Đề tài thông qua bài viết “tập tục và pháp luật” của tác giả nguyễn minh đoan (tạp chí nghiên cứu lập pháp – số 122003), em hãy 1 tóm tắt nội dung bài viết trong khoảng 1200 từ

Chỉ ra sự giống và khác nhau trong quan điểm về mối quan hệ giữa pháp luật và tập quán của tác giả bài viết trên với tác giả Lê Vương Long trong bài viết “Pháp luật và tập quán trong điề

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BÀI TẬP HỌC KÌ

LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

PHẦN THÔNG TIN

Thông tin tác giả: Vũ Hoàng Hải Minh – lớp 4531.

Mã số sinh viên: 453115.

Đề tài: Thông qua bài viết “Tập tục và pháp luật” của tác giả Nguyễn Minh

Đoan (tạp chí Nghiên cứu lập pháp – số 12/2003), em hãy:

1 Tóm tắt nội dung bài viết trong khoảng 1200 từ (không quá 3 trang A4)

2 Chỉ ra sự giống và khác nhau trong quan điểm về mối quan hệ giữa pháp luật và tập quán của tác giả bài viết trên với tác giả Lê Vương Long trong

bài viết “Pháp luật và tập quán trong điều chỉnh quan hệ xã hội” (tạp chí Luật

học – số 2/2001)

3 Nhận xét về mối quan hệ giữa pháp luật và tập quán ở Việt Nam hiện nay

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tóm tắt nội dung bài viết “Tập tục và pháp luật” của tác giả Nguyễn

Minh Đoan (tạp chí nghiên cứu lập pháp – số 12/2003)

a) Tập tục trong xã hội:

b) Nhũng nội dung cơ bản của tập tục và việc áp dụng tập tục:

c) Tập tục trong quan hệ với pháp luật:

d) Một số kiến nghị:

2 So sánh quan điểm về mối quan hệ giữa pháp luật và tập quán của tác giả bài viết trên với tác giả Lê Vương Long trong bài viết “Pháp luật và tập quán trong điều chỉnh quan hệ xã hội” (tạp chí Luật học – số 2/2001)

a) Điểm giống nhau

b) Điểm khác nhau

3 Nhận xét về mối quan hệ giữa pháp luật và tập quán ở Việt Nam hiện nay

PHẦN KÊT LUẬN

3

4 4 5 5 6

7 7 8

8

11

2

PHẦN MỞ ĐẦU

Trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, Việt Nam được tiếp xúc với các nền văn hóa muôn màu, đa dạng từ các quốc gia, các châu lục khác nhau Việc giữ gìn, bảo tồn các phong tục tập quán, giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc là

vô cùng quan trọng Không chỉ góp phần làm phong phú kho tàng đời sống tâm linh của dân tộc, phong tục tập quán còn mang ý nghĩa to lớn trong việc xây dựng, thực thi và áp dụng pháp luật Trong đó, mối quan hệ giữa tập quán và pháp luật đã và đang là một đề tài nghiên cứu sôi nổi Việc nhận thức được bản chất của mối quan hệ này là sự thăng hoa trong lí luận Qua bài phân tích “Tập tục và pháp luật” của tác giả Nguyễn Minh Đoan trong tạp chí Nghiên cứu lập pháp – số 12/2003 và “Pháp luật và tập quán trong điều chỉnh quan hệ xã hội” của tác giả Lê Vương Long trong tạp chí Luật học – số 2/2001, ta có thêm những quan điểm nhiều chiều để hiểu thêm về mối quan hệ giữa tập quán và pháp luật ở Việt Nam hiện nay và từ đó phát huy nó một cách có hiệu quả trong thực tiễn đời sống

1 Tóm tắt nội dung bài viết “Tập tục và pháp luật” của tác giả Nguyễn Minh Đoan (tạp chí nghiên cứu lập pháp – số 12/2003)

a) Tập tục trong xã hội:

Trong đời sống xã hội và trong sách báo ở nước ta có khá nhiều thuật ngữ như “tập quán”, “phong tục”, “luật tục”, “tập tục” Sau đây là một số cách hiểu về những thuật ngữ trên:

Trước hết, “tập quán” được xem là “thói quen” hay “theo thói quen mà thành ra vững chắc” hoặc “những tác phong (những ứng xử) được lặp lại theo thời gian ở cá thể hay tập thể” Tập quán có phạm vị điều chỉnh rộng, liên quan tới nhiều lĩnh vực Tính bắt buộc không cao, nếu vi phạm thì chỉ chịu hình phạt nhẹ nhàng (dị nghị, chỉ trích )

“Phong tục” có định nghĩa gần giống với “tập quán” Nhưng “phong tục” khác với “tập quán” ở chỗ là những khuôn mẫu ứng xử có tính bắt buộc nghiêm ngặt và các biện pháp trừng phạt nghiêm khắc hơn

“Luật tục” gần đồng nghĩa với “phong tục” Trong “luật tục” chứa đựng nhiều “phong tục” đã là quy ước chung của một cộng đồng và có biện pháp

xử phạt nghiêm khắc, nên nó mang tính bắt buộc với các chủ thể liên quan

“Tập tục” – cách nói ngắn của phong tục, tập quán – được hiểu tương đương như hai định nghĩa trên với một số đặc điểm như: là quy ước của cộng động; mang tính bắt buộc nhưng chưa cao; tính xác định thấp vì được lưu truyền chủ yếu bằng truyền miệng; dễ tùy tiện Hình thức thành văn của nó

là “hương ước” Nhìn chung, chúng có vai trò to lớn với đời sống cộng đồng trong những hình thức tổ chức xã hội như làng, xóm, dòng họ Tuy nhiên, ngày nay, với sự can thiệp của Nhà nước thì những tập tục lạc hậu đã bị ngăn cấm, xóa bỏ, đồng thời các tập tục tốt đẹp được bảo vệ, tạo điều kiện phát triển, phát huy vai trò của mình trong những điều kiện hạn chế mà pháp luật chưa điều chỉnh được

b) Nhũng nội dung cơ bản của tập tục và việc áp dụng tập tục:

Vì chủ yếu liên quan tới đời sống cộng đồng nên nội dung tập tục thường tập trung vào các vụ việc dân sự, hôn nhân gia đình, một số hành vi nguy hiểm với xã hội, các quy định về lễ hội, Những biện pháp xử lí thường gây bất lợi cho chủ thể vi phạm về kinh tế, danh dự, nhân phẩm, có tác dụng răn

đe lớn Tập tục được phổ biến, giáo dục bởi trưởng làng, người có uy tín trong các dịp lễ hội Các thành viên trong cộng đồng nghiêm chỉnh chấp hành, nghĩa vụ đó kéo dài trong gia đình, dòng họ, được coi như “trách nhiệm liên đới” Tập tục thường được thực hiện bởi người có uy tín, được ủng hộ trong cộng đồng và có sự giúp đỡ rất nghiêm minh từ phía cộng đồng, đồng thời chịu sự đánh giá, kiểm sát của cộng động đó Hầu hết các tập tục đều

hướng thiện, tuy vậy vẫn tồn tại các tập tục phản tiến bộ, gây cản trở việc thực hiện pháp luật của nhà nước Trong cộng đồng dân cư, khi xảy ra tranh chấp, họ thường ưu tiên sử dụng tập tục để giải quyết, khi không có khả năng thì mới nhờ tới pháp luật Dẫu vậy, có những trường hợp, cơ quan nhà nước không đủ cơ sở pháp lí nên vẫn giải quyết các tranh chấp theo tập tục

c) Tập tục trong quan hệ với pháp luật:

Pháp luật không phải công cụ vạn năng để có thể giải quyết mọi vấn đề

và được mọi người chấp nhận Trong một số trường hợp, tập tục được sử dụng thay thế pháp luật và đạt được hiệu quả nhất định Dù pháp luật và tập quán đều là những công cụ điều chỉnh với chức năng tương tự nhau, bổ trợ, hoàn thiện lẫn nhau, xong vẫn tồn tại sự khác biệt ở nhiều mặt Mối quan hệ giữa tập tục và pháp luật thể hiện trên cả ba phương diện là xây dựng pháp luật, thực hiện pháp luật, và hoạt động xét xử

Trong hoạt động xây dựng pháp luật, một số tập tục có thể được thừa nhận thành pháp luật Trước khi pháp luật ra đời, tập tục là công cụ điều chỉnh được áp dụng phổ biến nhất Sau này, các tập tục được luật hóa trong các văn bản quy phạm pháp luật Nói cách khác, pháp luật thực định ghi nhận, kế thừa và phát triển tập tục để tạo ra một trật tự xã hội mới Như vậy, tập tục là một nguyên liệu cấu thành pháp luật, hỗ trợ, bổ sung cho pháp luật trong các lĩnh vực của đời sống xã hội

Trong thực hiện và áp dụng pháp luật, một số tập tục có thể được áp dụng (là nguồn luật bổ sung khi được pháp luật chỉ định) để giải quyết vụ việc Trong một số trường hợp, khi quy định về một vấn đề phức tạp, có nhiều cách giải quyết phù hợp ở địa phương, nhà làm luật có thể trù liệu là cho phép giải quyết theo tập tục ở địa phương Hoặc khi pháp luật chưa quy định

về một vấn đề, các chủ thể có thẩm quyền được phép áp dụng theo tập tục

Trong đó, việc áp dụng tập tục phải bảo đảm tính hợp lý, tiến bộ, phù hợp với nguyên tắc cơ bản của pháp luật, không trái đạo đức xã hội

Một số tập tục không liên quan tới lĩnh vực mà pháp luật điều chỉnh Pháp luật ngăn cấm, loại bỏ những tập tục trái với pháp luật, có hại cho

xã hội Trong đó bao gồm các tập tục không công bằng, chứa những biện pháp trừng trị dã man tàn bạo, hoặc những tập tục ra đời vì quy định của pháp luật không phù hợp nhưng chưa được sửa đổi, hoặc hủy bỏ Từ đó dẫn tới những kết luận sai lầm, ảnh hưởng xấu tới sức khỏe, danh dự, tính mạng của chủ thế

d) Một số kiến nghị:

Nhà nước tiến hành sưu tập, tập hợp hóa các tập tục được xem là quan trọng, có giá trị đang tồn tại trong khắp mọi miền của đất nước, trên cơ sở có chọn lọc để giữ gìn, phát huy những tập tục tốt đẹp, loại trừ tập tục xấu, và hình thành tập tục mới phù hợp với thời đại mới

Củng cố vị trí, vai trò của những người đứng đầu cộng đồng, những người trực tiếp vận dụng pháp luật kết hợp tập tục để giải quyết hầu hết mọi công việc lớn nhỏ trong cộng đồng mình

2 So sánh quan điểm về mối quan hệ giữa pháp luật và tập quán của tác giả bài viết trên với tác giả Lê Vương Long trong bài viết “Pháp luật và tập quán trong điều chỉnh quan hệ xã hội” (tạp chí Luật học – số 2/2001).

a) Điểm giống nhau:

Thứ nhất, cả hai tác giả đều có những định nghĩa về “tập quán” và “tập tục” tương đồng nhau là những thói quen hình thành đã lâu trong cộng đồng

và được mọi người tuân theo Với định nghĩa này, có thể nói hai thuật ngữ trên không khác nhau về mặt ý nghĩa Tiếp theo, hai tác giả đều khẳng định vai trò quan trọng của tập quán trong đời sống cộng đồng Nó mang tính quy phạm, hình thành những khuôn mẫu chung, dẫn dắt hành vi ứng xử của các

chủ thể tham gia các quan hệ xã hội mà tập quán điều chỉnh để đảm bảo lợi ích, trật tự, an toàn cho các cá nhân và cộng đồng Ngoài ra, tập quán theo hai tác giả cũng có những tác động tích cực tới hoạt động thực hiện pháp luật của nhà nước, đồng thời tồn tại những mặt tiêu cực ảnh hưởng tới hoạt động này Thứ hai, trong mối quan hệ giữa pháp luật và tập quán trong hoạt động xây dựng pháp luật, thực hiện pháp luật và xét xử:

+ Tập quán là một trong số các nguyên liệu cấu thành nên pháp luật Một số tập quán được luật hóa trong các văn bản quy phạm pháp luật được gọi

là các “tập quán pháp” Đồng thời, các tập quán tốt đẹp được pháp luật thực định bảo vệ, giữ gìn, tạo môi trường pháp lý để phát triển trong đời sống xã hội + Tập quán được sử dụng thay thế pháp luật giải quyết các vụ việc Trong trường hợp pháp luật không quy định, thì vụ việc sẽ được giải quyết theo tập quán nơi xảy ra tranh chấp miễn việc áp dụng tập quán và hậu quả theo sau không trái với những nguyên tắc cơ bản của pháp luật

+ Trong một số trường hợp, các tập quán lạc hậu, không phù hợp gây cản trở tới quá trình thực hiện pháp luật cũng như hoạt động xây dựng pháp luật

Thứ ba, vấn đề đáng quan tâm sau khi nghiên cứu về mối quan hệ giữa pháp luật và tập quán đó là việc thúc đẩy việc sưu tầm, tổng hợp các tập quán quan trọng, tốt đẹp, tích cực để nâng cao sự tương thích, bổ trợ cho pháp luật b) Điểm khác nhau:

Đầu tiên, phải kể đến trong định nghĩa “tập tục” của tác giả Nguyễn Minh Đoan có phần bao hàm rộng hơn vì nó là sự kết hợp của “tập quán” và

“phong tục” Vì “phong tục” bắt nguồn từ “tập quán”, nhiều “tập quán” tập hợp lại mới tạo ra “phong tục”, nhưng trong điều kiện kinh tế xã hội phát triển trong từng thời kì thì phong tục có thể trở lại thành tập quán nên chúng

có thể thay thế nhau Dẫu vậy, “tập tục” theo tác giả Nguyễn Minh Đoan và

“tập quán” theo tác giả Lê Vương Long mang những nội hàm tương đương

7

Thứ hai, trong việc áp dụng tập quán thay thế pháp luật để giải quyết các

vụ việc, tác giả Lê Vương Long trình bày cụ thể hơn, qua đó ta nhận thấy một

số vướng mắc cần giải quyết trong quá trình áp dụng, hay theo tác giả đề cập trong bài viết thì việc áp dụng này mang tính đặc thù cho từng trường hợp

Cụ thể các vướng mắc như việc lựa chọn tập quán để giải quyết thuộc thẩm quyền của chủ thể nào? ;nguyên tắc, trình tự thủ tục áp dụng tập quán; hiệu lực về mặt thời gian khi áp dụng các tập quán…

Thứ ba, khi đề cập tới mối quan hệ tương khắc giữa tập quán và pháp luật, tác giả Lê Vương Long trình bày vấn đề này dưới nhiều góc độ hơn, không đơn thuần chỉ ở việc những tập quán phản khoa học, lỗi thời tồn tại ảnh hưởng xấu tới hoạt động xây dựng và thực thi pháp luật Các góc độ đó bao gồm:

+ Giữa các điều ước quốc tế mà nhà nước ta tham gia kí kết hoặc các điều luật quốc tế có liên quan tới nội dung điều chỉnh của tập quán quốc gia + Giữa pháp luật quốc gia với tập quán quốc tế

3 Nhận xét về mối quan hệ giữa pháp luật và tập quán ở Việt Nam hiện nay.

Trong thời kỳ hội nhập, giao lưu quốc tế ngày càng mở rộng, chúng ta được tiếp cận với các nền văn hóa tiên tiến, muôn màu muôn vẻ của các châu lực, quốc gia trên thế giới Việc giữ gìn, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc càng được chú trọng Một phần của bản sắc dân tộc chính là phong tục tập quán

Từ xa xưa, những thói quen thường ngày trong lao động và đời sống được mọi người trong xã hội tuân theo và thực hiện, dần dần được lưu truyền qua nhiều thế hệ và trở thành những phong tục tập quán lâu đời Vì nguồn gốc ra đời của nó xuất phát từ những thói ứng xử quen thuộc, phục vụ cho lợi ích của cộng đồng, đảm bảo an ninh, trật tự nên phong tục tập quán có sức ảnh hưởng lớn tới đời sống xã hội, đặc biệt là trong việc xây dựng, áp dụng thực hiện pháp luật Sự ảnh hưởng này bao gồm cả hai mặt tích cực và tiêu cực

Trước hết, tập quán có nhiều ảnh hưởng tích cực cụ thể sau:

+ Trong hệ thống đơn vị hành chính nước ta thì làng xã là đơn vị nhỏ nhất, việc xây dựng, thực hiện pháp luật cũng bắt nguồn từ những đơn vị nhỏ này rồi mới đi tới các cấp khác Ở đây, phong tục tập quán được phát triển thành

“lệ làng” hay “hương ước” , trước khi pháp luật ra đời thì dân làng thuộc sự điều chỉnh của công cụ trên Do đó, bản thân người dân đã xây dựng được môi trường tự quản, có ý thức chấp hành, tôn trọng, và nghiêm túc thực hiện các luật

lệ Điều này thúc đẩy nhận thức về việc chấp hành pháp luật giống với việc tuân thủ các điều trong “hương ước” nhưng giờ được luật hóa và được bảo đảm bằng quyền lực nhà nước

+ Một trong những hình thức xây dựng pháp luật là việc ghi nhận, kế thừa các tập quán tốt đẹp và nâng lên thành các điều luật quy định trong văn bản quy phạm pháp luật được gọi là “tập quán pháp” Với ưu thế là tính quy phạm,

và phổ biến rộng rãi trong cồng đồng, khi được nâng lên thành pháp luật, các

“tập quán pháp” nhận được sự hưởng ứng lớn, đồng thời, mọi người đều biết, hiểu vì đó là những thói quen, nếp sống, đạo lí được truyền dạy lâu đời

+ Trong khi những hình thức xử phạt của tập quán còn có phần khắt khe, pháp luật mang tới những biện pháp mang tính nhân đạo, nhẹ nhàng hơn, từ đó việc tuân thủ các quy định pháp luật xây dựng từ tập quán cũng bớt gặp sự quan ngại, lo sợ về hình thức xử lí khi vi phạm

Bên cạnh đó còn tồn tại một số ảnh hưởng tiêu cực:

+ Ở các làng xã, khi mà dân trí pháp lí còn chưa cao thì ý thức tuân thủ pháp luật của người dân chưa tốt Họ giữ thói cũ “phép vua thua lệ làng”, không chịu tìm hiểu, và khi vi phạm họ cũng không nhận thức được hành vi của mình

vì có sự xung động trong tập tục làng xã với luật pháp quốc gia Việc này cản trở quá trình thực thi pháp luật của nhà nước ở các địa phương,

9

đặc biệt ở vùng sâu vùng xa khi họ còn bị ảnh hưởng lớn bởi các tập quán, văn hóa dân tộc

+ Một số hủ tục, tập quán lạc hậu, không thống nhất với định hướng phát triển của xã hội, gây cản trở việc xây dựng, thực thi pháp luật, đặc biệt là

ở các dân tộc thiểu số miền núi Điều này khiến cơ quan chức năng phải nhiều lần đi giải thích, tuyên truyền pháp luật thay thế những tập quán mà nhân dân nơi đây coi là “truyền thống tốt đẹp”

+ Xung động văn hóa vùng miền, tập quán nơi này khác với tập quán nơi kia nên trong các trường hợp cần sử dụng tập quán làm nguồn luật bổ sung

để giải quyết các tranh chấp thì cơ quan chức năng gặp trở ngại lớn trong việc xác định căn cứ tuân theo tập quán nơi nào Đồng thời các quy trình, thủ tục áp dụng tập quán trong thực thi pháp luật vẫn còn hạn chế, chưa rõ ràng

Việc nắm bắt được bản chất của sự tác động của phong tục tập quán đối với pháp luật trên khía cạnh xây dựng, áp dụng và thực hiện pháp luật ở Việt Nam là sự thăng hoa trong lí luận và thực tiễn Thực tiễn hiện nay đòi hỏi những phương pháp cụ thể để hài hóa mối quan hệ giữa pháp luật và tập quán, song lí luận cần đạt tới trình độ nhất định mới hình hài hóa những đường lối cụ thể đó Nếu pháp luật gần gũi với đời sống xã hội thì nhân dân

sẽ tự nguyện chấp hành còn khi pháp luật trái với lẽ tự nhiên, dù có răn đe cưỡng bức nặng nề thì vẫn sẽ bị dân chúng đào thải Bởi vậy, trong hoạt động xây dựng, thực thi pháp luật phải có sự tác động của yếu tố phong tục tập quán tốt đẹp từ đó pháp luật mới nghiêm minh, đại diện cho lợi ích của nhân dân được tốt hơn

PHẦN KẾT LUẬN

Thực tế chỉ ra cho thấy, trong xã hội ngày nay, cụ thể là trong việc áp dụng mối quan hệ giữa tập tục và pháp luật trong xây dựng, thực thi pháp luật

10