Co qua co li mi toi long nhau lun v

Không chỉ vậy, Luận về biếu tặng còn là sự thôi thúc của Marcel Mauss, sự thôi thúc của dân tộc học lý thuyết trong việc áp dụng vào nghiên cứu thực địa.. Tôi sẽ chia sẻ với quý anh chị

1

Có qua có l ại mới toại lòng nhau:

The Gift (1925) of Marcel Mauss and it's impact on Nguy ễn Văn Huyên's PhD thesis (1934)

+ Presentation: nhau-luan-ve-bieu-tang-cua-marcel-mauss-va-tieng-vong-nguyen-van-huyen/

https://dangthanhsite.wordpress.com/2018/01/15/co-qua-co-lai-moi-toai-long-+ Discussion Section: luan-noi-chuyen-ve-marcel-mauss-va-nguyen-van-huyen/

https://dangthanhsite.wordpress.com/2018/01/16/phan-gioi-thieu-thao-+ Video Record: https://www.facebook.com/hopelab.club/videos/1894353364209257/?t=0 + Participants of Discussion Section: Lê Huy Hoàng, Nguyễn Đỗ Công, Thành Luân, Mai Anh Quân (Undergraduate student of Faculty of History, University of Social Sciences and Humanities – Hanoi), Hoàng Tùng Lâm (LGBT Activist), Trần Nguyễn Hoàng Quân (PhD student in Business Administration at the University of Tartu), Trần Đăng Dương (Founder of HopeLab, Master student of Faculty of Vietnamese Studies and Language, University of Social Sciences and Humanities – Hanoi), Trần Quốc Anh (Master in System's Optimization and Security, Université de Technologie de Troyes), Bùi Đình Nam (Member of Heritage Center for Scientists and Scholars of Vietnam)

2

3

4

lần xuất bản đầu tiên, cũng cùng chung cảm giác đó

Lần đầu tiên tôi nhìn thấy người ta, bằng lập luận chặt chẽ và sự thôi thúc của tri

thức, đã nghiên cứu tường tận đến vậy về thiết chế biếu tặng Bên cạnh đó,

6

qua Lu ận về biếu tặng, chúng ta chứng kiến, rõ hơn bao giờ hết, tiềm năng của

ngành dân tộc học đánh sập nhiều kiến giải của các triết gia trong việc giải thích

thế giới

Không chỉ vậy, Luận về biếu tặng còn là sự thôi thúc của Marcel Mauss, sự thôi

thúc của dân tộc học lý thuyết trong việc áp dụng vào nghiên cứu thực địa Sự hối thúc đó đã được Nguyễn Văn Huyên đền đáp trong luận văn tiến sĩ tại ĐH Soborne

(Pháp) năm 1934 với đề tài Hát đối của nam nữ thanh niên ở Việt Nam

HopeLab phối hợp cùng Tổ Chim Xanh – Bluebirds’ Nest trân trọng tổ chức buổi nói chuyện “Có qua có lại, mới toại lòng nhau – Luận về biếu tặng của Marcel Mauss và tiếng vọng Nguyễn Văn Huyên” vào lúc 18h30 ngày 13/01/2018

- Diễn giả: Đăng Thành

Link blog: https://dangthanhsite.wordpress.com/

– Nguồn ảnh minh họa : Bức tranh dân gian Đông Hồ vẽ cảnh hát quan họ ở Bắc Ninh của nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam – Ảnh: Trịnh Văn Bộ/Báo ảnh Việt Nam

(Thông Tấn Xã Việt Nam)

Introduction

Tr ần Bản Thiện

Chào mọi người đã đến với Agora lần thứ 16 chủ đề “Có qua có lại mới toại lòng nhau – Luận về biếu tặng của Marcel Mauss và tiếng vọng Nguyễn Văn Huyên” Nhan đề nghe hơi phức tạp nhưng lát có Thành đây là speaker của buổi hôm nay

sẽ trao đổi và chúng ta sẽ thấy vấn đề rất phức tạp nhưng không quá khó hiểu như

đã nghĩ

7

Trước tiên để mở đầu cho chương trình ngày hôm nay, mình cũng xin nói qua một chút về chương trình Agora và đơn vị tổ chức Agora là HopeLab:

https://m.facebook.com/hopelab.club/videos/1892175551093705/?_rdr

HopeLab được hình thành cách đây hơn một năm và xuất phát từ một nhóm các

bạn trẻ có đam mê đọc sách trong đó mọi người có mong muốn được chia sẻ

những điều đã đọc với cộng đồng (có thể là nhiều người hơn) Xa hơn, HopeLab

sẽ phát triển lên một tổ chức chuyên nghiệp như NGO góp phần hình thành một

cộng đồng nghiên cứu học thuật và không nhất thiết là những người chuyên nghiệp

mà những người đam mê học thuật sẽ tự tham gia Và HopeLab sẽ là một môi trường cho các bạn thỏa mãn cái đam mê của mình

HopeLab được đỡ đầu bởi Nhà xuất bản Tri thức và chúng tôi đã tổ chức bốn buổi seminar học thuật có sự tham gia của các giáo sư đầu ngành Nếu mọi người muốn tham gia những sinh hoạt có tinh thần học thuật cao nhất thì có thể tham gia ở các

buổi ở Nhà xuất bản Tri thức

Ngoài ra, các buổi sinh hoạt khác của HopeLab thường tổ chức tại đây, Tổ chim Xanh hoặc Bookin Cafe đường Trường Chinh Các bạn có thể tìm thêm thông tin

ở trên Facebook Phần lớn, chúng tôi thường trao đổi những đề tài như triết học, khoa học, lịch sử và kinh tế Để có được những chương trình như ngày hôm nay, chúng tôi không thể không nói tới sự đóng góp của Tổ Chim Xanh Ngoài ra thì

có một số nhóm cùng hỗ trợ, hợp tác như nhóm Wonder Wisdom tại TP Hồ Chí Minh và một số chương trình do L’Espace tổ chức

Chúng tôi sẽ nói sơ qua về chương trình Agora Agora, như mọi người biết, là

quảng trường thời Hy Lạp xưa nơi các nhà triết gia đến để trao đổi các vấn đề triết học, kinh tế, chính trị,… Đó là một môi trường giúp học thuật, tư tưởng phát triển

và chúng tôi muốn phát triển tinh thần đấy trong xã hội Việt Nam hiện nay Còn

“chÉm” tức chúng ta đến đây để có thể thoải mái nói bất cứ quan điểm gì muốn chia sẻ, thảo luận với tinh thần học thuật và không hạn chế tư tưởng mọi người Như các bạn đã biết, hôm nay là buổi Agora lần thứ 16; diễn giả hầu hết là những

bạn trẻ, không nhất thiết phải có những học vị cao mà đôi khi chỉ đam mê kiến

thức và có hiểu biết sâu rộng, muốn chia sẻ cho người khác Ví dụ như Đăng Thành, diễn giả ngày hôm nay, sinh năm 1996 rất trẻ Mình rất ngưỡng mộ Thành

vì khả năng đọc và tìm hiểu kiến thức rất am tường Các bạn đến đây ngày hôm

8

nay, hoàn toàn có thể, trở thành diễn giả cho HopeLab một ngày nào đó và chúng tôi luôn luôn chào đón các bạn

Tôi cũng nói qua bố cục của chương trình Agora Đầu tiên, tôi công bố luật chơi

30 phút đầu tiên dành cho khán giả làm quen Diễn giả khách mời sẽ nói trong tối

đa 45 phút tiếp theo và cuối cùng sẽ là phần thảo luận tự do: quý vị có thể đặt câu

hỏi cho diễn giả hoặc hỏi lẫn nhau Mỗi người có khoảng 5 phút nói bất cứ vấn đề

gì Ở Agora có luật: Mọi người bị tước quyền im lặng, bắt buộc phải nói Dĩ nhiên, khi trao đổi, chúng ta cần dựa trên tinh thần tôn trọng lẫn nhau và luật pháp Sau đây đến phần của diễn giả Đăng Thành Thành có thể nói sơ qua về bản thân

và chủ đề ngày hôm nay

Presentation

Đăng Thành

Xin kính chào quý anh chị đã đến với buổi nói chuyện “Có qua có lại mới toại lòng nhau – Luận về biếu tặng của Marcel Mauss và tiếng vọng Nguyễn Văn Huyên” ngày hôm nay Tôi tên Đăng Thành, sinh viên năm tư Đại học Văn hóa

Hà Nội, khoa Viết văn – Báo chí, tiền thân là Trường Viết văn Nguyễn Du Nhờ

việc học ngành báo chí, tôi đã bắt đầu theo dõi một khía cạnh hấp dẫn là lịch sử báo chí và rộng hơn là các trí thức Việt Nam trong thời Pháp thuộc

Tôi nhận thấy: Trong thế kỷ XIX-XX, Việt Nam đã sản sinh ra những trí thức lớn

và một trong số đó là Nguyễn Văn Huyên – năm 1946 đã trở thành Bộ trưởng Bộ Giáo dục và nắm giữ cương vị này đến năm 1975 khi ông qua đời

Tôi sẽ chia sẻ với quý anh chị sự đọc Nguyễn Văn Huyên và Luận về biếu tặng của

Marcel Mauss Đây chỉ là sự đọc cá nhân và không thể hoàn hảo Rất mong quý

9

anh chị có thể đóng góp giúp buổi nói chuyện có thể trở nên hoàn thiện hơn Xin

cảm ơn

Bài nói của tôi gồm ba nội dung chính Thứ nhất là giới thiệu chung Phần thứ hai

là “Luận về biếu tặng của Marcel Mauss” và thứ ba là “Tiếng vọng Nguyễn Văn

Huyên”

Về phần giới thiệu chung, Marcel Mauss là một nhà dân tộc học sống nửa cuối

thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX Ông là nhân vật có sức ảnh hưởng lớn đến không chỉ nhân loại học, dân tộc học mà các bộ môn khoa học nghiên cứu con

người Công trình gây tiếng vang nhất của ông là Luận về biếu tặng, xuất bản năm

1925 Tại đây, ông sẽ trình hiện thiết chế biếu tặng trong phạm vi rộng lớn (dù Mauss rất cẩn trọng chưa đưa ra kết luận trên phạm vi toàn thế giới)

Nguyễn Văn Huyên là học trò của Marcel Mauss tại Đại học Soborne (Pháp)

Năm 1934, Nguyễn Văn Huyên trình bày luận văn tiến sĩ gây tiếng vang, Hát đối

c ủa nam nữ thanh niên ở Việt Nam Ông là người Việt đầu tiên là thành viên khoa

học của Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (chỉ có bốn thành viên khoa học, ba trong

số đó là người Pháp)

Trong luận văn Hát đối của nam nữ thanh niên ở Việt Nam, tôi nhận thấy Nguyễn Văn Huyên đã đọc sâu Luận về biếu tặng của Marcel Mauss Sau đây, tôi sẽ trình

bày cụ thể luận điểm trên

Trước hết, tôi sẽ trình bày về Luận về biếu tặng của Marcel Mauss Tôi phải nói hai điều chính yếu: (1) Khái niệm trung tâm Potlatch của Mauss và (2) Sự kiện xã

hội toàn bộ

“Potlatch” ban đầu là một hoạt động của người Kwakiutl khu vực Thái Bình

Dương nhưng Marcel Mauss sẽ cấp nghĩa mới cho Potlatch là một hoạt động cung

ứng toàn bộ

Để rồi sau đây, Mauss sẽ phản đối các nhà lịch sử về kinh tế về một thời đại không

có thị trường tức con người chỉ trao đổi đồ vật Mauss chỉ ra: Con người (dù trong

thời kỳ cổ sơ) luôn có thị trường với cách thể hiện thị trường thông qua hoạt động

biếu tặng Đồng thời, Marcel Mauss cũng khẳng định: Potlatch không xa lạ với

xã hội ngày nay mà còn những tàn dư để lại Chúng ta rồi sẽ nói rõ hơn qua ví dụ

từ luận văn của Nguyễn Văn Huyên

10

Nhưng tại sao Marcel Mauss lại nghiên cứu một sự kiện xã hội toàn bộ? Bởi trước

đó, Emile Durkheim đã trừu tượng và phân nhỏ xã hội Tỉ dụ, xã hội được trừu tượng và phân nhỏ thành những thiết chế như tôn giáo, pháp luật, đạo đức,…

Những lĩnh vực xã hội học được Durkhiem tách như xã hội học đại cương, xã hội

học tôn giáo, xã hội học đạo đức và pháp luật được những người theo trường phái Durkhiem đảm nhiệm

Thao tác tách của Durkheim tạo ra những thuận lợi nhưng cũng có những điểm

rất hạn chế: Chúng ta chỉ có thể nghiên cứu từng phần nhỏ đã bị tách rời chứ không thể nghiên cứu một tổng thể xã hội rộng lớn với những mối quan hệ giữa những phần phân nhỏ đó

Marcel Mauss đề xuất một phương pháp nghiên cứu mới là Sự kiện xã hội toàn

b ộ Đây buộc phải là một phương pháp mới, không chỉ riêng dân tộc học, mà các

bộ môn khoa học nghiên cứu về con người

Trong Lu ận về biếu tặng, Marcel Mauss đặt Potlatch vào trung tâm sự kiện xã hội toàn b ộ Ở đây, Mauss đưa ra ba hoạt động quan trọng của Potlatch là (1) Bắt

buộc phải biếu tặng, (2) Bắt buộc phải nhận và (3) Bắt buộc phải hồi đáp Dựa trên phương pháp so sánh và các công trình nghiên cứu của nhiều học giả khác trên phạm vi các tộc người thuộc khu vực Thái Bình Dương, Marcel Mauss chỉ ra: Dù dưới những tên gọi khác nhau thì xã hội họ đều tồn tại thiết chế biếu tặng Bên cạnh đó, Mauss chỉ ra: Con người không ngẫu nhiên biếu tặng mà hoạt động

đó mang tính bắt buộc

Trong một nghiên cứu mà Mauss đã dẫn, học giả đã nhặt câu chuyện cổ về vị thủ lĩnh bộ lạc Mỹ-Ấn (Anh-điêng) khu vực Thái Bình Dương Vị đó có mama, có

thể tìm một từ tương đương trong tiếng Việt là “danh dự” dù không thực đầy đủ

Vì có mama nên vị thủ lĩnh được người dân biếu tặng Đồng thời, thủ lĩnh buộc

phải nhận Tại sao ta buộc phải nhận? Marcel Mauss – qua khảo sát các truyện cổ, công trình dân tộc học thực địa và đặc biệt qua các nghiên cứu của ngành ngữ văn

học trên phạm vi rộng – đưa ra luận điểm: Những người không nhận quà biếu là

lũ keo kiệt, bủi xỉn, sợ hãi việc phải hồi đáp Một số truyện cổ đã kể rằng kẻ keo

kiệt khi chết sẽ bị đày xuống địa ngục

Tiếp theo đó, sau khi một người đã nhận quà biếu thì anh ta buộc phải hồi đáp Marcel Mauss lập luận: Đồ vật, hay rộng hơn là quà biếu, tồn tại linh hồn

11

Ví dụ: Tôi có một cuốn sách và biếu tặng một vị Cuốn sách đó có linh hồn và cưỡng ép người được nhận phải có hành động đáp lễ Thêm một ví dụ nữa: Vào

thời phong kiến, vua biếu tặng chư hầu nhưng những người được tặng không có

khả năng hồi đáp quà biếu Điều này có nghĩa: Các vị đó mãi mãi chỉ là kẻ xếp sau, danh dự của họ mãi mãi ở rất thấp nếu không hồi đáp được quà biếu (cộng thêm những khoản lãi) Marcel Mauss chỉ ra: Nhờ hoạt động biếu tặng, một số người đã trấn áp kẻ khác

Như mình từng học đại học và được giảng viên dạy: Hoạt động kinh tế cũng chỉ

mới xuất hiện cùng với sự trao đổi hàng hóa và tiền Nhưng Marcel Mauss đã chỉ ra: Không! Trước khi có sự trao đổi hàng hóa thì nền kinh tế đã xuất hiện dưới hình thức biếu tặng Và có lẽ, hoạt động biếu tặng còn phức tạp hơn một số xã hội

hiện đại bây giờ Thành có thể nói rõ hơn về luận điểm của Marcel Mauss

Đăng Thành

Marcel Mauss viết: Trong nền kinh tế cổ sơ – ông tránh dùng khái niệm “nguyên

thủy” mà các nhà dân tộc học trước đó tìm kiếm, cái thời nguyên thủy xa xưa từ

tận Adam, Eva mà chỉ sử dụng khái niệm “cổ sơ” tức trước thời kỳ xuất hiện những ghi chép lịch sử – thì con người sẽ có hoạt động kinh tế như thế nào? Tôi sẽ lấy một ví dụ để mọi người dễ hình dung hoạt động biếu tặng chi phối thị trường thời cổ sơ Ví dụ, một người rất giàu có – tài sản không đơn thuần chỉ bao

gồm tiền bạc mà còn bất động sản hay gia súc gia cầm – già yếu sắp chết và lo sợ tương lai con cháu: Liệu chúng có khả năng duy trì đống tài sản được thừa kế hay

không? Người giàu sẽ thực hiện một potlatch lớn, sự biếu tặng lớn bằng cách phá

h ủy tài sản

12

Chúng ta có thể cho đây là hành động tiêu phí nhưng không phải như vậy Con

người tham gia vào Potlatch bắt buộc có nghĩa vụ phải hồi đáp Không sớm thì

muộn, con cháu của người giàu đã phá hủy tài sản trong Potlatch sẽ được nhận

quà tặng Đây là hành vi, mà Mauss viết, không hẳn không vụ lợi, không toan tính

Thậm chí, ta có thể đi xa hơn, ở nhiều tôn giáo cũng tồn tại “có đi có lại mới toại lòng nhau” Kiếp trước đã biếu tặng thì những kiếp sau sẽ được nhận quà hồi đáp

Tr ần Bản Thiện

Như mình hiểu, ông nhà giàu trước khi chết, thay vì giết thịt cừu dê chia cho con cháu, mời các bộ lạc khác đến ăn uống Các ông đã ăn uống rồi thì sau này phải trách nhiệm hồi đáp

Đăng Thành

Đúng! Chúng ta sẽ nói kỹ hơn về đồ ăn Người Việt Nam thường nói “nợ miệng”

Thứ anh ta đã ăn thì sẽ không còn nữa để sau này hồi đáp Vậy nên, anh ta buộc

phải hồi đáp một cách khác với giá trị ngang bằng hoặc hơn (vì hoạt

động Potlatch có tính lãi)

Sau khi đã khảo sát các xã hội cổ sơ, Marcel Mauss tiếp tục tiến hành nghiên cứu

luật pháp của các xã hội cổ đại có sử như Ấn Độ Người đọc kinh ngạc

vì Potlatch không chỉ hoạt động trong khu vực Thái Bình Dương mà còn tác động đến những nền văn hóa Âu-Ấn Người Ấn Độ có những câu rất đáng chú ý như: Hãy tiêu phí thức ăn rồi nó sẽ trở lại, hãy tiêu phí tài sản rồi nó sẽ trở lại hay những

kẻ keo kiệt không biếu tặng sẽ có tội Thêm nữa, hãy cẩn thận khi ăn vì thức ăn

đó có độc Độc sẽ phát tác dụng nếu kẻ ăn chúng không có hành động hồi đáp

Điều nguy hiểm là chúng ta có thể không/chưa biết rằng mình bị trừng phạt Chưa

chắc bây giờ chúng ta sẽ bị trừng phạt, có thể xảy ra kiếp sau hay đến đời con cháu

Thêm một điểm đặc biệt nữa của Mauss là, không như những nhà du ký hay dân

tộc học miêu tả bất ngờ với những điều mới lạ ở vùng đất xa lạ, không phân tách

13

hoàn toàn xã hội cổ sơ và xã hội con người ngày nay Marcel Mauss cho

rằng: Potlatch vẫn còn tàn dư tới tận ngày nay

Một ví dụ được ông sử dụng trong Luận về biếu tặng là luật bảo hiểm của người

Pháp – tôi nhận thấy báo chí chúng ta đang rất sôi nổi với đề tài này, nhưng bảo

hiểm nghĩa là gì? Nó là một Potlatch ngày nay Bảo hiểm là trách nhiệm hồi đáp

của nhà nước cho những người sẽ đóng góp thời gian lao động cho sự thịnh vượng

của nhà nước Marcel Mauss bình luận: Nếu người lao động được bảo hiểm xứng đáng thì xã hội sẽ yên ổn Yên ổn vì chúng ta – con người hiện nay – tuân

theo Potlatch của con người cổ sơ

Tr ần Bản Thiện

Như vậy, mình hiểu: Ở trong các xã hội cổ sơ, người ta bắt buộc việc hồi đáp và đảm bảo hành động này bằng những vấn đề về tâm linh – ví dụ, ông sẽ bị quả báo

hay tr ừng phạt nếu không thực hiện Tuy nhiên, trong xã hội ngày nay, người ta

không tin tâm linh nữa và sử dụng luật pháp để thay thế cho thiết chế Potlatch Điều này [sự trừng phạt xảy đến với những kẻ vi phạm thiết chế Potlatch] còn

Những ví dụ được ông trích dẫn không hề đầy đủ, không thể khảo sát được hết tất

cả các khu vực địa lý trong phạm vi toàn cầu Hệ thống Potlatch mà Marcel Mauss nhìn th ấy chưa hoàn chỉnh nhưng là niềm cảm hứng to lớn cho các nhà

nghiên cứu sau này Đặc biệt, Mauss đã ba lần nhắc tới khu vực Đông Dương (một lần chỉ đích danh Việt Nam) như một minh chứng điểm hình của hệ

thống Potlatch

giả lớn đến giảng dạy như Jean Piaget hay Carl Jung Năm 1934, đáp lại hối thúc

của Marcel Mauss, Nguyễn Văn Huyên đã có gây tiếng vang Hát đối của nam nữ

thanh niên ở Việt Nam Nguyễn Văn Huyên là người Việt Nam đầu tiên trở thành

tiến sĩ tại ĐH Soborne

Tôi đặt nhan đề bài nói chuyện là “Tiếng vọng Nguyễn Văn Huyên” Tại sao lại

là tiếng vọng? Vì tiếng vọng tức là có khoảng cách Khoảng cách giữa Nguyễn

Văn Huyên và Marcel Mauss là một thế hệ, giữa mẫu quốc Pháp và xứ Đông Dương thuộc địa Tôi nghĩ Nguyễn Văn Huyên là học giả lớn buộc Pháp quốc

phải công nhận vị thế ngang hàng những trí thức người Pháp

Tiếng vọng Nguyễn Văn Huyên được thể hiện trong luận văn tiến sĩ Hát đối của

nam n ữ thanh niên ở Việt Nam

Đầu tiên, Nguyễn Văn Huyên chỉ ra nghĩa vụ của người giàu

Tôi sẽ trình bày vắn tắt trong hai phút về luận văn của Nguyễn Văn Huyên Đối tượng nghiên cứu của Nguyễn Văn Huyên không phải một sự kiện hát đối cụ thể

mà là hoạt động hát đối với phạm vi toàn Việt Nam

Trước luận văn này, chưa một người Việt Nam nào nghiên cứu hoạt động hát đối tường tận như Nguyễn Văn Huyên Trước đó, các trí thức thường chỉ sưu tập

những câu hát đối như Paulus Huỳnh Tịnh Của, người cùng thời với một nhân vật

hết sức nổi tiếng hiện nay là Trương Vĩnh Ký, hay Nguyễn Văn Ngọc công bố trên báo chí hoặc sách riêng Họ lờ mờ ý thức được folklore quan trọng trong việc hiểu Việt Nam nhưng chưa lý giải được cụ thể sự quan trọng đó Một số trí thức

khác như Hoàng Ngọc Phách, bằng sự đọc Durkheim, đã tách những câu hát đối

thành nhiều chủ đề Những công trình khoa học trên, dù có sự nỗ lực, nhưng chưa

thực sự dày dặn, kỹ lưỡng cho đến khi luận văn của Nguyễn Văn Huyên xuất hiện năm 1934

Khi nghiên cứu hoạt động hát đối trên phạm vi toàn quốc, Nguyễn Văn Huyên đã

thực hiện thao tác tách đối tượng thành ba kiểu loại hội hát đối: (1) Hội hát đối do

15

lý dịch trong làng tổ chức, (2) Hội hát đối do người giàu trong làng tổ chức và (3)

Hội hát đối tự phát – ví dụ, anh nông dân tình cờ thấy chị gái rất xinh nên muốn bày tỏ bằng câu hát đối

Một số trí thức Việt Nam như Nguyễn Văn Vĩnh đã từng đặt nghi ngại về sự bất

ổn của làng xã Việt Nam – nơi những người giàu có gặp nguy hiểm trước sự đe

dọa của người nông dân Bất cứ ai từng học văn thời phổ thông đều biết Chí Phèo

Vậy người giàu bảo vệ mình như thế nào trước những người nông dân, ở một số trường hợp cực đoan kiểu Chí Phèo?

Những người giàu cách bảo vệ mình bằng việc thiết lập những quyền lực mềm – một thuật ngữ đang rất mốt – như tổ chức những hội hát đối cho nhân dân

Những kẻ có tiền không ngẫu nhiên tổ chức hội hè cho nhân dân – hội hát đối mà Nguyễn Văn Huyên nghiên cứu chỉ là một phần rất nhỏ bởi còn có nhiều hội hè khác như ma chay, cưới hỏi, giỗ chạp Rất nhiều trường hợp, họ tổ chức hội hè

tốn kém, phá hủy tài sản

Bởi lẽ, những hội hè, như hội hát đối do người giàu tổ chức, là một Potlatch

Người giàu tặng quà cho nhân dân, dưới hình thức chi tiền của để tổ chức hội hát đối Các hội hè ở làng xã khá tốn kém Hội hát đối này được tổ chức trong nhiều đêm vào mùa thu Đối tượng tham gia không chỉ bao gồm nam nữ thanh niên trong làng mà nhiều khi còn bao gồm người dân các làng khác Nguyễn Văn Huyên chỉ ra: Thi thoảng biếu tặng nhân dân, bằng hình thức tổ chức hội hè, bên

cạnh là một nghĩa vụ mà còn là sự tính toán của người giàu – nhằm đảm bảo sự

an toàn của gia đình, tài sản trước mối đe dọa từ những người nông dân – và đồng

thời là mưu toan quyền lực trong làng xã

Con người không sở hữu tiền bạc Tiền bạc, như Marcel Mauss đã trích dẫn các công trình nghiên cứu ngữ văn học, ở xa con người; nó không đứng im một chỗ

mà chạy đi chạy lại hết người này lại sang người khác Nhưng khi con người

đã phá hủy tài sản trong Potlatch thì tiền bạc rồi sẽ quay lại với người đã phá hủy

nó

Như vậy, Nguyễn Văn Huyên, bằng sự đọc Marcel Mauss, đã kiến giải được hiện tượng người giàu biếu tặng cho nhân dân – trước đó, chưa người nào giải thích được

16

Tuy nhiên, điều tôi ấn tượng nhất trong việc đọc luận văn Hát đối của nam nữ

thanh niên ở Việt Nam phải là việc Nguyễn Văn Huyên hồi đáp hối thúc của

Marcel Mauss khi đặt hoạt động hát đối nam nữ thanh niên như một sự kiện xã

th ấy mối liên hệ của những thiết chế trong một hệ thống xã hội toàn thể

Ví dụ, trong một hội hát đối, người nam nữ chưa lập gia đình đối đáp những lời hát liên quan đến việc biếu tặng đồ ăn, đặc biệt là những món ăn chỉ xuất hiện trong những dịp quan trọng của gia đình như lễ-tết-hội, đã ngầm ý một thỏa hiệp hôn nhân – dù cả hai chưa tổ chức hôn lễ Thỏa hiệp đó được luân lý và pháp luật làng xã chấp thuận Thỏa hiệp này được sự chứng kiến của nhiều người

Đặc biệt, qua luận văn Hát đối của nam nữ thanh niên ở Việt Nam, Nguyễn Văn

Huyên gợi mở hướng nghiên cứu mới để đọc xã hội Việt Nam: Không nhất thiết

phải là hát đối mà có thể đưa một hoạt động khác – ví dụ, như tín ngưỡng, tôn giáo – như một sự kiện xã hội toàn bộ

Qua sự đọc ít ỏi của mình, tôi cho rằng Nguyễn Văn Huyên xứng đáng với vị thế

một học giả lớn của Việt Nam những năm thuộc địa

Tr ần Bản Thiện

Ở đây, mình thấy một điểm: Việc nhà giàu tổ chức hội hát đối như một hình thức giao dịch và bắt buộc, hát đối, hay những lễ tết ma chay, phải có sự chứng kiến của cộng đồng thì giao dịch mới được thực hiện? Còn nếu chỉ gồm hai người thì giao dịch có được thực hiện không?

Đăng Thành

Bên cạnh đó, tôi muốn nói thêm: một số hội hát đối được lý dịch tổ chức giữa nam

nữ thanh niên trong làng với một làng khác – có thể là làng kết chạ Trong trường

hợp này, hội hát đối là một sự kiện thắt chặt sự liên minh giữa các làng

Tr ần Bản Thiện

Ở đây, mình có một liên tưởng khá buồn cười đến hiện tượng đang hot là Blockchain Blockchain, về cơ bản, là những giao dịch được công chúng chứng kiến và không thể làm giả được Vậy Potlatch hay hoạt động hát đối, như Thành

vừa nói, phải được sự chứng kiến của cộng đồng thì mới có tính hợp pháp? Sau này một vị đã nhận quà biếu thì sẽ không thể chối rằng mình chưa hề nhận

Đăng Thành

Tôi chưa chắc chắn về câu hỏi này [về Blockchain]

Một người đã nhận quà, như Marcel Mauss viết, dưới hệ thống Potlatch, không

Và nếu không hồi đáp quà biếu, kẻ đó sẽ chịu trừng phạt, có thể không sớm thì

muộn Con cháu họ có thể gặp điều rủi, đó là trừng phạt vì người ta không hồi

đáp quà biếu

như này: Mày phải trả lại tao [tức đồ vật] nếu không sẽ phải có sự trừng phạt

Marcel Mauss nhìn thấy việc này [tức việc đồ vật có linh hồn và tác động lên kẻ được nhận buộc phải hồi đáp] không chỉ xảy ra trên phạm vi Thái Bình Dương

mà còn nhiều khu vực địa lý khác trên thế giới

Tôi sẽ lấy một ví dụ nữa trong Christmas carol của Charles Dickens Chỉ sau khi đọc Luận về biếu tặng, tôi mới hiểu tại sao Dickens cực kỳ ghét những người keo

kiệt, bủn xỉn Một hồn ma tên Jacob Marley, lúc sinh thời keo kiệt, khi chết bị

những hóa đơn và tiền bạc xiềng xích

Một lần nữa, tôi nhắc lại: Đáng sợ ở chỗ, chúng ta chưa biết/không biết mình

bị trừng phạt Ở trần như vậy còn dưới âm ra sao?

Các nhà dân tộc học, bằng sự chặt chẽ trong suy luận và những dẫn chứng, đã

chứng minh được luận điểm trên Đó hoàn toàn không phải mê tín dị đoan Đó là câu chuyện đúng Dù mình tin hay không tin thì câu chuyện đúng vẫn diễn ra

Trên đây là toàn bộ phần trình bày sự đọc Marcel Mauss và Nguyễn Văn Huyên

của tôi Với vốn đọc ít ỏi và khiếm khuyết trong việc chưa thể đọc chính văn Pháp ngữ các công trình nghiên cứu của Nguyễn Văn Huyên và Marcel Mauss, phần trình bày này còn nhiều khuyết thiếu, là chưa hoàn hảo Tôi rất mong sự trao đổi, thảo luận của quý anh chị để phần trình bày được hoàn thiện hơn Xin cảm ơn