(TIỂU LUẬN) QUAN điểm của CHỦ NGHĨA mác – LÊNIN về THỜI kì QUÁ độ lên CHỦ NGHĨA xã hội THỰC TRẠNG và GIẢI PHÁP đẩy MẠNH PHÁT TRIỂN KHOA học CÔNG NGHỆ TRONG THỜI kỳ QUÁ độ lên CHỦ NGHĨA xã hội ở nước TA HIỆN NAY

Đặc biệt là vấn đề đẩy mạnh phát triển khoa học công nghệ trong thời kỳ quá độlên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay, trong thời đại 4.0, thời đại mà khoa học vàcông nghệ phát triển nh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA ĐẠI HỌC BÁCH KHOA TP HỒ CHÍ MINH

NGHĨA XÃ HỘI Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

L P Ớ DT04 - NHÓM 03 - HK 203

NGÀY N P Ộ 14/06/2021

Gi ng ả viên h ng d n: ướ ẫ Đ oàn V n Re ă

MỤC LỤC

1 PHẦN MỞ ĐẦU 2

2 PHẦN NỘI DUNG 5 Chương 1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN VỀ THỜI

KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI 5 1.1 Khái niệm và tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội 5 1.2 Đặc điểm của kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội 8 Chương 2 THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP ĐẨY MẠNH PHÁT TRIỂN KHOA HỌC CÔNG NGHỆ TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 10 2.1 Đặc điểm thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa hội ở Việt Nam 10 2.2 Những vấn đề khoa học công nghệ trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam 12 2.3 Thực trạng đẩy mạnh phát triển khoa học công nghệ trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong thời gian qua 19 2.4 Giải pháp đẩy mạnh phát triển khoa học công nghệ trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong thời gian tới 24

3 KẾT LUẬN 31

4 TÀI LIỆU THAM KHẢO 32

1 PHẦN MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Tính tất yếu của sự quá độ lên chủ nghĩa xã hội được thể hiện rõ như một quátrình lịch sử tự nhiên trong sự phát triển của lịch sử loài người như là sự biến đổi vàthay thế lẫn nhau của các hình thái kinh tế - xã hội từ thấp đến cao, từ đơn giản đếnphức tạp Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác khẳng định phương thức sản xuất chắc chắn

sẽ bị thay thế bằng phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa như một quy luật kháchquan của lịch sử hay chính là thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộngsản Ở Việt Nam, thời kì quá độ đã, đang và sẽ là vấn đề thu hút của Đảng và các nhànghiên cứu, khẳng định vị thế của mình đối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội

Vì vậy, việc nghiên cứu về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội theo quan điểm của chủnghĩa Mác – Lênin cần được tiến hành đễ dễ dàng liên hệ thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa

xã hội ở Việt Nam Vì về cơ bản, việc hiểu rõ quá trình vận động đi lên chủ nghĩa xãhội, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở nước ta hiện nay có ý nghĩa quan trọng cả về lýluận và thực tiễn

Hiện nay, tuy hệ thống chế độ xã hội chủ nghĩa trên thế giới đang sụp đổ NhưngViệt Nam vẫn đi theo con đường chủ nghĩa xã hội với sự kiên định và quán triệt mụctiêu lý tưởng phải tiến hành công cuộc đổi mới Cứ như vậy tiếp tục vươn lên và pháttriển mạnh mẽ

Trong thời kỳ trước đổi mới ở Việt Nam và các nước thuộc chế độ xã hội chủnghĩa đã bỏ qua vài chỉ dẫn của C Mác và Ph Ph.Ăngghen đặc biệt là khi nói đến việcxóa bỏ tư hữu Trong thời gian đó, ta chỉ mong muốn xóa bỏ tư hữu và kinh tế tư nhântrong một thời gian ngắn dẫn đến hệ luỵ với phong cách làm việc một cách chủ quan,vội vàng và duy ý chí Vì vậy, trước những yêu cầu của thực tiễn cuộc sống hiện nay,chúng ta cần tiếp tục nâng cao vấn đề làm chủ trong thời kỳ Việt Nam quá độ lên chủnghĩa xã hội

Như đã nói, quá trình vận động đi lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua chế độ tư bản chủnghĩa ở nước ta là tính tất yếu của thời đại Ngay cả chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã đưa

ra kết luận sâu sắc rằng “chỉ có chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản mới có thể giải

quyết triệt để vấn đề độc lập cho dân tộc, mới có thể đem lại cuộc sống tự do, ấm no

và hạnh phúc thực sự cho tất cả mọi người, cho các dân tộc”

Đặc biệt là vấn đề đẩy mạnh phát triển khoa học công nghệ trong thời kỳ quá độlên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay, trong thời đại 4.0, thời đại mà khoa học vàcông nghệ phát triển như vũ bão trên thế giới, việc xác định rõ tầm quan trọng củakhoa học và công nghệ từ rất sớm trong quá trình phát triển đã giúp ích rất nhiều Đảng

và Nhà nước ta trong công cuộc đổi mới đất nước và hội nhập quốc tế Bằng việcthường xuyên quan tâm xây dựng tiềm lực phát triển khoa học kỹ thuật và công nghệ,Đảng ta đã khẳng định vai trò nền tảng của khoa học công nghệ đối với phát triển kinh

tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh và nâng cao đời sống vật chất tinh thần củanhân dân Tuy nhiên, đây là một sự nghiệp lâu dài, vô cùng khó khăn và phức tạp Đếnnay, vẫn còn nhiều hạn chế cần phải kể như là việc đầu tư cho khoa học công nghệ còn

ở mức thấp, lực lượng cán bộ nòng cốt thiếu và già yếu, sự phân bố lực lượng lao độngkhoa học không hợp lý, những bất cập giữa khoa học công nghệ và hoạt động kinh tế ởViệt Nam,… Vì vậy, từ việc nghiên cứu chính xác đề tài này, chúng ta sẽ đánh giá,xem xét và đưa ra những thực trạng và giải pháp đúng đắn để tiếp tục đẩy mạnh pháttriển khoa học công nghệ trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiệnnay

1.2 Đối tượng nghiên cứu

Thứ nhất, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Thứ hai, thực trạng và giải pháp để tiếp tục đẩy mạnh phát triển khoa học công nghệ trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

1.3 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu thực trạng và giải pháp đẩy mạnh phát triển khoa học côngnghệ trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

1.4 Mục tiêu nghiên cứu

Thứ nhất, Làm rõ vấn đề lý luận quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin vềthời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Thứ hai, Đánh giá thực trạng nền đẩy mạnh phát triển khoa học công nghệ trongthời kỳ quá độ lên chủ nghĩa hội ở Việt Nam trong thời gian qua.

Thứ ba, Đề xuất giải pháp tiếp tục xây dựng nền đẩy mạnh phát triển khoa họccộng nghệ trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam thời gian tới

1.5 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu, tập trung chủ yếu vào các phương pháp nghiên cứu như thu thập số liệu, phân tích và tổng thích lý thuyết

1.6 Kết cấu của đề tài

Ngoài mục lục, phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, đề tài gồm 2 chương:Chương 1: Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Chương 2: Thực trạng và giải pháp đẩy mạnh phát triển khoa học công nghệ trong thời

kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

2 PHẦN NỘI DUNG

Chương 1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN VỀ THỜI KỲ QUÁ

ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI 1.1 Khái niệm và tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã

hội

1.1.1 Khái niệm về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải biến cách mạng sâu sắc toàn

bộ các lĩnh vực của đời sống xã hội nhằm thực hiện sự chuyển biến từ xã hội cũ sang

xã hội mới - xã hội chủ nghĩa Nó diễn ra trong toàn bộ các lĩnh vực của đời sống xãhội, tạo ra các tiền đề vật chất, tinh thần cần thiết để tạo nên một xã hội mới mà trong

đó những nguyên tắc căn bản của xã hội ‘xã hội chủ nghĩa’ từng bước được thực hiện.Thời kì này bắt đầu từ khi giai cấp vô sản giành được chính quyền, bắt tay vào xâydựng xã hội mới và kết thúc khi xây dựng thành công những cơ sở của chủ nghĩa xãhội cả về lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, cơ sở kinh tế và kiến trúc thượng tầng.Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội có hai kiểu:

Một là, thời kỳ quá độ trực tiếp: là từ các nước tư bản chủ nghĩa phát triển

lên chủ nghĩa xã hội

Hai là, thời kỳ quá độ gián tiếp: là từ các nước tiền tư bản chủ nghĩa hay

các nước tư bản trung bình lên chủ nghĩa xã hội (bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủnghĩa)

1.1.2 Tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác – Lênin đã chỉ rõ: lịch sử

xã hội đã trải qua năm hình thái kinh tế - xã hội: Cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô

lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa So với các hình thái kinh tế xãhội đã xuất hiện trong lịch sử thì hình thái cộng sản chủ nghĩa có sự khác biệt về chất

Vì vậy, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa

xã hội tất yếu phải trải qua thời kỳ quá độ chính trị C.Mác khẳng định: “Giữa xã hội

tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa là một thời kỳ cải biến cách mạng từ xãhội này sang xã hội kia Thích ứng với thời kỳ ấy là một thời kỳ quá độ chính trị, và

nhà nước của thời kỳ ấy không thể là cái gì khác hơn là nền chuyên chính cách mạngcủa giai cấp vô sản”1 V.I.Lênin trong điều kiện nước Nga Xô-Viết cũng khẳng định:

“Về lý luận, không thể nghi ngờ gì được rằng giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộngsản, có một thời kỳ quá độ nhất định”2

Chủ nghĩa tư bản được xây dựng trên cơ sở chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa về tưliệu sản xuất, dựa trên chế độ áp bức bóc lột Còn chủ nghĩa xã hội xây dựng trên cơ

sở công hữu tư liệu sản xuất là chủ yếu, không còn các giai cấp đối kháng, không cònchế độ áp bức, bóc lột Muốn có được xã hội như vậy thì giai cấp vô sản cần phải cóthời gian để cải tạo xã hội cũ do giai cấp bốc lột dựng nên và xây dựng trên nền móng

ấy lâu dài của chủ nghĩa xã hội

Khẳng định tính tất yếu của thời kỳ quá độ, đồng thời các nhà sáng lập chủ nghĩa

xã hội khoa học cũng phân biệt có hai loại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩacộng sản:

Quá độ trực tiếp: từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản đối với nhữngnước đã trải qua chủ nghĩa tư bản phát triển Cho đến nay thời kỳ quá độ trực tiếp lênchủ nghĩa cộng sản từ chủ nghĩa tư bản phát triển chưa từng diễn ra

Quá độ gián tiếp: từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản đối với nhữngnước chưa trải qua chủ nghĩa tư bản phát triển Trên thế giới một thế kỉ qua, kể cả Liên

Xô và các nước Đông Âu trước đây, Trung Quốc, Việt Nam và một số nước xã hội chủnghĩa khác ngày nay, theo lý luận Mác – Lênin, đều trải qua thời kỳ quá độ gián tiếpvới những trình độ phát triển khác nhau

Hiện nay, mặc dù hệ thống chủ nghĩa xã hội thế giới đã bị sụp đổ, phong trào xãhội chủ nghĩa nhìn chung đang trong giai đoạn thoái trào nhưng một số nước theo conđường xã hội chủ nghĩa, trong đó có Việt Nam, vẫn kiên định mục tiêu, lý tưởng, tiếnhành cải cách, đổi mới, giành được những thắng lợi to lớn, tiếp tục trỗi dậy, phát triểnmạnh mẽ; phong trào cộng sản và công nhân quốc tế có những bước phục hồi Còn đốivới chủ nghĩa tư bản dù còn tiềm năng phát triển nhưng về bản chất vẫn là chế độ ápbức bóc lột và bất công; những mâu thuẫn như là mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hóangày càng cao của lực lượng sản xuất với chế độ chiếm hữu tư nhân của tư bản chủ

1 C.Mác và Ph.Ăngghen Toàn tập 19 (1983) NXB: Chính trị quốc gia, tr.47.

nghĩa, chẳng những không giải quyết được mà ngày càng trở nên sâu sắc; khủng hoảngkinh tế, chính trị, xã hội vẫn tiếp tục xảy ra.

Chủ nghĩa xã hội được xây dựng và phát triển trên nền sản xuất đại công nghiệp

có trình độ cao Chủ nghĩa tư bản đã tạo ra tiền đề vật chất, kỹ thuật nhất định cho chủnghĩa xã hội Tuy nhiên, cần phải có thời gian lâu dài để tổ chức, sắp xếp lại, quản lý

và điều tiết nền đại công nghiệp đó cho phù hợp với điều kiện của chủ nghĩa xã hội.Đối với những nước chưa trải qua công nghiệp hóa, hiện đại hóa tiến lên xã hội chủnghĩa thì thời kỳ quá độ có thể kéo dài với nhiệm vụ trọng tâm là tiến hành côngnghiệp hóa xã hội chủ nghĩa

Các quan hệ xã hội của chủ nghĩa xã hội không tự phát sinh trong chế độ tư bảnchủ nghĩa mà đó là kết quả của quá trình xây dựng và cải tạo xã hội chủ nghĩa Chủnghĩa tư bản đã mở đường và tạo điều kiện cho sự phát triển mạnh mẽ lực lượng sảnxuất xã hội nhưng quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đã trở thành "xiềng xích" kìmhãm sự phát triển của nó vì vậy phải có một thời gian nhất định để xóa bỏ hoàn toànquan hệ sản xuất cũ và xây dựng quan hệ sản xuất mới xã hội chủ nghĩa phù hợp vớitrình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Xây dựng chủ nghĩa xã hội là công cuộc hoàn toàn mới mẻ, khó khăn, phức tạp,chưa có tiền lệ; vì vậy, việc xây dựng này phải được thực hiện một cách thận trọng,vừa làm vừa rút kinh nghiệm, vừa điều chỉnh và cần phải có thời gian để giai cấp côngnhân từng bước làm quen với những công việc đó Việc cải tổ sản xuất thay đổi cănbản mọi lĩnh vực của đời sống xã hội cũng là một công việc vừa phức tạp, vừa phảiđấu tranh quyết liệt giữa cái cũ và cái mới, giữa các lực lượng xã hội có lợi ích vàquyền lợi đối lập nhau…; vì thế mà thực trạng này sẽ diễn ra một cách lâu dài trongđời sống xã hội

Xuất phát từ quan điểm cho rằng: chủ nghĩa cộng sản không phải là một trạngthái cần sáng tạo ra, không phải là một lý tưởng mà hiện thực phải tuân theo mà là kếtquả của phong trào hiện thực, các nhà sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học cho rằng:Các nước lạc hậu với sự giúp đỡ của giai cấp vô sản đã chiến thắng có thể rút ngắnđược quá trình phát triển Thời ky quá độ ở những nước có trình độ phát triển kinh tế

xã hội khác nhau thì khác nhau Nước đã phát triển lên trình độ cao thì tương đối ngắn,

còn những nước lạc hậu, kém phát triển thì phải kéo dài hơn và gặp nhiều khó khan,phức tạp hơn.

Quán triệt và vận dụng, phát triển sáng tạo những lý luận của chủ nghĩa Mác –Lênin, trong thời đại ngày nay, thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xãhội trên phạm vi toàn thế giới, chúng ta có thể khẳng định: với lợi thế của thời đại,trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp 4.0, các nước lạc hậu, sau khigiành được chính quyền, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản có thể tiến thẳng lênchủ nghĩa xã hội chủ nghĩa bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa

1.2 Đặc điểm của kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

1.2.1 Trên lĩnh vực kinh tế

Thời kỳ quá độ là thời kỳ tất yếu còn tồn tại một nền kinh tế nhiều thành phầntrong một hệ thống kinh tế quốc dân thông nhất Đây là bước quá độ trung gian tất yếutrong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, không thể dùng ý chí để xóa bỏ ngay kếtcấu nhiều thành phần của nền kinh tế, nhất là đối với những nước còn ở trình độ chưatrải qua sự phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa

Nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đượcxác lập trên cơ sở khách quan của sự tồn tại nhiều loại hình sở hữu về tư liệu sản xuấtvới những hình thức tổ chức kinh tế đa dạng, đan xen hỗn hợp và tương ứng với nó lànhững hình thức phân phối khác nhau, trong đó hình thức phân phối theo lao động tấtyếu ngày càng giữ vai trò là hình thức phân phối chủ đạo

1.2.2 Trên lĩnh vực chính trị

Do kết cấu kinh tế của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đa dạng, phức tạp,nên kết cấu giai cấp của xã hội trong thời kỳ này cũng đa dạng phức tạp Thời kỳ nàythường bao gồm: giai cấp công nhân, nông dân, tầng lớp trí thức, những người sảnxuất nhỏ, tầng lớp tư sản và một số tầng lớp xã hội khác tuỳ theo từng điều kiện cụ thểcủa mỗi nước Các giai cấp, tầng lớp này vừa hợp tác, vừa đấu tranh với nhau

Và đặc biệt thời kỳ này là thời kỳ đầy khó khăn, phức tạp, trải qua nhiều bướctrung gian, nhiều cuộc thể nghiệm, và đặc biệt là luôn luôn vấp phải sự phản kháng

nhằm phá hoại, lật đổ chế độ mới, phục hồi, giành lại chính quyền của giai cấp tư sản

vì vậy, nếu không tỉnh táo, sáng suốt và quyết liệt giai cấp công nhân có thể bị thất bại

và mất chính quyền công nông

Phải xây dựng và thực hiện chế độ tập trung dân chủ Đổi mới xã hội chủ nghĩa

đó là sự thống nhất giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị Xây dựng và hoàn thiện

hệ thống chính trị từ Trung ương đến cơ sở nhằm phù hợp và đáp ứng kịp thời nhữngnhiệm vụ cấp thiết và quan trọng của thời kỳ quá độ Đồng thời, quan tâm xây dựng,củng cố và nâng cao vai trò của các tổ chức quần chúng nhằm đưa các tổ chức nàythiết thực góp phần xây dựng xã hội mới xã hội chủ nghĩa và bảo vệ lợi ích chính đángcủa giai cấp công nhân và nhân dân lao động

1.2.3 Trên lĩnh vực tư tưởng - văn hoá

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội còn tồn tại nhiều yếu tố tư tưởng vàvăn hoá khác nhau Bên cạnh tư tưởng xã hội chủ nghĩa còn tồn tại tư tưởng tư sản,tiểu tư sản, tâm lý tiểu nông, V.V Theo V.I Lênin, tính tự phát tiểu tư sản là “kẻ thùgiấu mặt hết sức nguy hiểm, nguy hiểm hơn so với nhiều bọn phản cách mạng côngkhai” Trên lĩnh vực văn hoá cũng tồn tại các yếu tố văn hoá cũ và mới, chúng thườngxuyên đấu tranh với nhau

Thực chất của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳdiễn ra cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp tư sản đã bị đánh bại không còn là giaicấp thống trị và những thế lực chống phá chủ nghĩa xã hội với giai cấp công nhân vàquần chúng nhân dân lao động Cuộc đấu tranh giai cấp diễn ra trong điều kiện mới làgiai cấp công nhân đã nắm được chính quyền nhà nước, quản lý tất cả các lĩnh vực đờisống xã hội Cuộc đấu tranh giai cấp với những nội dung, hình thức mới, diễn ra tronglĩnh vực chính trị, kinh tế, tư tưởng - văn hóa, bằng tuyên truyền vận động là chủ yếu,bằng hành chính và luật pháp

1.2.4 Trên lĩnh vực xã hội

Trong thời kỳ quá độ, tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội là sự đan xen lẫnnhau giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội, giữa cái mới và cái cũ, trong khi cái

cũ vẫn còn rất mạnh mẽ thì cái mới còn ở dạng mầm mống, yếu ớt, phát triển chậmchạp.

Chương 2 THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP ĐẨY MẠNH PHÁT TRIỂN KHOA HỌC CÔNG NGHỆ TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở

VIỆT NAM HIỆN NAY 2.1 Đặc điểm thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa hội ở Việt Nam

Từ sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Việt Nam tạm thờichia hai miền: miền Nam tiếp tục cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân; miền Bắcbước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội – hậu phương lớn của cách mạng miềnNam… Đảng ta đã xác định rõ: đặc điểm lớn nhất của miền Bắc, xét về kinh tế, là từnền sản xuất nhỏ, nông nghiệp lạc hậu, quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua giai đoạnphát triển tư bản chủ nghĩa Những thành tựu của miền Bắc trong những năm chống

Mỹ, cứu nước đã thực sự xứng đáng là hậu phương lớn của miền Nam và có vai tròquyết định nhất đến toàn bộ hai nhiệm vụ chiến lược của cách mạng cả nước: giảiphóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc.Việt Nam tiến lên chủ nghĩa xã hội trong điều kiện vừa thuận lời vừa khó khanđan xen, có những đặc điểm cơ bản:

Một là, xuất phát từ một xã hội vốn là thuộc địa, nửa phong kiến, lực lượngsản xuất rất thấp Đất nước trải qua chiến tranh ác liệt, kéo dài nhiều thâp kỷ, hậu quả

để lại còn nặng nề Những tàn dư thực dân, phong kiến còn nhiều Các thế lực thù địchthường xuyên tìm cách phá hoại chế độ xã hội chủ nghĩa và nền độc lập dân tộc củanhân dân ta

Hai là, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại đang diễn ra mạnh

mẽ, cuốn hút tất cả các nước ở mức độ khác nhau Nền sản xuất vật chất và đời sống

xã hội đang trong quá trình quốc tế hóa sâu sắc, ảnh hưởng lớn tới nhịp độ phát triểnlịch sử và cuộc sống các dân tộc Những xu thế đó vừa tạo thời cơ phát triển nhanh chocác nước, vừa đặt ra những thách thức gay gắt

Ba là, thời đại ngày nay vẫn là thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủnghĩa xã hội, cho dù chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ Các nước

với chế độ xã hội và trình độ phát triển khác nhau cùng tồn tại, vừa hợp tác vừa đấutranh, cạnh tranh gay gắt vì lợi ích quốc gia, dân tộc Cuộc đấu tranh của nhân dân cácnước vì hòa bình, độc lập dân tộc Cuộc đấu tranh của nhân dân các nước vì hòa bình,độc lập dân tộc, dân chủ, phát triển và tiến bộ xã hội dù gặp nhiều khó khăn, tháchthức, song theo quy luật tiến hóa của lịch sử, loài người nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa

xã hội

Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa là sự lựa chọn duynhất đúng, khoa học, phản ánh đúng qui luật phát triển khách quan của cách mạng ViệtNam trong thời đại ngày nay Cương lĩnh năm 1930 của Đảng đã chỉ rõ: Sau khi hoànthành cách mạng dân tộc, dân chủ nhân dân, sẽ tiến lên chủ nghĩa xã hội Đây là sự lựachọn dứt khoát và đúng đắn của Đảng, đáp ứng nguyện vọng thiết tha của dân tộc,nhân dân, phản ánh xu thế phát triển của thời đại, phù hợi với quan điểm khoa học,cách mạng và sáng tạo của chủ nghĩa Mác – Lênin

Như đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI đánh dấu sự mở đầu chính thứccông cuộc đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Đổi mới toàn diện,nhưng trọng điểm đúng là trên cơ sở ổn định, phát triển kinh tế, cả thiện từng bước đờisống nhân dân, đồng thời và từng bước đổi mới hệ thống chính trị… để phát triển đấtnước đúng định hướng xã hội chủ nghĩa Hay đến đại hội IX của Đảng Cộng sản ViệtNam xác định: Con đường đi lên của nước ta là sự phát triển quá độ lên chủ nghĩa xãhội “bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, tức là bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan

hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa, nhưng tiếp thu, kế thừa nhữngthành tựu mà nhân loại đã đạt được dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, đặc biệt về khoa học

và công nghệ, để phát triển nhanh lực lượng sản xuất, xây dựng nền kinh tế hiện đại”3.Đây là tư tưởng mới, phản ánh nhận thức mới, tư duy mới của Đảng ta về conđường đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa Tư tưởng này cần đượchiểu đầy đủ với những nội dung sau đây:

3 Đảng Cộng sản Việt Nam (2001) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX NXB: Chính trị quốc gia,

Hà Nội, tr.84.

Thứ nhất, quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa là

con đường cách mạng tất yếu khách quan, con đường xây dựng đất nước trong thời kỳquá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta

Thứ hai, trong thời kỳ quá độ còn nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần

kinh tế, song sở hữu tư nhân và thành phần kinh tế tư nhân tư bản chủ nghĩa khôngchiếm vai trò chủ đạo; thời kỳ quá độ còn nhiều hình thức phân phối, ngoài phân phốitheo lao động vẫn là chủ đạo còn phân phối theo mức đóng góp vào quỹ phúc lợi xãhội; thời kỳ quá độ vẫn còn quan hệ bốc lột và bị bóc lột, song quan hệ bóc lột tư bảnchủ nghĩa không giữ vai trò thống trị

Thứ ba, tiếp thu, kế thừa những thành tựu mà nhân loại đã đạt được dưới

chủ nghĩa tư bản, đặc biệt là những thành tựu về khoa học và công nghệ, thành tựu vềquản lý để phát triển xã hội, quản lý phát triển xã hội, đặc biệt là xây dựng nền kinh tếhiện đại, phát triển nhanh lực lượng sản xuất

Thứ tư, tạo ra sự biến đổi về chất của xã hội trên tất cả các lĩnh vực, là sự

nghiệp khó khăn, phức tạp, lâu dài với nhiều chặn đường, nhiều hình thức tổ chức kinh

tế, xã hội có tính chất quá độ đòi hỏi phải có quyết tâm chính trị cao và khát vọng lớncủa toàn Đảng, toàn dân

Những đặc trưng của mô hình xã hội xã hội chủ nghĩa Việt Nam vừa mang tínhchất định hướng lâu dài vừa mang tính chất những nhiệm vụ cụ thể cần đạt tới trongtừng bước đi, từng giai đoạn, từng thời kỳ của cả thời kỳ quá độ Điều này mang ýnghĩa phương pháp luận rất quan trọng không chỉ đối với thực tiễn mà cả lý luận

2.2 Những vấn đề khoa học công nghệ trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội

ở Việt Nam

2.2.1 Khái niệm khoa học công nghệ

Công nghiệp hóa là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của quá trình phát triển vì nó đưa cả nền sản xuất vật chất và đời sống văn hóa – xã hội của đất nước lên trình độ mới.

“Khoa học” là hững hoạt động nhằm xây dựng và tổ chức kiến thức dưới những lời giải thích là tiên đoán có thể kiểm chứng được về thế giới xung

quanh Thông qua các thông tin đó, các nhà khoa học sử dụng các quan sát dấu hiệu để biểu hiện ra tính vật chất và bất thường rồi sắp xếp chúng thành những

dữ liệu để phân tích các hoạt động, tồn tại của sự vật hiện tượng.

“Công nghệ” là sự phát minh và thay đổi việc vận dụng, sử dụng kiến thức

về các công cụ máy móc kỹ thuật, các tính năng nhằm giải quyết một vấn đề hoặc cải tiến những giải pháp đã tồn tại nhằm đạt mục đích hoặc chức năng cụ thể, ảnh hưởng lên khả năng kiểm soát và thích nghi của con người.

Vậy “khoa học công nghệ” là tổng hợp toàn bộ những hoạt động có tính sáng tạo và hệ thống giúp phát triển được những kiến thức liên quan đến tự nhiên và xã hội của con người Sử dụng những kiến thức đó để sáng tạo ra những ứng dụng mới giúp ích cho xã hội.

2.2.2 Tính tất yếu và tác dụng của khoa học công nghệ

Ðối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, công nghiệp hóa có vai trò tạo ra điều kiện, tiền đề vật chất - kỹ thuật cho chế độ xã hội chủ nghĩa Ở mỗi thời kỳ lịch sử và trong từng bối cảnh kinh tế - xã hội, công nghiệp hóa có nội dung và con đường thực hiện cụ thể Ðối với Việt Nam trước kia, đó là quá trình công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa và từ cuối thế kỷ XX đến nay, quá trình này được xác định đầy đủ là công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Ðây là một quá trình kinh tế, kỹ thuật - công nghệ và kinh tế - xã hội toàn diện, sâu rộng nhằm chuyển đổi nền sản xuất và xã hội Việt Nam từ trình độ nông nghiệp lạc hậu lên trình độ công nghiệp với các trình độ công nghệ ngày càng tiên tiến, hiện đại, văn minh.

Trên cơ sở tổng kết công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa từ đầu thập kỷ

90 của thế kỷ XX đến nay và bám sát bối cảnh, yêu cầu, nhiệm vụ mới, Ðại hội XIII của Ðảng đề ra chủ trương: "Tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa trên nền tảng của tiến bộ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo".

Khoa học và công nghệ được xác định là động lực của công nghiệp hóa, hiện đại hóa nó quyết định lợi thế cạnh tranh và tốc độ phát triển kinh tế nói chung và công nghiệp hóa, hiện đại hóa nói riêng của mỗi quốc gia Tiềm lực khoa học và công nghệ của nước ta dù đã đạt được một số thành tựu nhưng vẫn còn những yếu kém cần phấn đấu đạt trình độ của các nước tiên tiến trong khu vực trên một số lĩnh vực quan trọng.

Lịch sử nhân loại đã chứng kiến cho đến nay, bốn cuộc cách mạng công nghiệp, cũng là các cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật nói chung Cuộc thứ nhất, vào cuối thế kỷ XVIII, khai sinh ra nền công nghiệp cơ khí, tạo ra dây chuyền sản xuất hàng loạt, sản xuất hàng hóa, kinh tế thị trường Cuộc thứ hai, vào cuối thế kỷ XIX, ra đời nền công nghiệp và xã hội điện khí hóa; tạo tiền đề

để chủ nghĩa tư bản chuyển từ tự do cạnh tranh lên độc quyền đế quốc Cuộc thứ

ba, vào giữa thập kỷ 70 của thế kỷ XX, mở ra thời đại điện tử hóa, tin học hóa Cuộc thứ tư, từ đầu thế kỷ XXI, đánh dấu bước ngoặt chuyển đổi số của toàn bộ đời sống vật chất và tinh thần của con người Mỗi cuộc cách mạng tạo ra một trình độ công nghệ ngày càng hiện đại cho quá trình công nghiệp hóa lâu dài của nhân loại.

Các chuyên gia trên thế giới đã khái quát bốn trình độ công nghiệp hóa từ thấp đến cao Thấp nhất là trình độ lắp ráp (Assemblement) Tiếp đó là trình độ sản xuất với kỹ thuật riêng (Own Engineering Manufacturing-OEM) Cao hơn là trình độ sản xuất với thiết kế riêng (Own Design Manufacturing - ODM) Cao nhất là trình độ sản xuất với thương hiệu riêng (Own Brand Manufacturing - OBM).

Ðể tiến lên trình độ công nghiệp hóa ngày càng cao, mỗi quốc gia nhất thiết phải có một số ngành sản xuất công nghiệp nền tảng, mà thiếu chúng thì không thể triển khai các ngành công nghiệp khác Các ngành luyện kim, cơ khí, chế tạo, năng lượng, hóa chất… chính là những nền tảng cho các ngành công nghiệp khác có điều kiện, tiền đề xây dựng, phát triển Trên thực tế, không ít quốc gia

đã không dành sự quan tâm ở tầm chiến lược cho các ngành công nghiệp này.

Hệ quả trực tiếp là nền sản xuất công nghiệp quốc gia về cơ bản dừng lại ở trình

độ lắp ráp và các ngành công nghiệp phụ trợ cũng không thể phát triển, nền công nghiệp quốc gia ngày càng lép vế trước các cơ sở công nghiệp FDI Trước thực trạng này, văn kiện Ðại hội XIII xác định: "Xây dựng nền công nghiệp quốc gia vững mạnh… tập trung phát triển những ngành công nghiệp nền tảng, nhất là công nghiệp cơ khí, chế tạo, công nghiệp hỗ trợ".

Trong thế giới ngày nay, quá trình công nghiệp hóa của mỗi quốc gia không thể tiến hành biệt lập, khép kín mà phải đặt trong chuỗi sản xuất - kinh doanh toàn cầu Ðối với Việt Nam, đòi hỏi này trở nên bức thiết gấp bội vì nền kinh tế nước ta đã hội nhập rất sâu với nền kinh tế thế giới: Giá trị tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu bằng 160% đến 200% GDP trong những năm vừa qua Trên ý nghĩa rất lớn, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta cũng là quá trình cơ cấu lại nền kinh tế theo lợi thế cạnh tranh; bảo đảm tự chủ kinh tế quốc gia thông qua đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất lao động và hiệu quả sản xuất - kinh doanh Ðể định hướng cho quá trình chuyển đổi quan trọng này, văn kiện Ðại hội XIII chỉ rõ: "Cơ cấu lại công nghiệp, nâng cao trình độ công nghệ, đẩy mạnh chuyển đổi sang công nghệ số , nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế, có khả năng tham gia sâu, có hiệu quả vào các chuỗi giá trị toàn cầu" Các quốc gia công nghiệp phát triển và các quốc gia công nghiệp hóa mới đều thành công trên con đường công nghiệp hóa nhờ biết xác định kịp thời mô hình công nghiệp hóa phù hợp với bối cảnh thế giới và điều kiện cụ thể của đất nước Chỉ tính từ giữa thế kỷ XX đến nay, đã có hai mô hình công nghiệp hóa rất thành công Mô hình thay thế nhập khẩu đã biến các quốc gia Bra-xin,

Mê-hi-cô, Ác-hen-ti-na và Chi-lê thành các "con hổ" Mỹ la-tinh Sau đó, mô hình hướng xuất khẩu đã đem lại sự phát triển thần kỳ cho các "con hổ" Ðông Á: Xin-ga-po, Hàn Quốc, Hồng Kông (Trung Quốc) và Ðài Loan (Trung Quốc) Ðến đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện

đại hóa theo phương châm hướng xuất khẩu, đồng thời thay thế nhập khẩu ở những lĩnh vực, mặt hàng có lợi thế Quá trình này đã góp phần đem lại cho đất nước những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử; tuy nhiên, như văn kiện Ðại hội XIII kiểm điểm: "Việc tạo nền tảng để đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại chưa đạt được mục tiêu đề ra".

Xét trên quy mô thương mại toàn cầu, thế giới ngày nay đã bị các hiệp định thương mại tự do, nhất là các hiệp định thế hệ mới biến thành một thị trường liên hoàn, thống nhất Ở đó, đã và sẽ nhanh chóng mất đi sự phân biệt giữa thị trường quốc nội và thị trường quốc tế Trong bối cảnh mới như vậy, các mô hình công nghiệp hóa nêu trên hiển nhiên là không còn chỗ đứng Việt Nam cũng như các quốc gia khác, rất cần xác định mới mô hình công nghiệp hóa, vừa thích ứng với chuỗi giá trị toàn cầu, cách mạng công nghiệp lần thứ tư và phù hợp với điều kiện, mục tiêu, yêu cầu của nước nhà Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm (2021 - 2030) được thông qua tại Ðại hội XIII nêu rõ mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong thời kỳ mới: "Tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa dựa trên nền tảng của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo

và những thành tựu công nghệ của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư Ðẩy mạnh phát triển một số ngành, lĩnh vực kinh tế trọng điểm, có tiềm năng, lợi thế

và còn dư địa lớn để làm động lực cho tăng trưởng theo tinh thần bắt kịp, tiến cùng và vượt lên ở một số lĩnh vực so với khu vực, thế giới".

Một số ngành công nghiệp mũi nhọn, công nghệ mới, công nghệ cao được xác định là những ưu tiên phát triển bao gồm: Công nghệ thông tin và truyền thông, công nghiệp điện tử - viễn thông, công nghiệp sản xuất rô-bốt, ô-tô, thiết

bị tích hợp vận hành tự động, điều khiển từ xa, công nghiệp sản xuất phần mềm, sản phẩm số, công nghiệp an toàn thông tin, công nghiệp dược phẩm, sản xuất chế phẩm sinh học, công nghiệp môi trường, công nghiệp năng lượng sạch, năng lượng tái tạo, năng lượng thông minh, công nghiệp chế biến, chế tạo phục vụ nông nghiệp và vật liệu mới