy là một phương pháp lưu trữ, sắp xếp thông tin

và xác định thông tin theo thứ tự ưu tiên bằng cách sử dụng từ khoá, hình ảnh chủ đạo nhằm làm “bật lên” những ký ức cụ thể

và phát sinh các ý tưởng mới Mỗi chi tiết gợi nhớ trong Sơ đồ tư duy là chìa khóa khai mở các sự kiện, ý tưởng và thông tin, đồng thời khơi nguồn tiềm năng của bộ não kỳ diệu

Phương pháp này được phát triển vào cuối thập niên 60 (của thế kỉ 20) bởi nhà tâm lý học Tony Buzan như là một cách để giúp học sinh “ghi lại bài giảng” mà chỉ dùng các từ then chốt

và các hình ảnh Cách ghi chép này sẽ nhanh hơn, dễ nhớ và dễ

ôn tập hơn Đây là một kĩ thuật để nâng cao cách ghi chép Bằng cách dùng giản đồ ý, tổng thể của vấn đề được chỉ ra dưới dạng một hình trong đó các đối tượng thì liên hệ với nhau bằng các đường nối Với cách thức đó, các dữ liệu được ghi nhớ và nhìn nhận dễ dàng và nhanh chóng hơn

Như vậy, Sơ đồ tư duy (Mindmap) là phương pháp được đưa

ra như là một phương tiện mạnh để tận dụng khả năng ghi

nhận hình ảnh của bộ não Đây là cách để ghi nhớ chi tiết, để tổng hợp, hay để phân tích một vấn đề ra thành một dạng của lược đồ phân nhánh

2 Đặc điểm của sơ đồ tư duy.

Con người có hai bán cầu não là bán cầu não phải và bán cầu não trái Não phải thiên về tư duy trừu tượng, cảm nhận hình ảnh, màu sắc Não trái lại có thế mạnh về tư duy logic, ghi nhớ các con số, phân tích… Do vậy, dựa vào những đặc điểm

đó, sơ đồ tư duy có những nét riêng biệt để có thể phát huy được thế mạnh của cả 2 bên bán cầu não, giúp con người dễ dàng tư duy, kích thích trí nhớ của bộ não, giúp bản thân có thể tập trung nắm chắc được vấn đề mình cần chú ý Sơ đồ tư duy

có 4 đặc điểm chủ yếu như sau:

Thứ nhất: Đối tượng được quan tâm, xác định rõ ràng và

được kết tinh thành một hình ảnh trung tâm

Ví dụ: Sơ đồ tư duy về một bộ não con người thì hình ảnh bộ

não sẽ là hình ảnh trung tâm của sơ đồ tư duy đó Sơ đồ tư duy

về một bài học sau khi đã hoàn thành thì vấn đề của bài học đó

sẽ được đặt ra như một điểm nhấn trung tâm cho sơ đồ như “ Ý thức và vô thức”

Thứ hai: Từ hình ảnh trung tâm, những chủ đề chính của

đối tượng tỏa rộng thành các nhánh Quan hệ tương hỗ giữa mỗi ý được chỉ ra tường tận, ý càng quan trọng thì sẽ nằm vị trí càng gần với ý chính Quan hệ tương hỗ giữa mỗi ý được chỉ ra

tường tận, các vấn đề càng quan trọng thì sẽ nằm vị trí càng gần với ý chính Tất cả các mối quan hệ đều được thể hiện bằng các dấu hiệu riêng trong một sơ đồ tư duy

Thứ ba: Các nhánh đều cấu thành từ một hình ảnh chủ đạo

hay từ khóa trên một dòng liên kết Những vấn đề phụ cũng được biểu thị bởi các nhánh gắn kết với những nhánh có thứ bậc cao hơn

Thứ tư: Các nhánh tạo thành một cấu trúc nút liên hệ nhau.

Ngoài ra, màu sắc, hình ảnh, kích thước, mã số có thể được

sử dụng để làm nổi bật và phong phú Sơ đồ tư duy, khiến nó có thêm sức thu hút, hấp dẫn, cá tính Nhờ đó mà đẩy mạnh tính sáng tạo, khả năng ghi nhớ, đặc biệ là sức gợi nhớ thông tin

3 Cách tạo lập sơ đồ tư duy.

Một sơ đồ tư duy có thể được thực hiện dễ dàng trên một tờ giấy với các loại bút màu khác nhau Nguyên lý hoạt động của

nó là theo nguyên tắc liên tưởng “ý này gợi ý kia” của bộ não Chúng ta có thể tạo sơ đồ tư duy ở dạng đơn giản theo nguyên tắc phát triển ý: từ một chủ đề tạo ra nhiều nhánh lớn, từ mỗi nhánh lớn lại tỏa ra nhiều nhánh nhỏ và cứ thế mở rộng ra vô tận Tuy nhiên để có một sơ đồ tư duy hiệu quả bắt buộc chúng

ta phải thực hiện theo các bước cơ bản:

Bước 1: Xác định mục tiêu.

Sơ đồ tư duy thể hiện hành trình suy nghĩ của cá nhân trên trang giấy, và giống như bất kỳ cuộc hành trình thành công nào, nó cũng cần được lên kế hoạch để thành công Bước đầu

tiên trước khi bắt đầu lập sơ đồ tư duy là hãy xác định xem bạn đang hướng đến đâu Quyết định được điều này là việc quan trọng vì một Sơ đồ tư duy thành công cần phải có được chuẩn bị

và suy nghĩ mạch lạc, khoa học có định hướng và mục đích cụ thể

Bước 2: Tạo ý chính

Ý chính là điểm khởi đầu một sơ đồ tư duy và đại diện cho chủ đề mà bạn sẽ khám phá Khi xây dựng sơ đồ tư duy, ý chính nên đặt ở trung tâm, được mã hóa bằng từ khóa hoặc hình vẽ, nên thêm nhiều màu sắc để làm nổi bật nó lên Điều này sẽ kích thích thị giác, gây ấn tượng mạnh với não bộ giúp

ta nhớ kĩ, nhớ lâu hơn về chủ đề của sơ đồ tư duy này

Bước 3: Tạo các nhánh liên kết chính, phụ toả ra từ ý chính.

Các nhánh chính xuất phát từ chủ đề chính, các nhánh này

sẽ phản ánh những đặc điểm lớn, nổi bật của chủ đề mà ta đang đề cập Các nhánh phụ tiếp tục xuất phát từ các nhánh chính, tạo thành một hệ thống, có tác dụng làm rõ hơn, cụ thể hơn những nội dung được đề cập trong các nhánh chính Khi tạo nhánh liên kết nên vẽ đường cong hơn là đường thẳng và sử dụng màu sắc nổi bật vì chúng hấp dẫn hơn với mắt, dễ ghi nhớ hơn đối với não Ta nên tránh sử dụng những nhánh thẳng gây cảm giác cứng nhắc, nhàm chán

Bước 4: Điền các từ khoá vào hình ảnh trung tâm, các

nhánh chính.

Các từ khóa phải ngắn gọn, súc tích, viết bằng chữ in hoa để

dễ quan sát, liên tưởng Các từ khoá quan trọng cần thay đổi màu sắc và kích cỡ để tăng sự tập trung

Bước 5: Sử dụng màu sắc và hình ảnh.

Màu sắc kích thích mạnh tới thị giác và não bộ, do vậy, việc

sử dụng màu sắc hợp lý trong sơ đồ tư duy sẽ tăng khả năng tiếp thu thông tin vào não bộ Nhánh chính thường có kích thước lớn và mang màu đậm, những nét phụ thì ngược lại Hình ảnh sẽ được não bộ tiếp nhận, xử lí ngay lập tức và hoạt động kích thích thị giác để thu hồi thông tin

4 Ứng dụng của sơ đồ tư duy trong cuộc sống và trong công việc.

4.1 Ứng dụng của sơ đồ tư duy trong cuộc sống.

4.1.1 Sơ đồ tư duy giúp tổ chức, thực hiện kế hoạch và quản lý thông tin một cách hiệu quả.

Những người sử dụng Sơ đồ tư duy như một phần của cuộc

sống hàng ngày và thường xuyên xem xét sự tiến bộ của bản thân thường cho biết họ cảm thấy rất tự tin rằng họ có thể đạt được những mục tiêu và đang trên con đường tiến gần đến mục tiêu của mình Đồng thời nâng cao khả năng thành công của mỗi cá nhân

Để nhận biết được những từ khóa và những sự kiện từ sách, báo, Internet; những bài giảng, những ghi chú trong khóa học, tài liệu nguyên cứu; những cuộc họp bàn về công việc, những biên bản, những cuộc nói chuyện, những danh sách Với

Sơ đồ tư duy, người ta có thể tìm ra gần như vô hạn số lượng

các ý tưởng và sắp xếp lại các ý đó bên cạnh những ý có liên

hệ Điều này biến phương pháp này trở thành công cụ mạnh để soạn các bài viết và tường thuật, khi mà những ý kiến cần phải được ghi nhanh xuống Sau đó tùy theo các từ khóa thì các câu hay đoạn văn sẽ được triển khai rộng ra

4.1.2 Được coi như tấm bản đồ tuyệt vời cho trí nhớ, đổi mới tư duy và động não.

Nó cho phép bạn tổ chức các sự kiện, các suy nghĩ theo cơ

chế hoạt động tự nhiên của bộ não con người ngay từ lúc đầu Việc nhớ và gợi lại thông tin sau này dễ dàng đáng tin cậy hơn

so với sử dụng kĩ thuật ghi chép truyền thông

Ví dụ: Việc đọc sách nghiên cứu khoa học, thay vì chỉ đơn

thuần đọc, dùng giản đồ ý trong khi đọc mỗi lần nảy ra được vài

ý hay hoặc quan trọng thì chỉ thêm chúng vào đúng vị trí trong giản đồ Sau khi đọc xong cuốn sách thì người đọc sẽ có được một trang giấy tổng kết tất cả những điểm hay mấu chốt của cuốn sách đó Có thể thêm vào nhiều ý tưởng nghĩ ra trong lúc đọc Điều này sẽ làm tăng chất lượng hấp thụ kiến thức từ cuốn sách Nếu muốn nắm tường tận các dữ liệu đọc được thì chỉ việc tiến hành vẽ lại cái giản đồ này bằng trí nhớ vài lần

4.1.3 Giúp bạn đặt ra mục tiêu và thực hiện chúng một cách hiệu quả.

Sơ đồ tư duy cung cấp một phương pháp tuyệt vời để xem xét đánh giá các mục đích của bạn Nó là kĩ thuật tuyệt vời giúp bạn hành động để đạt được mục tiêu Khi đã khái quát chúng ta

sẽ xác định được hướng đi, cái nào sẽ là ưu tiên để thực hiện

trước và thực hiện sau Như vậy, việc thực hiện chúng mới đạt được kết quả tốt nhất

4.1.4 Ứng dụng trong công việc ở các lĩnh vực chuyên môn và sinh hoạt trong cuộc sống thường ngày.

Động não, quản lý thời gian, phát triển dự án, lập nhóm, thuyết trình, thương lượng đàm phán, lên kế hoạch, thiết lập mục tiêu

Quản lý đội ngũ bán hàng, lên kế hoạch chiến lược marketing, nghiên cứu thị trường, hữu ích nhất trong việc phát triển sản phẩm mới, quản lý điều hành công ty, xây dựng văn hóa doanh nghiệp

Sắp xếp công việc theo thứ tự ưu tiên, lập kế hoạch cho công việc, lập kế hoạch cho cuộc sống, mua sắm, quản lý việc nhà và các sự kiện

Nắm được những cuộc hẹn quan trọng, ghi nhớ tên người cùng địa điểm, lên kế hoạch cho kỳ nghỉ và các sự kiện giao tiếp

4.2 Ứng dụng sơ đồ tư duy trong học tập.

Trong thời đại ngày nay, nguồn tài liệu học tập, nghiên cứu như: sách, tạp chí, báo, các kỷ yếu,…rất phong phú Thêm vào

đó là sự phát triển mạnh mẽ của ngành công nghệ thông tin, chúng ta đang tiếp xúc với nguồn kiến thức mênh mông của thế giới Bên cạnh đó, chúng ta thường xuyên phải ghi nhớ, tổng hợp hay phân tích một vấn đề bằng nhiều phương pháp như

kẻ bảng, gạch đầu dòng các ý chính, vẽ sơ đồ tổng hợp,… nhưng nó chưa bao giờ được hệ thống và được nghiên cứu kỹ

lưỡng, mà chỉ được dùng tản mạn trong giới sinh viên học sinh trước các mùa thi

Vì vậy, trong công tác giáo dục, ngoài vấn đề truyền đạt kiến thức cho sinh viên, chúng ta cần hướng sinh viên đến một phương pháp học tập tích cực và tự chủ để lĩnh hội tri thức, và giáo viên cũng cần có phương pháp nghiên cứu để luôn cập

nhật kịp thời tri thức của thế giới Với “biển thông tin” như thế,

để tiếp cận tốt cần có phương pháp giúp hệ thống lại những

kiến thức đó Việc xây dựng được một “hình ảnh” thể hiện mối

liên hệ giữa các kiến thức, sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các mặt: ghi nhớ, phát triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo…Một trong những công cụ hết sức

hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên kết” là Sơ đồ tư duy.

Ứng dụng của Sơ đồ tư duy trong học tập được thể hiện cụ thể

như sau:

4.2.1 Ghi chép và ghi chú

Đầu tiên, Sơ đồ tư duy là công cụ ghi chép thông tin vô cùng

hiệu quả Ta đã từng trải qua cảm giác bị quá tải vì số lượng bài học cần ghi chép ngày càng nhiều và gặp khó khăn để ghi nhớ

chúng Sơ đồ tư duy đề xuất cách ghi thông tin chỉ bằng TỪ

KHOÁ, sau đó liên kết các kiến thức, ý tưởng một cách trực quan và có hệ thống chứ không lộn xộn, tùy ý Mọi thông tin chỉ thể hiện trên một trang giấy sẽ cho ta BỨC TRANH TOÀN CẢNH lượng kiến thức của môn học Sau buổi học, sinh viên nhìn qua

là có thể ôn lại hệ thống bài học

4.2.2 Lên kế hoạch làm bài tập lớn

Sử dụng Sơ đồ tư duy để lên kế hoạch cho tiểu luận, phát

triển ý tưởng nhanh chóng và hầu như là vô tận Cấu trúc lan

toả của Sơ đồ tư duy cho phép ý tưởng tuôn trào, sinh viên chỉ

việc viết ra, sắp xếp theo ý chính Điều đặc biệt là với Bản đồ tư duy, não ta sẽ tập trung hoàn toàn vào chủ đề viết mà không bị xao lãng

4.2.3 Học bài thi

Thi cử là nỗi ám ảnh của sinh viên Trước ngày thi thường phải “tiêu thụ” một lượng lớn kiến thức và bài tập Có sinh viên tất tả đi mượn vở của những bạn sinh viên đi học đầy đủ để

photo Cầm bản photo là thấy “ngán” vì phải bắt đầu đọc lại từ

đầu

Giải pháp là giảng viên đã hướng dẫn sinh viên lập Sơ đồ tư duy cho từng môn học ngay từ đầu năm, thêm vào những ý

chính, quan trọng Dành ra khoảng 5 phút mỗi ngày để xem lại

bổ sung, cập nhật những kiến thức học được mỗi ngày Thông

tin từ các nhánh trong Sơ đồ tư duy sẽ liên kết với nhau Cuối

cùng những kiến thức sẽ được ghi nhớ một cách chủ động Việc thi cử giờ đã trở nên dễ dàng Hơn thế nữa, nếu trước kia, đến mỗi kì thi, bạn học thuộc long, học vẹt, thuộc một cách máy móc nhằm mục đích qua môn nhưng lại không nhớ được kiến

thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong tài liệu

đó, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên

quan với nhau thì với Sơ đồ tư duy thay vì mất nhiều thời gian

học thuộc lại không hiệu quả, bạn có thể hiểu bài, nhớ lâu và bản thân không bị quá mệt mỏi hay quá tải

4.2.4 Kích thích sự sáng tạo và giải quyết vấn đề

Khi gặp phải vấn đề khó, bài tập khó, theo bản năng ta sẽ trở nên hốt hoảng và lo lắng Lúc này tim sẽ đập nhanh hơn và

cảm thấy căng thẳng Thay vì “ép” não mình tìm ngay giải pháp, ta hãy dùng Sơ đồ tư duy để vẽ ra nhiều khả năng và lựa chọn cho vấn đề Sinh viên có thể thông qua Sơ đồ tư duy tìm

được giải pháp nhanh nhất, dễ nhất và tốt nhất dành cho vấn

đề trong bài học của mình Bạn cũng rèn luyện cách xác định chủ đề và phát triển ý chính, ý phụ một cách logic

Tony Buzan – cha đẻ của Sơ đồ tư duy khuyên rằng ta nên

ghi ra tất cả ý tưởng dù là ngẫu nhiên, điên rồ hay ngớ ngẩn Chính những ý tưởng này sẽ kích hoạt TIỀM NĂNG SÁNG TẠO vô tận bên trong mỗi chúng ta

4.2.5 Thuyết trình

Khi còn học cấp 3 hay học lên cao đẳng, đại học, sinh viên rất ngại phải thuyết trình Chúng ta cảm thấy không tự tin, mất bình tĩnh trước đám đông dẫn đến quên nội dung cần thuyết trình Bài thuyết trình càng dài thì cảm giác lo lắng càng lớn

Khi chọn Sơ đồ tư duy làm giải pháp thuyết trình, ta không

phải mất thời gian đọc từng Slide nhàm chán Thay vào đó,

dùng Sơ đồ tư duy để ghi lại TỪ KHOÁ và HÌNH ẢNH Việc này

kích hoạt kỹ năng diễn đạt và khả năng nhớ của ta Công việc thu yết trình sẽ trở nên tự nhiên hơn và ta sẽ có nhiều thời gian

để giao tiếp với khán giả của mình hơn

Hơn thế nữa, Sơ đồ tư duy là một công cụ tư duy thực sự

hiệu quả bởi nó tối đa hoá được nguồn lực của cá nhân và tập thể Mỗi thành viên đều rèn luyện được khả năng tư duy, kỹ năng thuyết trình và làm việc khoa học Chỉ cần nhìn vào sơ đồ