Chính sách bảo tồn và phát triển các môn nghệ thuật truyền thống ở một số quốc gia đông nam á và bài học kinh nghiệm cho việc phát triển nghệ thuật cải lương ở thành phố hồ chí minh

Hồ Chí Minh *Tác giả liên lạc: songiangmc@gmail.com Ngày nhận bài: 25/4/2019; Ngày duyệt đăng: 22/5/2019 TÓM TẮT Bài viết đã 1 khái quát một số khó khăn và thách thức về vấn đề khán g

CHÍNH SÁCH BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN CÁC MÔN NGHỆ THUẬT TRUYỀN THỐNG Ở MỘT SỐ QUỐC GIA ĐÔNG NAM Á

VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆC PHÁT TRIỂN NGHỆ THUẬT CẢI LƯƠNG Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Hoàng Sơn Giang 1 *, Phan Thị Hồng Xuân 2

1 Trung tâm Phát triển Khoa học và Công nghệ Trẻ

2 Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQG TP Hồ Chí Minh

*Tác giả liên lạc: songiangmc@gmail.com

(Ngày nhận bài: 25/4/2019; Ngày duyệt đăng: 22/5/2019)

TÓM TẮT

Bài viết đã (1) khái quát một số khó khăn và thách thức về vấn đề khán giả đối với nghệ thuật cải lương hiện nay; (2) qua việc giới thiệu một số chính sách và mô hình phát triển các loại hình nghệ thuật truyền thống ở Đông Nam Á (Thái Lan và Malaysia); các tác giả đã chia sẻ một số ý kiến nhằm phát triển nghệ thuật cải lương ở TP Hồ Chí Minh trong bối cảnh hội nhập

Từ khóa: Cải lương, nghệ thuật truyền thống, bảo tồn, phát triển, TP Hồ Chí Minh

POLICY FOR CONSERVATION AND DEVELOPMENT OF TRADITIONAL ARTISTS IN A NUMBER OF SOUTHEAST ASIAN COUNTRIES AND LESSONS LEARNED FOR THE DEVELOPMENT OF “CAI LUONG” ART IN

HO CHI MINH CITY Hoang Son Giang 1 *, Phan Thi Hong Xuan 2

1 The Center of Science and Technology Development for Youth

2 University of Social Sciences and Humanities – VNU Ho Chi Minh City

*Corresponding Author: songiangmc@gmail.com

ABSTRACT

The article has (1) generalized some of the difficulties and challenges of audience issues

in the current “Cai Luong” art; (2) through the introduction of a number of policies and models for the development of traditional arts in Southeast Asia (Thailand and Malaysia); The authors shared some ideas to develop the “Cai Luong” art in Ho Chi Minh City in the context of integration

Keywords: Cai Luong, traditional art, conservation, development, Ho Chi Minh City

ĐẶT VẤN ĐỀ

Nghệ thuật sân khấu là một bộ môn quan

trọng của lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật,

trong đó sân khấu cải lương - một loại hình

nghệ thuật dân tộc, một sân khấu ca kịch

truyền thống của Việt Nam được hình

thành, tồn tại, phát triển đến nay đã có trên

một thế kỷ Trước xu thế hội nhập quốc tế

dẫn đến sự giao lưu văn hóa diễn ra mạnh

mẽ trên nhiều phương diện, các loại hình

nghệ thuật hiện đại được du nhập vào Việt

Nam và được đa số giới trẻ đón nhận nồng

nhiệt Do vậy, hiện nay mặc dù cải lương

vẫn còn tồn tại nhưng hầu như các sân khấu luôn có tình trạng thưa vắng khán giả Ngoài giả định giới trẻ có xu thế quay lưng lại với văn hóa truyền thống của dân tộc,

có hay không sân khấu cải lương có nhiều bất cập trong định hướng phát triển nghệ thuật dân tộc phù hợp với thời đại hội nhập

“Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, sân khấu cải lương TP.HCM bước vào con đường đổi mới Là một yếu tố của sinh hoạt văn hóa - nghệ thuật hàng ngày của thành phố, sân khấu cải lương phục vụ một đối tượng

công chúng khán giả đông đảo Số lượng

khán giả hằng năm của các đoàn cải lương

chuyên nghiệp thành phố khoảng 10 triệu

người, chưa kể số lượng thính giả trong và

ngoài nước, qua làng sóng đài tiếng nói

Việt Nam, đĩa nhựa, máy ghi tiếng,… phải

tính bằng đơn vị trăm triệu”, nhưng hiện

nay những con số trên chỉ là quá khứ “vang

bóng một thời” Thực tế cho thấy, cải

lương ở TP.HCM đang lâm vào khủng

hoảng dù đã và đang được các sở, ban,

ngành hữu quan bằng một số biện pháp

mong muốn khôi phục lại loại hình nghệ

thuật này trong một vài năm gần đây

Tại khu vực Đông Nam Á, Malaysia và

Thái Lan là hai quốc gia còn lưu giữ được

nhiều loại hình nghệ thuật sân khấu truyền

thống do có những chính sách phù hợp, các

loại hình nghệ thuật ấy ngày càng thu hút

và là món ăn tinh thần không thể thiếu

trong đời sống văn hóa của nhân dân

những quốc gia này Trong bối cảnh hội

nhập và giao lưu văn hóa cũng là thực hiện

mục tiêu xây dựng cộng đồng ASEAN tầm

nhìn đến năm 2025, rất cần sự chia sẻ giữa

các nước thành viên về những kinh

nghiệm, chính sách bảo tồn và phát triển

các bộ môn nghệ thuật truyền thống Trong

bài viết này, chúng tôi xin khái quát một

số khó khăn và thách thức về vấn đề khán

giả hiện nay đối với nghệ thuật cải lương,

giới thiệu một số chính sách và mô hình

phát triển các loại hình nghệ thuật truyền

thống ở Đông Nam Á và bài học kinh

nghiệm cho việc phát triển nghệ thuật cải

lương tại TP.HCM nhân sự kiện kỷ niệm

100 năm hình thành và phát triển bộ môn

nghệ thuật truyền thống này

NHỮNG KHÓ KHĂN VÀ THÁCH

THỨC TỪ VẤN ĐỀ KHÁN GIẢ

Bất kì một loại hình nghệ thuật nào cũng

vậy, muốn sống được thì phải có khán giả,

nếu không có khán giả đồng nghĩa với việc

sân khấu ngưng hoạt động Chính khán giả

là những người góp phần động viên, khích

lệ người nghệ sĩ tận tâm trao dồi, rèn luyện

chuyên môn nghiệp vụ để có những vai

diễn hay cống hiến cho nền nghệ thuật nước nhà Tiếc thay lớp khán giả biết tôn vinh, giữ gìn nghệ thuật truyền thống dân tộc vì lẽ này hay lẽ khác ngày càng ít đi Đây chính là sự khó khăn, thách thức và cũng là sự thiệt thòi của những nghệ sĩ đang trung thành, tận tuỵ với nghiệp Tổ, với định hướng bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc

Ngày nay, khi nói đến hai tiếng cải lương,

có lẽ rất nhiều người đặc biệt là giới trẻ sẽ cho rằng đó là chuyện “lỗi thời”, chuyện của những người nông dân tay chân lúc nào cũng lắm lem bùn đất, hay là chuyện của những bà lão ham thích tình cảm uỷ mị với những tình tiết khiến họ phải sụt sùi rơi lệ… Do vậy, những màn trình diễn cải lương trên các sân khấu hoặc trong chương trình truyền hình, phát thanh càng ngày càng khan hiếm khán giả, có chăng thì cũng chỉ có một vài người lớn tuổi còn mang trong mình tâm thức “vọng cổ”, rất hiếm khi thấy thành phần khán giả trẻ tuổi Tình trạng này đang dần đẩy nghệ thuật cải lương vào “ngõ cụt”, không có đất dụng võ

vì thiếu người xem vì khán giả là một trong những nhân tố quan trọng quyết định cho

sự sống còn của một nghệ thuật sân khấu Một số người còn bi quan cho rằng cải lương đã hết thời, do đó sự cố gắng của những ai muốn phục hưng nó bây giờ cũng chỉ có tác dụng như một “liều thuốc giảm đau”, hay như một “lát sâm mỏng” nhằm kéo dài thêm chút ít sự sống cho những bệnh nhân mắc bệnh nan y

Trước hết, trong bối cảnh toàn cầu hoá như hiện nay, người ta dễ dàng tiếp cận với những hình thức giải trí mang tính hiện đại thì cải lương mất dần tính “độc tôn” là điều

có thể lý giải được Ngày nay, với ít thời gian rảnh rỗi trong một ngày để thư giãn, nếu phải lựa chọn một hình thức giải trí, người ta sẽ ưu tiên chọn chương trình phim ảnh, trò chơi truyền hình, trò chơi điện tử hay chat (tán gẫu trên mạng internet),…

thay vì chọn xem một tuồng cải lương kéo

dài hàng tiếng đồng hồ

Nguyên nhân sâu xa hơn có lẽ nằm ở trong

tâm thức của con người thời điện tử - thời

đại của sự phát triển với tốc độ chóng mặt

Tâm thức của đa số người thời nay có lẽ

thực tế, thực dụng hơn trước Nhà thơ Tố

Hữu đã từng triết lý: “Ít thời gian ghét vẻ

vời kiểu cách”, thật đúng với khán giả

trong giai đoạn hiện nay bởi do ít thời gian

nên khi chọn hình thức giải trí, họ thích

những gì rõ ràng minh bạch, nhanh chóng,

chứ không thích những gì vòng vo hay bị

gò bó trong một khuôn mẫu Ngay trong

cách biểu lộ tình cảm, con người trong bối

cảnh hiện nay cũng không muốn vòng vo,

thể hiện qua bài thơ, ý nhạc: “Có yêu thì

nói rằng yêu, không yêu thì nói một điều

cho xong” hay “Tình yêu đến anh không

mong đợi gì, tình yêu đi anh không hề hối

tiếc…” của nền ca nhạc hiện đại Với tâm

thức như vậy, thì con người thời nay khó

có thể chấp nhận được nghệ thuật ca kịch

cải lương với những ca từ bóng bẩy, những

hình tượng biểu trưng và ước lệ Họ khó

có thể chấp nhận được những cách biểu lộ

tình cảm theo kiểu nàng Xê-da: sau khi đã

móc trái tim mình ra trao cho người tình

còn có thể ca vài câu vọng cổ rồi mới

chết”

Rõ ràng, khán giả luôn đòi hỏi nghệ thuật

cải lương phải luôn có cái mới, cái hay, cái

lạ để họ thưởng thức chứ không thể nào

sống hoài với cái cũ, đành rằng cái cũ hay

chứ không dở nhưng dù thế nào cũng vẫn

chỉ là cái cũ mà thôi Cho nên, chẳng trách

tại sao thời gian qua mỗi khi các nhóm hát

thực hiện vở cũ dựng lại, diễn ở các rạp tại

TP.HCM cũng chỉ thu hút được lượng

khán giả không quá đông như mong đợi

CHÍNH SÁCH BẢO TỒN VÀ PHÁT

TRIỂN NGHỆ THUẬT TRUYỀN

THỐNG Ở MỘT SỐ QUỐC GIA

ĐÔNG NAM Á

Khu vực Đông Nam Á với 11 quốc gia và

được chia thành hai phần là lục địa và hải

đảo Từ lâu khu vực này đã được nhìn nhận

là nơi hội tụ của nhiều nền văn hóa khác nhau Bên cạnh sự phong phú và đa dạng trong bản sắc riêng của từng tộc người ở mỗi quốc gia đó là sự tương đồng về mặt văn hóa mà các nhà nghiên cứu vẫn hay gọi là “Đông Nam Á thống nhất trong đa dạng” Từ xa xưa tại đây đã sản sinh ra nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống như múa, hát, kịch, ca kịch, múa rối… Cùng hình thành và phát triển với nghệ thuật cải lương ở Nam bộ - Việt Nam, các loại hình sân khấu truyền thống ở các nước Đông Nam Á khác cũng ra đời từ rất sớm

và phát triển trong một thời gian dài Tuy nhiên cũng không nằm ngoài tiến trình phát triển của lịch sử, các loại hình nghệ thuật truyền thống ở các nước Đông Nam

Á khác cũng đã phải chịu cạnh tranh ganh gắt giữa một bên là truyền thống, một bên

là hiện đại - rất được giới trẻ ủng hộ Theo

đó, những quốc gia này cũng đã tiến hành bảo tồn một số loại hình nghệ thuật truyền thống từng có nguy cơ bị lãng quên Chúng

ta có thể kể ra một số quốc gia đã rất thành công trong công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa - nghệ thuật truyền thống: điển hình có Inđonesia, Malaysia với nghệ thuật rối bóng Wayang kulit; Thái Lan với loại hình kịch Khon; Campuchia với ca múa Lam vong … Trong khuôn khổ của bài viết này, chúng tôi xin giới thiệu một số mô hình và chính sách bảo tồn nghệ thuật truyền thống của một số nước ở Đông Nam

Á, đại diện là hai quốc gia Thái Lan và Malaysia

Tại Thái Lan

Chính sách bảo tồn và phát triển nghệ thuật sân khấu truyền thống của Thái Lan được quy định rất rõ trong Hiến pháp Hoàng gia Vương quốc Thái Lan (năm 1981), điều luật thứ 114 quy định: “Nhà nước thúc đẩy

và bảo tồn văn hóa quốc gia” Cốt lỗi của chính sách trên gồm có năm vấn đề chính, đặc biệt quan tâm đến vấn đề phổ biến và nâng cao hiểu biết về các bộ môn nghệ thuật truyền thống cho nhân dân đất nước Thái, nhận thức đúng đắn các giá trị của văn hóa dân tộc và biến những giá trị này

thành hành động thực tiễn để góp phần vào

sự nghiệp bảo tồn và phát huy các giá trị

nghệ thuật dân tộc

Nhà nước Thái Lan yêu cầu các nhà quản

lý nghệ thuật sân khấu truyền thống cần

phải có một bản lĩnh văn hóa lớn và am

hiểu sâu sắc về môi trường văn hóa đã sản

sinh ra nghệ thuật sân khấu truyền thống

Vì nghệ thuật sân khấu từ lâu đã là yếu tố

góp phần làm phong phú và tạo nên bản

sắc riêng trong văn hóa Thái Lan, do đó

nghệ thuật sân khấu truyền thống là một

phần quan trọng của văn hóa

Nhà nước khuyến khích sáng tạo các giá

trị văn hóa - nghệ thuật

Ở Thái Lan, từ lâu người ta đã quy định

nhiệm vụ của các cơ quan chính quyền ở

tất cả các cấp là làm thế nào để các nhà

sáng tạo được hưởng những điều kiện về

đào tạo và làm nghề như những người làm

về pháp luật, y tế, khoa học, giáo dục hay

doanh nghiệp Phải tạo điều kiện cho các

nhà sáng tạo nghệ thuật có thể học tập

được những phương pháp mới và kỹ thuật

mới, tiến hành các cuộc thực nghiệm, tiếp

xúc với các chuyên gia và các bậc thầy để

tài năng của họ ngày càng phát triển ở đỉnh

cao Song song với những quy định trên,

cần phải có cơ chế, chính sách hợp lý để

những người hoạt động trong lĩnh vực văn

hóa nghệ thuật có công ăn việc làm và thu

nhập đầy đủ; có chính sách để các kịch

bản, các bài nghiên cứu, bài báo, các buổi

phát thanh và truyền hình, các băng từ,

phim, tạp chí…được sản xuất trong nước

ngày càng nhiều phục vụ được thị hiếu và

trình độ thưởng thức nghệ thuật của công

chúng trong nước lẫn quốc tế

Thái Lan quan niệm rằng sự giúp đỡ của

Nhà nước và các thể chế xã hội cho các

nghệ sĩ thuộc các bộ môn nghệ thuật

truyền thống hưởng thụ các tài sản văn hóa

là rất quan trọng, vì điều này sẽ giúp duy

trì sự cân bằng giữa lợi ích cá nhân và cộng

đồng (ưu tiên cho lợi ích cộng đồng và xã

hội)

Việc bảo trợ nghệ thuật truyền thống ở

Thái Lan có thể do hai bên cùng kí hợp

đồng, một bên có vai trò là người bảo trợ, một bên là người nghệ sĩ Người nghệ sĩ mang hết tài năng của mình phục vụ công chúng như trong hợp đồng đã ký kết với người bảo trợ, điều này đã giúp Nhà nước lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của quốc gia.Việc bảo trợ cho một nghệ sĩ cũng có ý nghĩa như sự giúp đỡ cho một công việc sáng tạo nghệ thuật nhất định, cho các tác phẩm cụ thể được tiến hành (dưới hình thức đơn đặt hàng), thời hạn bảo trợ tùy thuộc vào thời hạn sáng tạo và đổi mới nghệ thuật

Thái Lan có chính sách miễn thuế đối với các khoảng tiền tặng dành cho các tổ chức

từ thiện hay giáo dục Khi làm tờ khai để nộp thuế, các cá nhân có thể khấu trừ tới 30% thu nhập phải nộp thuế, còn các hội

là 5%

Xây dựng chiến lược quảng bá và tiếp thị nghệ thuật

Các nhà hát lớn ở Thái Lan xây dựng dự

án tiếp thị nghệ thuật rất hay và đồng bộ Ðiều cốt yếu nhất là sự nhất trí đồng lòng của các nhân viên nhà hát, tạo nên sức mạnh tổng hợp, cùng với một chế độ đãi ngộ thích đáng Thay vì giao vé cho rạp với

tỷ lệ 20% hoa hồng, nhà hát giao cho nhân viên tự đi đến các nơi với tỷ lệ 15% (còn 5% xung vào quỹ công dành cho các kỳ nghỉ mát, xây dựng các vở diễn ngoài kế hoạch) Ngoài ra, trong mỗi xuất diễn, bao giờ các đơn vị cũng dành 100 vé cuối cùng

để tuyên truyền dành cho sinh viên các trường học, công nhân các xí nghiệp, vừa tìm cách tăng doanh thu, vừa đảm bảo công tác tuyên truyền, đó là cách để nhà hát tồn tại và vẫn luôn có khán giả hàng đêm đến xem biểu diễn nghệ thuật truyền thống

Đào tạo nghệ thuật truyền thống trong nước

Đào tạo là vấn đề cốt lõi trong phát triển nghệ thuật sân khấu ở Thái Lan, dự án

“Sân khấu học đường” được chú ý và triển khai từ rất sớm trong đại đa số học sinh, sinh viên Các trường tư ở Thái Lan không

có nhiều, một số trường có các môn học

như giáo dục văn hóa nghệ thuật ngoài giờ

lên lớp Ở các tiết học này, học sinh được

tìm hiểu về các loại hình nghệ thuật truyền

thống, tự do sáng tạo nghệ thuật, đôi khi

được lựa chọn một thể loại nghệ thuật và

trình diễn trong khoảng thời gian quy định,

một số tác phẩm văn học của Thái Lan còn

được sinh viên chuyển thể thành các kịch

bản nghệ thuật sân khấu rất hay và lôi

cuốn Chính vì điều này mà học sinh, sinh

viên Thái am hiểu nghệ thuật dân tộc từ rất

sớm, xem đó như là một sự gần gũi và là

món ăn tinh thần không thể thiếu

Ở bậc đại học, Bộ Giáo dục Thái Lan

khuyến khích sinh viên có năng khiếu

nghệ thuật theo học các ngành nghệ thuật

truyền thống, hầu hết sinh viên theo học

các ngành này đều được miễn đóng học phí

và nhận được nhiều chính sách ưu đãi Nhà

nước yêu cầu các trường đại học có đào tạo

nhóm ngành nghệ thuật sân khấu truyền

thống xây dựng chương trình đào tạo và

giáo trình đào tạo rõ ràng, cụ thể, đảm bảo

cho sinh viên vừa có chuyên môn, nghiệp

vụ diễn xuất tốt, vừa trao dồi kiến thức văn

hóa Song song đó cần phải xây dựng nhà

hát sinh viên tại mỗi trường để học viên có

cơ hội thực hành biểu diễn nhiều trên sân

khấu

Tại Malaysia

Nghệ thuật sân khấu đóng vai trò rất quan

trọng trong việc làm giàu bản sắc văn hóa

dân tộc của người Malaysia, là món ăn tinh

thần của người dân, giúp mọi người nhớ và

đánh giá đúng vai trò của các giá trị văn

hoá, nghệ thuật Chính sách phát triển văn

hóa nói chung của quốc gia này được đưa

ra từ năm 1971 (trước Thái Lan 10 năm),

trong đó bao gồm các vấn đề cốt yếu:

Chính phủ Malaysia quan tâm thực hiện

các chương trình văn hoá nghệ thuật nhằm

tăng cường bản sắc văn hoá dân tộc, bảo

đảm sự thống nhất và độc lập của quốc gia

cũng như duy trì sự hợp tác giữa các tộc

người trong nước

Chính phủ Malaysia coi sự phát triển của

văn hoá và nghệ thuật cũng quan trọng như

sự phát triển về kinh tế thông qua việc tiếp

tục khuyến khích các công dân Malaysia sáng tạo các tác phẩm nghệ thuật truyền thống và thấm nhuần các giá trị thẩm mỹ

to lớn, đặc biệt hiểu rõ giá trị và biết gìn giữ nghệ thuật, văn hoá và di sản Để làm giàu thêm văn hoá Malaysia, năm 1996 chính phủ đã chi một khoản tiền là 73.71 triệu RM cho việc làm phong phú các loại hình nghệ thuật truyền thống, góp phần phát triển văn hoá ở Malaysia

Ngoài ra, nhằm tăng cường chất lượng các hoạt động sân khấu, các đạo diễn, diễn viên, nghệ sĩ, vũ công, ca sĩ, nhạc sĩ, nhạc công, tác giả tham gia vào các hoạt động nghệ thuật truyền thống ở cấp quốc gia sẽ được miễn thuế thu nhập Chính sách miễn thuế cũng dành cho sân khấu của các nhóm nghệ thuật địa phương

Xây dựng chiến lược đưa nghệ thuật sân khấu truyền thống vào phục vụ du lịch

Bộ Văn hóa Nghệ thuật và Du lịch Malaysia chủ trương muốn phát huy và bảo tồn nghệ thuật sân khấu truyền thống cần phải xây dựng và xác định đây là mục tiêu quốc gia, coi đó là di sản văn hóa Đặc biệt, phải gắn nghệ thuật sân khấu truyền thống với du lịch, các cơ quan quản lý linh hoạt trong việc truyền bá được các sản phẩm nghệ thuật truyền thống là một loại hình nghệ thuật độc nhất vô nhị, mang tính nghệ thuật cao và khách du lịch không thể

bỏ qua khi đến Malaysia Đây là hướng đi cần thiết, làm đa dạng hóa sản phẩm du lịch văn hóa phục vụ du khách trong nước lẫn quốc tế

Để kết hợp du lịch với các sản phẩm nghệ thuật truyền thống thành công, các đơn vị nghệ thuật ở Malaysia quy hoạch thành các điểm biểu diễn tốt, chương trình hấp dẫn Trong quy hoạch phát triển du lịch quốc gia, Bộ Văn hóa Nghệ thuật và Du lịch đã chú trọng xây dựng các sản phẩm du lịch đặc thù, trong đó có sản phẩm du lịch văn hóa phi vật thể nhằm khẳng định bản sắc độc đáo của người dân Malaysia Bên cạnh

đó, để xây dựng một chương trình nghệ thuật phù hợp với du lịch quốc gia, Nhà nước tạo cơ chế để các đơn vị nghệ thuật

phối hợp với doanh nghiệp lữ hành tìm

hiểu nhu cầu của khách, có lịch biểu diễn

phù hợp Ngược lại, hoạt động du lịch có

thêm những chương trình nghệ thuật

truyền thống mang lại cho du khách những

khám phá mới lạ

Chuẩn bị khán giả lâu dài cho nghệ thuật

truyền thống

Để chuẩn bị khán giả lâu dài cho nghệ

thuật truyền thống, các đơn vị nghệ thuật

tiến hành điều tra, nghiên cứu thị trường

để nắm bắt nhu cầu và mong muốn về văn

hóa nghệ thuật của các đối tượng công

chúng khác nhau, trên cơ sở đó thiết kế và

sử dụng các công cụ marketing tổng hợp

để đáp ứng kịp thời và chính xác nhu cầu

của khán giả Đặc biệt luôn quan tâm đến

những lợi ích mà khán giả mong đợi khi

tham dự các chương trình sân khấu truyền

thống Ví dụ, nghệ sĩ phải biết phân loại thị

hiếu khán giả: loại đến sân khấu để giải trí,

loại khác để đạt mục đích giao tiếp xã hội,

loại đến để thoả mãn nhu cầu hưởng thụ

sáng tạo nghệ thuật… nhằm ứng xử phù

hợp với sáng tạo của người làm nghệ thuật

Từ đó phát hiện và dự đoán nhu cầu của

khán giả, các tổ chức văn hóa nghệ thuật

bắt đầu thiết kế sản phẩm hay chương trình

văn hóa nghệ thuật sao cho phù hợp: từ

việc lựa chọn thể loại, nội dung, chủ đề đến

việc tuyển chọn nghệ sĩ, diễn viên để đáp ứng tốt nhất nguyện vọng thưởng thức nghệ thuật của công chúng

Việc sử dụng linh hoạt và tổng hợp các công cụ marketing văn hóa nghệ thuật truyền thống sẽ tác động tích cực đến khán giả, khiến khán giả thấy nhu cầu của họ được lắng nghe và đáp ứng một cách đầy

đủ Khi đó, khán giả sẽ có phản hồi tốt đối với sản phẩm nghệ thuật truyền thống như đến xem, tiếp tục quay trở lại xem các chương trình nghệ thuật khác, tuyên truyền tốt về chương trình và tổ chức với người thân, bạn bè, đồng nghiệp,…

Giáo dục về ý thức tôn trọng nghệ thuật cho khán giả

Hoạt động giáo dục nghệ thuật nhằm nâng cao sự cảm thụ và hài lòng của khán giả Ở Malaysia một số chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống có các hoạt động

đi kèm như giao lưu giữa đạo diễn, diễn viên và khán giả, giới thiệu về thủ pháp nghệ thuật, những nét đặc sắc của chương trình hay quá trình dàn dựng vở diễn, tham quan hậu trường, sân khấu, kho đạo cụ, phục trang,… những hoạt động này sẽ làm tăng hứng thú và giúp khán giả cảm nhận sâu sắc hơn ý nghĩa và vai trò của sân khấu truyền thống trong đời sống văn hóa - kinh

tế - xã hội

BÀI HỌC KINH NGHIỆM TRONG

VIỆC BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN

NGHỆ THUẬT CẢI LƯƠNG TẠI TP

HỒ CHÍ MINH

Qua phần kinh nghiệm bảo tồn và phát huy

giá trị các loại hình nghệ thuật truyền

thống của một số nước ASEAN (Thái Lan

và Malaysia) như chúng tôi đã trình bày

bên trên; đối chiếu với hiện trạng nghệ

thuật Cải lương ở TP.HCM, chúng tôi xin

được nêu ra một số ý kiến nhằm bảo tồn và

phát triển nghệ thuật cải lương trong giai

đoạn hiện nay

Về phía chủ trương, chính sách của Nhà

nước

Cần quan tâm và nâng cao đời sống nghệ

sĩ

Nâng cao đời sống của nghệ sĩ là vấn đề hết sức cần thiết Nhiều thế hệ nghệ sĩ đã đam mê theo đuổi nghệ thuật cải lương, nhưng khi không còn đất để diễn, họ phải lui về phục vụ ở nông thôn Trong số đó cũng có không ít nghệ sĩ không thể bám trụ với nghề, phải rời khỏi đoàn hát để tìm cho mình một lối thoát về kinh tế như mở những quán ăn hay những phòng trà phục

vụ ca cổ để kiếm sống Chính vì thế, muốn bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật này thì trước hết phải có chính sách chăm

lo đời sống cho nghệ sĩ để họ yên tâm cống hiến cho nghệ thuật Thêm vào đó, hàng năm Nhà nước nên có chính sách khen thưởng đối với những nghệ sĩ có nhiều đóng góp cho cải lương Đối với nghệ sĩ cải lương, điều kiện để được xét tặng các

danh hiệu nghệ sĩ ưu tú, nghệ sĩ nhân dân

rất khó (vì hồ sơ có yêu cầu về trình độ

học vấn, huy chương) nên số lượng nghệ

sĩ được tặng các danh hiệu này còn rất

kiêm tốn, nhất là danh hiệu nghệ sĩ nhân

dân, Thiết nghĩ, Nhà nước cũng cần có

những chính sách mới thông thoáng hơn

trong việc xem xét thành tích đóng góp của

nghệ sĩ, điều này sẽ là một trong những

động lực quan trọng giúp họ trụ vững và

tâm huyết với nghề

Nâng cao ý thức giữ gìn văn hóa dân tộc

trong công chúng

Thực tế là có một bộ phận công chúng trẻ

rất yêu thích cải lương nhưng không dám

tiếp cận vì sợ bị chê là “sến”, là “quê” Đờn

ca tài tử được UNESCO công nhận di sản

văn hóa phi vật thể của nhân loại cũng đã

tự nó nói lên giá trị và ảnh hưởng của bộ

môn nghệ thuật này ở Nam bộ Vấn đề là

chúng ta đã không truyền tải được đến

công chúng, đặc biệt là giới trẻ hiểu, từ đó

yêu mến và tự hào về di sản văn hóa địa

phương.Thái Lan và Malaysia đã đưa nội

dung này vào các cấp học, theo đó giúp

nuôi dưỡng tâm hồn của công chúng từ rất

sớm Ngoài ra, cần phải làm mới các bộ

môn nghệ thuật truyền thống, theo đó,

chúng tôi tin rằng giới trẻ sẽ không bao giờ

quay lưng lại với những cảm thụ nghệ

thuật vừa đáp ứng được sợi dây tình cảm

vừa đáp ứng được thị hiếu và nhu cầu nghệ

thuật trong bối cảnh hội nhập Do vậy,

thiết nghĩ cần phải tuyên truyền, giáo dục

cho công chúng hiểu được nghệ thuật cải

lương hay bất kì loại hình nghệ thuật

truyền thống nào khác cũng đều là vốn quý

của dân tộc, là yếu tố góp phần tạo nên bản

sắc văn hoá Việt Nam

Đổi mới nội dung và hình thức các vở

diễn, kịch bản cải lương

Trước hết cải lương cần phải được hiểu

theo đúng nghĩa của nó: “cải cách hát ca

theo tiến bộ, lương truyền tuồng tích sánh

văn minh” Từ bản Tổ với nhịp đôi của Dạ

cổ hoài lang, các bản vọng cổ đã phát triển

thành nhịp 32, lại kết hợp tân cổ giao

duyên, rồi 6 câu rút xuống 4 câu,… đã làm

cho sân khấu cải lương đầy sức sống Điều này có nghĩa: cải lương là tiến bộ, văn minh, là không ngừng cải cách và đổi mới

Do đó, những soạn giả, người viết kịch bản, diễn viên, nghệ sĩ cải lương cần ý thức được điều này, từ đó không ngừng cải cách, không ngừng phát triển để cải lương ngày càng mới mẻ hơn, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh thực tế hơn nhằm đáp ứng nhu cầu của khán giả trong nước và quốc

tế trong giai đoạn hội nhập

Về vấn đề tuyển sinh và đào tạo

Nhà nước cần có chính sách ưu tiên đặc thù đối với các loại hình nghệ thuật truyền thống như cải lương Thực tế, trong cách đào tạo và sử dụng hiện nay đang quá chú

ý đến bằng cấp, cào bằng với tất cả các loại hình nghệ thuật khác nhau, không phân biệt giữa truyền thống và hiện đại Đối với nghệ thuật truyền thống, tài năng thật sự lại là những người xuất thân từ con nhà nòi, không qua đào tạo chính quy Nếu chỉ đánh giá và trả lương theo bằng cấp thì sẽ thiệt thòi cho những nghệ sĩ này, đồng thời không khuyến khích họ theo nghề Có nhiều nghệ sĩ thành công do năng khiếu và

sự rèn luyện của mỗi người chứ hoàn toàn không phải do bằng cấp Do đó, theo chúng tôi bên cạnh hình thức đào tạo chính quy, nên giao quyền tự chủ cho giám đốc các nhà hát cải lương đào tạo theo kiểu truyền nghề và tuyển dụng là tốt nhất Chúng tôi rất tin tưởng trong thời gian tới, TP.HCM sẽ có sự linh động trong việc thu hút chuyên gia, các tài năng đặc biệt nhằm đưa Nghị quyết số 54 về cơ chế đặc thù đi vào thực tiễn của đời sống

Kết hợp đưa cải lương vào làm du lịch bằng hình thức mới

Có thể thấy, Malaysia là một trong những quốc gia ASEAN thành công trong việc đưa sân khấu truyền thống vào phục vụ du lịch Theo đó, những người có trách nhiệm đối với nghệ thuật cải lương nên đầu tư cho những vở diễn, liên kết với các tour du lịch

để phục vụ phục vụ du khách, đặc biệt là

du khách nước ngoài du lịch tại TP.HCM Ngoài ra, Nhà nước cũng cần có chủ