Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở việt nam và định hướng hoàn thiện theo tinh thần hội nghị trung ương 5 khóa XII

Bài nghiên cứu “KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM VÀ ĐỊNH HƯỚNG HOÀN THIỆN THEO TINH THẦN HỘI NGHỊ TRUNG ƯƠNG 5 KHÓA XII” đã góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nêu ra thực trạng của vấn đề bao gồm điểm lại những thành tựu đạt được cũng như một số hạn chế, khó khăn trong việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay; từ đó luận giải nguyên nhân của những hạn chế, khó khăn và đề ra một số giải pháp cụ thể nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.

BÀI THU HOẠCH/ TIỂU LUẬN

LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TÊN MÔN HỌC:

KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN

TÊN BÀI THU HOẠCH/ TIỂU LUẬN:

THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM VÀ ĐỊNH HƯỚNG HOÀN THIỆN THEO TINH THẦN HỘI

NGHỊ TRUNG ƯƠNG 5 KHOÁ XII

KTTT Kinh tế thị trường

ở nước ta hiện nay luôn được coi là một nội dung trọng tâm, cần phải được quán triệt

cả về nhận thức và hành động Đồng thời, “KTTT định hướng XHCN là mô hình kinh

tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội” [4, tr 28]; là mộttrong những phương thức để đạt được mục tiêu xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội

ở Việt Nam Nhận thức được tầm quan trọng đó, dựa trên quá trình hoàn thiện nềnKTTT định hướng XHCN ở nước ta sau hơn 35 năm đổi mới, bài nghiên cứu của tácgiả góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận về thể chế KTTT định hướng XHCN, nêu rathực trạng của vấn đề bao gồm điểm lại những thành tựu đạt được cũng như một số hạnchế, khó khăn trong việc hoàn thiện thể chế KTTT định hướng XHCN ở nước ta hiệnnay; từ đó luận giải nguyên nhân của những hạn chế, khó khăn và đề ra một số giảipháp cụ thể nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế KTTT định hướng XHCN ở nước ta tronggiai đoạn hiện nay

PHẦN II: NỘI DUNG

1 Một số vấn đề lý luận về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

1.1 Khái niệm kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

KTTT định hướng XHCN là tên gọi mà Đảng Cộng sản Việt Nam đặt ra cho môhình kinh tế hiện tại của nước ta; được mô tả là một nền KTTT nhiều thành phần, trong

đó nhà nước giữ vai trò chủ đạo và có trách nhiệm định hướng nề kinh tế, với mục tiêudài hạn là xây dựng chủ nghĩa xã hội Báo cáo Chính trị tại Đại hội XIII của ĐảngCộng sản Việt Nam đã thống nhất và nêu rõ: “KTTT định hướng XHCN là mô hìnhkinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Đó là nềnKTTT hiện đại, hội nhập quốc tế, vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật củaKTTT, có sự quản lý của nhà nước pháp quyền XHCN, do Đảng Cộng sản Việt Namlãnh đạo; bảo đảm định hướng XHCN vì mục tiêu” dân giàu, nước mạnh, dân chủ,công bằng, văn minh” phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước Nền KTTTđịnh hướng XHCN Việt Nam có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế,trong đó: kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; kinh tế tập thể, kinh tế hợp tác khôngngừng được củng cố, phát triển; kinh tế tư nhân là động lực quan trọng; kinh tế có vốnđầu tư nước ngoài ngày càng được khuyến khích phát triển phù hợp với chiến lược,quy hoạch và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội” [4, tr 128-129] Trong đó, tính chấthiện đại trong nền KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam thể hiện sự tiếp thu, tích hợp

có chọn lọc các thành tựu mới của các nền KTTT phát triển nhất của thế giới, do đó,nền KTTT định hướng XHCN là nền KTTT mở cửa và hội nhập theo chuẩn mực quốc

tế [6, tr 21]

Một đặc trưng cơ bản, một thuộc tính quan trọng của định hướng XHCN trongKTTT ở Việt Nam là phải gắn kinh tế với xã hội, thống nhất chính sách kinh tế vớichính sách xã hội, tăng trưởng kinh tế đi đôi với thực hiện tiến bộ và công bằng xã hộingay trong từng bước, từng chính sách và trong suốt quá trình phát triển Tổng Bí thư

Nguyễn Phú Trọng khẳng định rằng “KTTT định hướng XHCN là nền KTTT hiện đại,hội nhập KTQT, vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của KTTT, có sự quản lýcủa nhà nước pháp quyền XHCN, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo; bảo đảm địnhhướng XHCN, nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, vănminh” [16, tr 1] Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng cũng đã nhận định “Đưa ra quanniệm phát triển KTTT định hướng XHCN là một đột phá lý luận rất cơ bản và sáng tạocủa Đảng ta, là thành quả lý luận quan trọng qua 35 năm thực hiện đường lối đổi mới,xuất phát từ thực tiễn Việt Nam và tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của thế giới” [16,

tr 2] Điều này không chỉ tạo tiền đề xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội hiện thực ởViệt Nam mà còn góp phần bổ sung, phát triển lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin trongthời đại mới

1.2 Quan điểm của Đảng về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay

Đường lối, quan điểm, chính sách phát triển KTTT định hướng XHCN trongVăn kiện Đại hội XIII của Đảng là sự kế thừa và phát triển về tư duy, lý luận của ĐảngCộng sản Việt Nam, thật sự khoa học, có nhiều nội dung mới, kết tinh trí tuệ và sứcsáng tạo của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân Những đường lối, quan điểm, chínhsách này có tính khái quát cao; vừa có tính tổng kết lý luận, vừa có ý nghĩa thực tiễn,phản ánh ý chí và nguyện vọng của toàn Đảng, toàn dân ta về phát triển đất nướcnhanh, bền vững Tại Đại hội XIII, Đảng ta nhận định: “Nhận thức về nền KTTT địnhhướng XHCN ngày càng đầy đủ hơn Hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách tiếp tụcđược hoàn thiện phù hợp với yêu cầu xây dựng nền KTTT hiện đại và hội nhập quốc

tế Các yếu tố thị trường và các loại thị trường từng bước phát triển đồng bộ, gắn vớithị trường khu vực và thế giới” [4, tr 59-60] và “Thể chế KTTT định hướng XHCNđang dần được hoàn thiện theo hướng hiện đại, đồng bộ và hội nhập” [5, tr 31] TheoĐại hội XIII thì thực tiễn phát triển KTTT định hướng XHCN ở nước ta trong thời gian

qua đã đạt được nhiều thành tựu vượt bậc trong quá trình từng bước xây dựng thể chế,song vẫn còn hạn chế: “thể chế KTTT định hướng XHCN còn nhiều vướng mắc, bấtcập” [4, tr 80].

Xuất phát từ những hạn chế, bất cập nên việc tiếp tục hoàn thiện thể chế KTTTđịnh hướng XHCN ở nước ta là tất yếu trong bối cảnh hiện nay, trong định hướng pháttriển đất nước giai đoạn 2021-2030, Đại hội XIII của Đảng xác định: “Hoàn thiện toàndiện, đồng bộ thể chế phát triển nền KTTT định hướng XHCN, tạo môi trường thuậnlợi để huy động, phân bổ và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực, thúc đẩy đầu tư, sảnxuất kinh doanh Bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, đổi mới mạnh mẽ mô hình tăngtrưởng, cơ cấu lại nền kinh tế, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; tậptrung xây dựng kết cấu hạ tầng và phát triển đô thị; phát triển kinh tế nông thôn gắn vớixây dựng nông thôn mới; ưu tiên nguồn lực phát triển hạ tầng nông thôn miền núi,vùng đồng bào dân tộc thiểu số; đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia; phát triển kinh tế sốtrên nền tảng khoa học và công nghệ, đổi mới, sáng tạo; gắn kết hài hòa, hiệu quả thịtrường trong nước và quốc tế; nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnhtranh của nền kinh tế” [4, tr 114-115] Đảng đã nhấn mạnh: “Đổi mới mạnh mẽ và cóhiệu quả mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiệnđại hóa trên nền tảng khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chấtlượng cao Xây dựng, hoàn thiện đồng bộ thế chế phát triển nền KTTT định hướngXHCN đầy đủ, hiện đại, hội nhập” [4, tr 37] Ngoài ra, cần “Tập trung ưu tiên hoànthiện đồng bộ, có chất lượng và tổ chức thực hiện tốt hệ thống luật pháp, cơ chế, chínhsách nhằm tạo lập môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi, lành mạnh, công bằng, thúcđẩy đổi mới sáng tạo; huy động, quản lý và sử dụng có hiệu quả mọi nguồn lực chophát triển, nhất là đất đai, tài chính; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền hợp lý, hiệu quả,đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực bằng những biện pháphữu hiệu” [4, tr 43]

1.3 Mục tiêu và nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa theo Hội nghị Trung ương 5 khoá XII

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa XII đã đặt ra 3 mục tiêu để hoàn thiện

thể chế KTTT định hướng XHCN, cụ thể như sau [2]: Thứ nhất, mục tiêu tổng quát là

tiếp tục hoàn thiện thể chế KTTT định hướng XHCN tạo tiền đề vững chắc cho việcxây dựng thành công và vận hành đồng bộ, thông suốt nền KTTT định hướng XHCNgóp phần huy động và phân bổ, sử dụng có hiệu quả nhất mọi nguồn lực để thúc đẩykinh tế - xã hội phát triển nhanh và bền vững vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân

chủ, công bằng, văn minh” Thứ hai, mục tiêu cụ thể đến năm 2020 là phấn đấu hoàn

thiện một bước đồng bộ hơn hệ thống thể chế KTTT định hướng XHCN theo cácchuẩn mực phổ biến của nền KTTT hiện đại và hội nhập quốc tế Cơ bản bảo đảm tínhđồng bộ giữa thể chế kinh tế và thể chế chính trị, giữa Nhà nước và thị trường; sự hàihoà giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hoá, phát triển con người, thực hiện tiến

bộ, công bằng xã hội, bảo đảm an sinh xã hội, bảo vệ môi trường, phát triển xã hội bềnvững Chủ động, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế gắn với xây dựng nền kinh tế độc

lập, tự chủ Thứ ba, mục tiêu đến năm 2030 là hoàn thiện đồng bộ và vận hành có hiệu

quả thể chế KTTT định hướng XHCN ở nước ta

Cùng với đó, 06 nhiệm vụ và giải pháp mà Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5khóa XII cũng đã đặt ra nhằm hoàn thiện thể chế KTTT định hướng XHCN, cụ thể như

sau [2]: Một là, thống nhất nhận thức về nền KTTT định hướng XHCN ở nước ta; Hai

là, tiếp tục hoàn thiện thể chế về sở hữu, phát triển các thành phần kinh tế, các loại hình doanh nghiệp; Ba là, hoàn thiện thể chế phát triển đồng bộ các yếu tố thị trường

và các loại thị trường; Bốn là, hoàn thiện thể chế gắn kết tăng trưởng kinh tế với bảo

đảm phát triển bền vững, tiến bộ và công bằng xã hội, quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi

trường và ứng phó với biến đổi khí hậu; Năm là, hoàn thiện thể chế đẩy mạnh, nâng cao hiệu quả hội nhập kinh tế quốc tế; Sáu là, nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng,

vai trò xây dựng và thực hiện thể chế kinh tế của Nhà nước; phát huy quyền làm chủcủa nhân dân trong hoàn thiện thể chế KTTT định hướng XHCN.

2 Thực trạng và nguyên nhân thực trạng hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

2.1 Thành tựu trong việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Có thể nói, trải qua 35 năm đổi mới, mô hình KTTT định hướng XHCN ở ViệtNam ngày càng hoàn thiện, trở thành đóng góp lý luận cơ bản và sâu sắc của ĐảngCộng sản Việt Nam Nhờ vậy, nước ta đã giành được những thành tựu to lớn, có ýnghĩa quan trọng, cụ thể như sau:

Thứ nhất, đất nước thoát khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, trở thành nước có

thu nhập trung bình, đời sống nhân dân được nâng cao Việt Nam từ một trong nhữngnước nghèo nhất trên thế giới trở thành quốc gia thu nhập trung bình thấp, cụ thể tronggiai đoạn đầu đổi mới (1986 - 1990), mức tăng trưởng GDP bình quân hằng năm chỉđạt 4,4%, thì giai đoạn 1991 - 1995, tăng trưởng GDP bình quân đã đạt 8,2%/năm [12,

tr 141-143] Các giai đoạn sau đó đều có mức tăng trưởng khá cao, riêng giai đoạn

2016 - 2019 đạt mức bình quân 6,8 [8] Liên tiếp trong 4 năm, từ năm 2016 - 2019,Việt Nam đứng trong top 10 nước tăng trưởng cao nhất thế giới, là một trong 16 nềnkinh tế mới nổi thành công nhất [11] Đặc biệt, trong năm 2020, trong khi phần lớn cácnước có mức tăng trưởng âm hoặc đi vào trạng thái suy thoái do tác động của đại dịchCOVID-19, kinh tế Việt Nam vẫn tăng trưởng 2,91%, góp phần làm cho GDP trong 5năm (2016 - 2020) tăng trung bình 5,9%/năm, thuộc nhóm nước có tốc độ tăng trưởngcao nhất khu vực và thế giới Quy mô nền kinh tế được nâng lên, nếu như năm 1989mới đạt 6,3 tỷ USD thì đến năm 2020 đã đạt khoảng 343 tỷ USD [15] Đời sống nhândân được cải thiện rõ rệt cả về vật chất và tinh thần, năm 2020, thu nhập bình quân đầungười đạt trên 3.500 USD Tính theo chuẩn nghèo chung, tỷ lệ nghèo giảm mạnh từ

hơn 70% năm 1990 xuống còn dưới 6% năm 2018 [9]; hơn 45 triệu người thoát nghèotrong giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2018 Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu của ViệtNam năm 2020 được xếp thứ 42/131 nước, đứng đầu nhóm 29 quốc gia có cùng mứcthu nhập [3] Xếp hạng về phát triển bền vững của Việt Nam đã tăng từ thứ 88 năm

2016 lên thứ 49 năm 2020 [7], cao hơn nhiều so với các nước có cùng trình độ pháttriển kinh tế

Thứ hai, đã dần hình thành đầy đủ, đồng bộ các yếu tố thị trường và các loại thị

trường, vận hành cơ bản thông suốt, gắn kết với thị trường khu vực và quốc tế Thịtrường hàng hóa, dịch vụ đã có bước phát triển và hoàn thiện về quy mô, cơ cấu hànghóa - thị trường trong và ngoài nước, kết cấu hạ tầng thương mại, dịch vụ, cơ chế quản

lý, mức độ cạnh tranh; quy mô thị trường trong nước liên tục tăng Thị trường tàichính, tiền tệ phát triển khá mạnh và sôi động, bên cạnh kênh huy động vốn từ ngânhàng, thị trường chứng khoán đã bước đầu hình thành, góp phần đa dạng hóa nguồnvốn đầu tư; đồng thời, hoạt động của thị trường bảo hiểm đã đóng góp tích cực vàoviệc ổn định sản xuất và đời sống dân cư, huy động vốn cho sự nghiệp công nghiệphóa, hiện đại hóa đất nước; tỷ giá đồng tiền, giá ngoại tệ, giá vàng cơ bản giữ được ổnđịnh Thị trường bất động sản đã có bước phát triển nhất định, nhiều dự án khu nhà ở,khu đô thị mới với hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội tương đối đồng bộ đã đượchình thành, góp phần đô thị hóa và dịch chuyển cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệphóa, hiện đại hóa, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Thị trường lao động

đã được hình thành trên phạm vi cả nước, nguồn cung lao động khá dồi dào và gia tăngvới tốc độ nhanh, quy mô lực lượng lao động trẻ tăng cao Thị trường khoa học - côngnghệ đang hình thành và phát triển, số lượng và giá trị giao dịch công nghệ có bướctiến đáng kể trong những năm gần đây; trong đó, thị trường dịch vụ công cơ bản, nhất

là về y tế, giáo dục có bước phát triển mới, huy động được các nguồn lực ngoài ngânsách nhà nước tham gia

Thứ ba, đẩy mạnh phát huy vai trò tích cực của các chủ thể kinh tế trong nền

kinh tế quốc dân, trong tự do kinh doanh và cạnh tranh theo quy định của pháp luật.Kinh tế nhà nước, hệ thống doanh nghiệp nhà nước từng bước được cơ cấu lại, cổ phầnhóa theo Luật Doanh nghiệp và đang giảm mạnh về số lượng; đề án cơ cấu lại doanhnghiệp nhà nước giai đoạn 2021 - 2025 được phê duyệt và tích cực thực hiện, đặt mụctiêu đến năm 2025 là cơ bản hoàn thành việc sắp xếp lại, chuyển đổi sở hữu khối doanhnghiệp nhà nước; cổ phần hóa và thoái vốn đầu tư ngoài ngành theo cơ chế thị trườngđược đẩy mạnh, trong đó tập trung vào các tập đoàn, tổng công ty nhà nước Kinh tếtập thể bước đầu được đổi mới, các hình thức hợp tác kiểu mới được hình thành phùhợp hơn với cơ chế thị trường, theo nguyên tắc hợp tác cùng có lợi; nhiều loại hình, môhình kinh tế tập thể hoạt động hiệu quả, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, tạo việclàm, tăng thu nhập, xóa đói, giảm nghèo cho các thành viên, góp phần xây dựng nôngthôn mới, bảo đảm an sinh, an ninh, trật tự, an toàn xã hội [1] Kinh tế tư nhân tăngnhanh về số lượng, từng bước nâng cao hiệu quả kinh doanh, giải quyết việc làm, đónggóp ngày càng lớn vào GDP, trở thành động lực quan trọng trong phát triển kinh tế [4,

tr 240]; kinh tế tư nhân liên tục duy trì tốc độ tăng trưởng khá, chiếm tỉ trọng 39 - 40%GDP; thu hút khoảng 85% lực lượng lao động của nền kinh tế, góp phần quan trọngtrong huy động các nguồn lực xã hội cho đầu tư phát triển sản xuất kinh doanh, tăngtrưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tăng thu ngân sách nhà nước, tạo việc làm,cải thiện đời sống nhân dân, bảo đảm an sinh xã hội [14] Kinh tế có vốn đầu tư nướcngoài được khuyến khích phát triển; chiếm tỷ trọng ngày càng tăng trong GDP, tácđộng trực tiếp đến nền kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh đất nước [18]

Thứ tư, năng suất, chất lượng, hiệu quả cạnh tranh của nền kinh tế được nâng

cao Theo Báo cáo đánh giá kết quả thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, ngânsách Nhà nước 6 tháng đầu năm và các giải pháp thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế-

xã hội, ngân sách Nhà nước 6 tháng cuối năm 2021 thì tăng trưởng kinh tế 6 tháng đầunăm đạt 5,64%, là mức khá cao so với các nước trên thế giới Nhiều địa phương có