C H Ư Ơ N G lKHÁI NIỆM, VAI TRÒ CỦA PHƯƠNG TIỆN Chương này trỉnh bày một số quan niệm khác nhau vế phương tiện dạy học nói chung và phương tiện dạy học địa lý ndi riêng, ý nghỉa của chú
Trang 1NGUYỄN TRỌNG PH ÚC, HOÀNG XUÂN ŨNH
Trang 2NGUYỄN TRỌNG PHÚC (Chủ biên)
HOÀNG XUÂN LÍNH
Sứ DỤNG BÁN ĐỖ VÀ PHƯƠNG TIỆN KỸ THUẬT TRONG DẠỸ HỌC ĐỊA LÝ
NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI -1997• • •
Trang 3C H Ư Ơ N G l
KHÁI NIỆM, VAI TRÒ CỦA PHƯƠNG TIỆN
Chương này trỉnh bày một số quan niệm khác nhau vế phương tiện dạy học (nói chung) và phương tiện dạy học địa lý (ndi riêng), ý nghỉa của chúng "trong quá trinh dạy học củng như hiện trạng và tỉnh hỉnh sử dụng phương tiện dạy học trong bộ môn Địa lý
ỉ KHÁI NIỆM VỀ PHU0NG TIỆN DẠY HỌC
Có nhiều quan niệm khác nhau vể phương tiện dạy học (nói chung) và phương tiện dạy học địa lý (nói riêng)
Trong các tác phẩm vế lý luận dạy học đã trinh bày phương tiện dạy học đống nghĩa với phương tiện trực quan, đò là các vật thật, vật tượng trưng và c á c ' vật tạo hình được sử dụng để
d ạ y học
- Các vật thật (như động vật, thực vật sống trong môi trường tự nhiên, các loại khoáng vật .) giúp cho học sinh tiếp thu tri thức, gây hứng thú tỉm tòi, học tập
- Các vật tượng trưng : Giúp cho học sinh thấy được một cách trực quan các sự vật, hiện tượng được biểu diễn dưới dạng khái quát hoặc giàn đơn : Các loại sơ đổ, lược đổ, bàn đổ giáo khoa
Trang 4- Các vật tạo hình kế cả phương tiện hiện đại : Tramh ả ảnh
mô hình, hình vẽ, băng video, phim đèn chiếu, thay cho> cáiic tc sự
vật và hiện tượng khò trỏng thấy trực tiếp (biển, đại duíơnpg g các sự vật và hiện tượng không thể trống thấy (cấu tạo < của trái đất .)
Song cũng có tác giả coi phương tiện dạy học ỉà nlhửnpg g đổ
dùng dạv học trực quan được khái quát bằng những 1111 ô h hỉnh vật chất được dựng lên một cách nhân tạo, tương tự với i đối tượng gốc về một số mặt nhất định nào đđ Nó giúp tai ngghrhiên
cứu đối tượng gốc khi không có điếu kiện tri giác trực tiếp ) » đôi
tượng này Nói cách khác, mô hình là vật đại diện hay íthay ' t thế cho vật gổc, nó có những tính chất tương tự như vật gốc, Tì nhờ
đđ khi nghiên cứu mô hình, người ta sẽ nhận được nhửnig tbhôiông
tin về những tính chất hav quy luật của vật gốc.
Mô hình có thể tương tự với vật gốc hoặc về mặt c.*ấu t trtrúc, hoặc về mặt chức nàng hoặc kết quả Cổ rất nhiều loại ìmỏ Ihhinh như mô hình vật chất (núi lửa, quả cáu .), mô hình l’ý tuưởrởng (mô hinh ký hiệu, hình vẻ, sơ đổ, đố thị .), 11ÌÔ hình biểu tưượ'ợng (mô hình nguyên tử) nơ chỉ tổn tại trong tư duy như nuột q^uuan niệm, nhưng thường được vật chất hóa
+ Mô hinh phải có một sô tính chất cơ bản sau :
- Tính đảng cấu với vật g ố c, tức là nd có sự tương ứngg cơ bàn với vật gốc (tổng thể hay một bộ phận)
- Tính đơn giàn Mô hình chỉ giữ lại trong nó cái chiu ung bản chất và chủ yếu của vật góc giúp cho học sinh dẻ điààng chuyển từ cái cụ thể muôn vẻ sang cái trừu tượng khiái q^uaát, tạo điêu kiện tốt cho việc lỉnh hội kiến thức trừu tượng
- Tính trực quan, tính chất này trước hết liên quai đđến những mô hình vật chất thường dùng trong dạy học (đổ diùnng trực quan)
Trang 5Vị trí cùa mô hình
Trong cuốn "Phương pháp giảng dạy địa lý kinh tế" N.N.Branxki, nhà nghiên cứu và giảng dạy địa lý đă đưa ra khái niệm Thiết bị dạy học ông cho rằng thiết bị dạy học là những phương tiện trực quan, nò là một nhân tố ảnh hưởng lớn đến
sự tổ chức và kết quả của việc giảng dạy địa iý ở nhà trường Các thiết bị đđ bao gổm : Phòng địa lý, các bàn đổ giáo khoa (xuất bàn và tự xây dựng theo nội dung bài), quà cầu địa
lý, các tranh treo tường, biểu đổ, đổ thị .
Kế thừa và phát triển những quan niệm trên, giáo trỉnh
"Lý luận dạy học địa lý” do giáo sư Nguyễn Dược chủ biên và một số tác giả khác xuất bàn nàm 1993^) đã đưa ra khái niệm các thiết bị dạy học địa lý Các thiết bị này gổm một phán cơ
sở vật chất tạo điền kiện cho việc giảng dạy bộ môn như :
Phòng bộ môn địa lý, vườn địa lý, tủ sách địa lý Toàn bộ các
đổ dùng trực quan như : Bàn đổ, tranh ảnh, mô hình, mẫu vật,
dụng cụ quan trắc, đo đạc Và cuổi cùng là các tài liệu để
cung cáp những tri thức cơ bàn cho giáo viên và học sinh :
Sách giáo khoa địa lý, các sách báo tham khảo Ngoài ra trong
sự phát triển của khoa học và kỹ thuật, các thiết bị kỹ thuật
hiện đại cũng đã được thừa nhận là những phương tiện dạy học :
Các loại máy chiếu phim, video, vô tuyến truyén hỉnh, máy chiếu ảnh, máy chiếu hỉnh nổi, máy ghi âm, cassette, máy vi
tính v.v .
Trang 6Gần đây với việc ứng dụng các tiến bộ khoa học, kỹ thhưhuật
đă tạo cho chúng ta một cách nhin khác không những vé qququan
điểm đối với phương pháp dạy học địa lý mà ngay cả đòi V với
các phương tiện dạy học bộ môn Việc ứng dụng những kết < q quả nghiên cứu của các linh vực khoa học và các ngành khoa h học ứng dụng (máy vi tính, video, viễn thám .)'đ â xuất hiện thnuhuật ngữ phương tiện và thiết bị kỷ thuật dạy học Nội dung: < C1 của thuật ngữ bao góm những phương tiện dạy học như đã trrìirỉnh bày ở trên song ctí điểm khác là đâ xác định được tính cchchẵt
phương tiện thiết bị kỹ thuật :
- Phương tiện - thiết bị kỹ thuật để phục vụ việc dạy 1 h< học
địa lý.
- Phương tiện - thiết bị kỹ thuật địa lý rất khác nhau ' vé
đặc trưng vật chất và cáu tạo (đặc biệt là đối với các thiết t t bị
kỹ thuật dạy học hiện đại) và việc phân loại các phương tiệnn n -
thiết bị kỹ thuật cđ thể theo 3 nội dung sau :
1 Những tài liệu địa lý (ví dụ : sách, tạp chí, báo, bâãnảng ghi âm, bâng video, đỉa từ, các loại bản đổ .) là kết quả ecủcủa
sự khái quát các công trình của một tập thể nhà khoa học (địđịa
lý, các nhà sư phạm - tâm lý và các cán bộ kỹ thuật tbheheo
những mục đích riêng, với những nội dung và xác định có liiiêiên quan đến một hoặc nhiéu vấn để của khoa học địa lý :*/
2 Những thiết bị kỹ thuật dạy học gổm các máy móc V và thiết bị (ví dụ : vô tuyến truyền hỉnh, video, máy chiếu hìrnhìh, máy phổng hình, máy vi tính .) giúp cho việc dạy học địa 1 iý
đạt hiệu quả cao (thòi gian và cường độ) Chinh vì vậy phhảiải hiếu nếu khổng có tài liệu khoa học dùng để dạy học thi n<nổ chỉ là phương tiện kỹ thuật thuẩn tuý
3 Các cơ sở vật chất dùng để dạy học: (ví dụ: câu lạc ỉbđoộ, phòng triển lãm địa lý, lớp học, phòng bộ môn, vườn địa lý )
là điéu kiện tién dề để giáo viẻn và học sinh làm việc Chíinỉnh
Trang 7vi vá các cơ sở vật chát phải tuân thu những yêu cáu riêng của linh vực kiến trúc (diện tích, bài trí ánh sáng, âm thanh
0 một số nước trẽn thế giới người ta đã cố gang tiều chu ấn hóa số lương, chất lượng, phương tiện thiết bị kỹ thuật dạy học clho từng môn, từng cấp và luôn luôn bổ sung và phát triển cho p>hù hợp với xu thế tiến bộ của xã hội
II VAI TRÒ VÀ Ý NGHĨA CỦA PHƯƠNG TIỆN DẠY HOC ĐỊA LỶ
Theo quan điểm cáu trúc hệ thống thì phương tiện dạv học
là một nhản tổ trong quá trỉnh dạy học, nó cùng với các nhân t<ố khác : mục đích, nhiệm vụ, nội dung dạy học hoạt động của giáo viên - học sinh tạo thành một thể hoàn chinh và có quan hỉệ biện chứng thúc đẩy quá trình dạv học đạt tới mục đích nhất đlịnh Vì vậy việc vận dụng và tiến hành các phương pháp dạy hiọc không thể tách rời việc sử dụng các phương tiện dạv học
Phương tiện dạy học là một tập hợp nhừng đối tượng vật CĩhAt được giáo viên sử dụng với tư cách là những phương tiện đliều khiển hoạt động nhận thức của học sinh và đối với hạc Sìinh, phưưng tiện còn là một nguổn tri thức phong phú để lỉnh hiội tri thức, rèn ỉuyện kỹ nàng
Các phương tiện dạy học còn giúp học sinh thu nhận thông tiin vạ sự vật, hiện tượng địa lý một cách sinh động tạo điều kciện hình thành biểu tượng địa lý cho học sinh Mà như chúng t;a biết, biểu tượng lại là cơ sở để tạo khái niệm, vì nổ phản áinh được những thuộc tính của khái niệm địa lý tương ứng Biếu tượng vé các hiện tượng càng sáng và càng đầy đủ thi Cĩhúng giúp cho việc nhận thức càng tốt hơn Vì lý do trên, bộ imôn địa lý phải đặc biệt chú ý đến phương pháp dạy học để
Trang 8dễ dàng giúp học sinh chuyển tư duy củ a mình từ diện CUI 1 t thố
- cảm tính sang diện trừu tượng - lý tính, khái quát h(óa
Thông qua việc sử dụng các phương tiện dạy học, giíáo ' V viên còn giúp học sinh đào sâu những tri thức đA lỉnh hội đĩư<ợcc c và kích thích hứng thú nhận thức, nâng lực quan sát, nầiạg 1 lực phân tích, tổng hợp để rút ra được những kết luận cám t th:hiết
có độ tin cậy
Bên cạnh đó, phương tiện dạy học củng giúp cho gi;áo \viviên
có thêm những điéu kiện thuận lợi để trinh bày bài giảing 7 n một cách tinh giản, đầy đủ, sâu sác điéu khiển hoạt độnỉg nhhihận
thức của học sinh cũng như kiểm tra, đánh giá kết quả \nọ*c t tập
được thuận lợi hơn cò hiệu quả hơn
Ngoài ra theo quan điểm dạy học lấy học sinh làmi tnruung tâm của quá trình dạy học, phương tiện dạv học là rmội à đối
tượng để học sinh chủ động tự iực (đến mức tối đa) kh.aỉ tlthíhác tri thức địa lý dưới sự hướng dẫn của giáo viên Qua hoạit đđộnng
tự giác với phương tiện dạy học, học sinh không chỉ nánn điĩưược tri thức khoa học mà còn phát triển được năng lực tư diuuy Thông qua việc sử dụng phương tiện dạy học, học sinh phíải ttiáến hành các thao tác so sánh, phân tích, tổng hợp nấm txi thhuức
và phát hiện ra những tri thức mới
Cuối cùng, khi làm việc với các phương tiện dạy hiỌc 1 haọc sinh sẽ rèn luyện được kỹ năng, kỹ xảo địa lý và hinh thàànnh
ộ các em những phẩm chất : kiên trì, tự giác, tích cực ó c thAẩrim
mỹ , đây là những đức tính rất cấn cho các em khi bước wàào cuộc sống
Như vây, có thể nói rằng, các phương tiện dạv học địa 1 lý nếu được sử dụng đúng đán sẽ gdp phấn tích cực vào việc nâìnpg cao giờ giảng và hoàn thiện phong cách học tập của họ»c siinhh
và phong cách giảng dạy của giáo viên
Trang 9Với những V nghĩa đó, các phương tiện dạy học phải đáp ứng được những yêu cáu sau :
- Các phương tiện dạy học phải giúp học sinh củng cố và vận dụng tốt những tri thức cơ bản của bộ môn địa lý
- Hệ thông phương tiện dạy học phải bao gồm cả nhừng thiết bị biểu diễn, minh hoa trên lớp và những thiết bị giúp cho học sinh thực hành theo cá nhân và theo nhổm
- Hệ thống phương tiện dạy học củng cán co' những dụng
cụ, thiết bị giúp cho học sinh tiến hành những thí nghiệm (ví
dụ như : sự xói mòn đất, đo sức gió, đo thủy lực ) nhàm hình thành ở học sinh nét tính cách như tìm tòi, khám phá những hiện tượng, những vấn đé mà khoa học (ở mức độ) địa lỹ đé cập đến Qua đó giáo dục lòng say mê, tính tự lập và sáng tạo khi giải quyết vấn đề
III TÌNH HÌNH S ử DỤNG PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC TRONG BỘ MỒN ĐỊA LÝ Ở TRƯỜNG PHỐ THÔNG HIỆN NAY
Những nảm gán đây Công ty thiết bị trường học của Bộ
Giáo duc và Đào tạo đã cố gắng trang bị cho các trường phổ
thông nhiéu phương tiện dạy học cho bộ môn địa lý như : các bán đổ chuyên ngành, bản đố tổng hợp, bàn đố hành chính chính trị, bản đồ địa hình khu vực v.v vể Việt Nam củng như vé một số nước, một số khu vực trên thế giới và một vài đổ dùng khác : quả cáu, bộ mẫu vật, các tiêu bản thực vật
Nhiéu giáo viên đà nghiên cứu và sử dụng có hiệu quà các phương tiện này kết hợp với đố dùng dạy học tự tạo Nhưng cò nhiểu giáo viên địa lý còn coi nhẹ việc sử dụng phương tiện dạy học và nguyên tác trực quan trong giờ lên lớp Trong nhỉéu giờ dạy địa lý hấu như không có các bản đố cấn thiết Một số
Trang 10khác chỉ vẽ sơ đồ trên bảng, rất mất thời gian và điéu qquman trọng hơn là không đàm bào tính khoa học Có giáo viên I ; sử dụng các phương tiện như : Bản đổ, biểu đố, bàng số liệu c chi dùng ở chức nâng trực quan, chứ chưa khai thác được nội duunng Việc hướng dản học sinh rèn luyện kỷ nàng dựa vào các phươơơng tiện trực quan hấu như ít được chú ý Việc sử dụng sách ggi^iáo
khoa và các tài liệu thống kê chưa đúng mục đích, chưa có kkidến
thức và cò kỹ nảng trong việc dùng một số tài liệu và các hhìĩỉnh thức trực quan của só liệu Các phương tiện kỹ thuật dạy 1 hciọc
hiện đại (bảng video, chương trinh trên máy vi tính .) hẩu rnhhư
không cổ Chính vỉ vậy dẫn đến tỉnh trạng học sinh không thhíđch
học bộ môn địa lý và chát lượng giảng dạy - học tập có pbhâấn
giàm sút
Thực tế đổ biểu hiện qua điéu tra ở 9 tỉnh với 95 trườờnng phổ thông^)
- Phòng bộ môn chỉ cổ 6,3%
- Vườn địa lý 1,05 %
- Đủ : 11,5%, tạm đủ : 46,3%, thiếu : 42%
- Báo hàng ngày cd : 48,4%
- Tạp chí có liên quan đến bộ môn : 17,8%
- Sách tài liệu : 45,2%
A tlát : - Thế giới (các loại) chỉ có 18% số trường có
- Việt Nam (các loại) chỉ có 22,1% số trường <ccó Như vậy, sổ trường có 2 loại Át iát thông dụng chl chiếm 1 l/f5
-xâ hội trong tình hình hiện nay Khoa Dịa - trũòng Dại học sư phạm ĩ , 1993*3.
Trang 11Bản đố : Các nước : số trường cổ là 47,3G7r
Việt Nam: 72,36%, bản đổ các ngành kinh tế: 10,5% Quả cầu : - Tự nhiên : 50,57f số trường
- Chính trị : 10,5% số trường
- Thiên văn : 0,03% sô trường
Từ những số liệu đó có thể rút ra vài nhặn xét :
- Số lượng các phương tiện dạy học ở trường phổ thông trung học vừa thiếu vừa không đàm bảo tính khoa học, không phù hợp với nội dung sách giáo khoa cài cách giáo đực cũng như chương trình phân ban
- Việc ứng dụng các tiến bộ khoa học và kỹ thuật vào việc dạy học địa ly : Tivi, video, máy ghi âm, cassette, chương trình trẻn máy vi tính háu như chưa có Điều đò chứng tỏ sự lạc hậu trong lỉnh vực này so với trinh độ của thế giới
- Dể khấc phục tinh trạng trên, một số giáo viên địa lý tâm huyết với nghế đâ suy nghĩ tự thiết kế, xây dựng các phương tiện để dạy học Sô liệu thu được là 67,3% giáo viên địa lý các trường cổ chú ý đến việc làm và hướng dẫn học sinh làm phương tiện để dùng trong các giờ nội khoá và ngoại khoá địa lý Dây là điều đáng mừng Song việc tàng cường cơ sở vật chất, phương tiện dạy học thông thường và phương tiện thiết
bị kỹ thuật dạy học hiện đại là một việc làm cấp thiết mà sự nghiệp dạy học (nòi chung) và dạy học địa lý (nói riêng) đật ra
và cấn giải quyết
Trong nhà trường của chúng ta hiện nay, danh mục các phương tiện và thiết bị dạy học của môn địa lý tuy đã tương đối phong phú vé mặt số lượng, nhưng thực ra, chúng vản chưa đáp ứng được yêu cáu ngày càng tảng của việc dạy học địa lý Vậy số lượng và chất lượng các phương tiện và thiết bị dạy học nén như thế nào? Từ lâu, đây vẫn là một vấn đề bần khoăn
