Một số biện pháp nhằm giúp học sinh tiểu học tự tin hơn với quy trình vẽ biểu cảm

Chính vì vậy tôi đã chọn chủ đề để viết sáng kiến, đó là: “Một số biện pháp nhằm giúp học sinh tiểu học tự tin hơn với quy trình vẽ biểu cảm” Với sáng kiến này tôi hy vọng được đóng góp

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM GIÚP HỌC SINH TIỂU HỌC TỰ TIN HƠN

VỚI QUY TRÌNH VẼ BIỂU CẢM PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

Hội họa có một vai trò quan trọng trong cuộc sống hướng con người đi tìmcái đẹp.Từ lâu hội họa đã cuốn hút trẻ thơ với sức mạnh diệu kì của nó Nhà điêukhắc nổi tiếng người Pháp OWiter Rodanh đã nói:"Thế giới chỉ có được hạnh phúckhi mỗi người có một tâm hồn nghệ sĩ " Mà môn mĩ thuật là một môn nghệ thuậthội tụ đầy đủ các yếu tố: Sáng tạo, tưởng tượng, logic, quan sát (thị giác), vận động(thực hành), liên kết, trải nghiệm (làm việc nhóm), thể hiện nội tâm, khả năng sángtạo của mình

Trong chương trình giáo dục hiện nay, môn Mĩ thuật được xem như là mộtphương tiện giáo dục quan trọng trong việc giáo dục thẩm mỹ yêu cái đẹp cho các

em Ngoài việc cung cấp cho các em một số kiến thức mĩ thuật phổ thông, môn Mĩthuật còn giúp các em hiểu biết hơn về cái đẹp, yêu thích cái đẹp, ngoài việc hoànthành môn học của mình, đồng thời nó còn tạo điều kiện để các em học tốt hơn cácmôn học khác Điều quan trọng hơn nữa là các em biết vận dụng những hiểu biết

về kiến thức mĩ thuật đã học của mình vào học tập cũng như cuộc sống sinh hoạthàng ngày của các em Với phương pháp dạy học Mĩ thuật mới theo phương phápĐan Mạch hỗ trợ (SAEPS) Học sinh như được giải phóng khỏi khuôn mẫu, họcsinh được “Học mà chơi, chơi mà học”, các em thỏa sức sáng tạo, không bị gò bó,không sợ mình không biết vẽ mà tự do thể hiện sự sáng tạo

Quy trình vẽ biểu cảm là một trong bảy quy trình Mĩ thuật thử nghiệm của

dự án SAEPS Đó là vẽ hình ảnh bằng sự quan sát kết hợp tay và mắt mà khôngnhìn vào giấy hướng tới hình vẽ mang tính biểu đạt cao Những bức vẽ sẽ rất ấntượng và đôi khi rất hài hước Mắt của các em nhìn tới đâu thì tay cầm bút vẽ đếnđấy Các em cố gắng không nhìn vào giấy và đưa nét liền mạch khi vẽ Học sinhrất thích thú với hoạt động này và tham gia một cách hăng say

Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy, tôi nhận thấy một số em còn tỏ ra nhút nhát,

lo lắng, nghĩ rằng mình vẽ như vậy là chưa giống mẫu, cảm thấy bài vẽ khôngđúng, không đẹp,… trong quy trình vẽ biểu cảm Vậy làm thế nào để các em có thể

tự tin hơn trong khi vẽ về những bức tranh mang tính biểu cảm? Đó là điều tôithường băn khoăn và trăn trở Chính vì vậy tôi đã chọn chủ đề để viết sáng kiến, đó

là: “Một số biện pháp nhằm giúp học sinh tiểu học tự tin hơn với quy trình vẽ biểu cảm” Với sáng kiến này tôi hy vọng được đóng góp một phần nhỏ bé của

mình vào việc dạy và học môn mĩ thuật ở Tiểu học đạt kết quả cao

PHẦN II NỘI DUNG

I Cơ sở khoa học.

a Cơ sở lý luận

Theo phương pháp mĩ thuật mới thì có quy trình vẽ biểu cảm Vậy thế nào là

“vẽ biểu cảm”? Biểu cảm là sự biểu hiện của cảm xúc, nhưng bất cứ cách vẽ nàocũng đều là sự biểu hiện của cảm xúc, vậy thì nó không thể là một cái tên cho mộtphương thức để tạo ra một tác phẩm nghệ thuật Bản chất của “vẽ biểu cảm” chính

là vẽ mù, một bài tập để luyện sự phối hợp của tay, mắt, não Kết quả của nóthường là một bản vẽ hài hước, thú vị, thường thì nó không tạo ra một bản vẽ đẹp,cũng không nên kỳ vọng nó là một phương pháp tuyệt vời giúp học sinh cải thiện

kĩ năng vẽ Đơn giản đây là một trò chơi giúp học sinh có sự phản xạ tốt về đường,cách đặt các đường nét, cao hơn là sự quan sát các hình dạng và sự biến đổi củacác đường với những hình thức khác nhau, cũng như giúp học sinh kích thích trítưởng tượng khi hình dung ra vị trí các đối tượng

Như vậy với quy trình vẽ biểu cảm sẽ giúp cho học sinh biết quan sát thậttập trung, khi vẽ chủ yếu sử dụng sự kết hợp giữa mắt và tay Học sinh cố gắngkhông nhìn vào giấy khi vẽ, những bức vẽ sẽ rất ấn tượng Thậm chí có những bứcchân dung chỉ nhận ra những bộ phận cơ thể như mắt, tóc và kính… Học sinhkhông phải vẽ cho giống mẫu mà chỉ cần quan sát, ghi nhớ mẫu và truyền cảm xúcqua tay, thể hiện lên giấy, tạo ra bức vẽ ấn tượng và hài hước

b Cơ sở thực tiễn:

Từ thực tế giảng dạy môn Mĩ thuật tôi thấy: Đối với phương pháp cũ thì vẽquan sát là phương pháp vẽ thông dụng và hiệu quả đối với học sinh khi học mĩthuật Giáo viên khuyến khích học sinh bằng cách quan sát nhiều chi tiết rồi cốgắng vẽ lại càng gần đặc điểm mẫu càng tốt Thông qua đó thể hiện được nhữngngôn ngữ mĩ thuật khác nhau, phải đảm bảo rằng tất cả các bức tranh đều dễ hiểu

và có bố cục rõ ràng Học sinh vẽ lại bức tranh dựa trên cảm nhận của chính mìnhkết hợp giữa quan sát và tưởng tượng Tuy nhiên tôi thấy vẽ quan sát học sinh đôi

quan sát, ghi nhớ, vẽ cho chính xác Nhưng theo quy trình vẽ biểu cảm thì học sinhlại hào hứng và thích thú hơn Vì khi vẽ các em sẽ cảm thấy không bị gò bó haykhó khăn khi vẽ cho thật giống mẫu như phương pháp cũ Theo chương trình Mĩthuật hiện hành, quy trình vẽ biểu cảm có thể áp dụng cho những chủ đề vào cáckhối lớp như sau :

Chủ đề 3: Đây là tôi Lớp 2

Chủ đề 4: Chân dung biểu cảm Lớp 3

Chủ đề 10: Tĩnh vật Lớp 4

Chủ đề 11: Vẽ biểu cảm các đồ vật Lớp 5

II Bảng điều tra đánh giá kết quả

Trong những năm học qua bản thân tôi đã và đang giảng dạy phân môn Mĩthuật ở các lớp của cấp tiểu học Khi tôi áp dụng quy trình vẽ biểu cảm này vào cáckhối lớp thì tôi luôn trăn trở suy nghĩ vì sao tôi đã truyền đạt toàn bộ kiến thức vàlàm hết khả năng của mình rồi thì tại sao bài vẽ của các em vẫn chưa đạt được kếtquả như tôi mong đợi? Để trả lời cho những trăn trở đó tôi đã làm một khảo sát banđầu ở các khối lớp học 2, 3, 4, 5, tôi thấy chất lượng như sau:

a Ưu điểm:

- Từ thực tế giảng dạy tôi thấy: Các em rất yêu thích Mĩ thuật, nhất là các bài vẽbiểu cảm về chân dung hay tĩnh vật các em rất hào hứng và thích thú, vì qua đócác em sẽ được vẽ mà không cần nhìn vào giấy, hình ảnh đó không cần phải giốngvới mẫu về đường nét lẫn màu sắc mà quan trọng là cảm xúc của chính các em.Các em sẽ thêm tự tin và rèn luyện sự kiên nhẫn khi vẽ không nhìn giấy, mạnh dạnthể hiện hình ảnh theo bàn tay kết hợp sự tập trung quan sát bằng mắt và ghi nhớ từ

bộ não Các em được khám phá những biến thể khác nhau bằng cách vẽ khôngnhìn giấy, học được tầm quan trọng của đường nét và sẽ hoàn thành nhiều bản vẽkhông quan sát rồi sau đó hoàn thiện với bản vẽ quan sát Qua đó các em được pháttriển tư duy ngôn ngữ, khả năng thuyết trình, nhận xét và đánh giá tác phẩm mĩthuật

- Được sự quan tâm chỉ đạo của phòng giáo dục và sự giúp đỡ của nhà trường nên

cơ bản tôi đã nắm được các bước thực hiện một quy trình mĩ thuật Ban giám hiệunhà trường còn tạo điều kiện về thời gian, công việc, kết hợp với các thầy cô trongtrường có thể dự giờ, giúp tôi có thể trải nghiệm phương pháp mới để trau dồi thêmkiến thức Mỗi tháng sẽ có dạy thực tập liên trường môn Mĩ thuật để qua đó họchỏi, trao đổi để tìm ra những phương pháp, kinh nghiệm giúp cho học sinh học tậptốt hơn

- Nhà trường đã quan tâm đầu tư công nghệ thông tin cho dạy học, đồng thời phân

bố thời gian giảng dạy hợp lí Môn mĩ thuật hiện nay có đầy đủ sách giáo khoa,sách hướng dẫn giảng dạy cụ thể Có chương trình của từng tiết rõ ràng, có hướngdẫn chuẩn kiến thức, kĩ năng của từng bài học

- Trường đã có phòng Mĩ thuật riêng, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động giảngdạy và tổ chức học sinh tham gia dự thi vẽ tranh cấp trường, cấp huyện…

- Phụ huynh, học sinh đã hiểu được đây là một môn học nghệ thuật sáng tạo, vì vậykhông ít học sinh, các bậc phụ huynh luôn coi trọng và đầu tư chuẩn bị đầy đủdụng cụ, đồ dùng… cho môn học

sự sáng tạo” Các em vẽ thường bị gò bó, công thức, đôi khi rập khuôn, sự suynghĩ, tìm tòi chưa được giải phóng, hiện tượng bắt chước, lặp lại từ cách vẽ hình,

vẽ màu, vẫn còn chung chung chưa thật sự toát lên được sự biểu cảm trong từngbài vẽ Chính những thói quen theo cách học vẽ từ trước nên khi áp dụng sangphương pháp học mới các em còn nhiều bỡ ngỡ Điều đó ảnh hưởng không nhỏđến kết quả học tập của các em

- Do quan niệm của một số bậc phụ huynh, thiếu sự quan tâm học tập cho học sinh,còn chưa coi trọng môn học Mĩ thuật Điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượnghọc tập của học sinh gây cho một số học sinh cảm giác chán nản, không tự tin khi

vẽ, khiến cho các em không thích thú với bài học, thể hiện tác phẩm của mình qualoa, đại khái, vì thế không thấy được cái hay, cái đẹp và vận dụng vào cuộc sốnghàng ngày

- Một số học sinh có hoàn cảnh gia đình khó khăn, ở với ông bà, cho nên các emchưa được chăm lo, chuẩn bị đầy đủ đồ dùng học tập như: giấy A4, màu vẽ…; Một

số học sinh có hạn chế về môn học, các em thường hay thờ ơ, thiếu hào hứng Điều

đó ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả học tập của các em

- Phương tiện, đồ dùng trực quan, vật mẫu cho giáo viên và học sinh bổ sung chưakịp thời, chủ yếu là tự làm

hiện ở trong các bức tranh mang tính biểu cảm đó Bên cạnh đó còn một số họcsinh nhút nhát, rụt rè chưa mạnh dạn tự tin khi vẽ, một số em còn chán nản khôngthích học vẽ vì thấy khó khăn trong khả năng diễn đạt những đường nét, màu sắc

để làm sao cho tác phẩm thật đẹp, thật biểu cảm Vì thế trong bài học và nhất làtrong quá trình học sinh thực hành rất dễ gây ra tình trạng chán nản, mất tự tinkhiến cho các em không thích thú với bài học, thể hiện tác phẩm của mình mộtcách qua loa, đại khái, mang tính sao chép nhiều

Tình trạng HS thiếu đồ dùng học tập môn Mĩ thuật còn khá nhiều do vậytrong các tiết học Mĩ thuật vẫn còn không ít học sinh không làm được bài, khôngđược hoạt động

Tất cả những vấn đề trên rất đáng lo ngại, ảnh hưởng lớn đến việc học Mĩthuật của học sinh, cho nên tôi đã căn cứ vào mục tiêu giáo dục đã đề ra cho bậctiểu học, xác định rõ vai trò và mục tiêu giáo dục của bộ môn, thông qua thực tếgiảng dạy áp dụng phương pháp mới giúp học sinh thực hiện tốt quy trình vẽ biểucảm trong bộ môn Mĩ thuật tôi đã thực hiện một số biện pháp khắc phục như sau:

IV Các giải pháp

1 Giúp các em hiểu rõ bản chất của Quy trình Vẽ biểu cảm

Để học sinh hiểu được thế nào là vẽ biểu cảm, đòi hỏi người giáo viênphải thực hành thị phạm cho học sinh quan sát Trong tiết dạy tôi thường kết hợpvừa vẽ vừa hướng dẫn cho các em hiểu, chỉ cho các em biết cách đặt bút vẽ ởđâu, bắt đầu quan sát và vẽ như thế nào, đặt ra những câu hỏi gợi mở hướng các

em tự suy nghĩ, tìm ra cách giải quyết vấn đề Tiếp theo, tôi sẽ gợi ý cho các emcùng nhau thảo luận qua về đối tượng của bài học (Ví dụ: Hai bức chân dung hình4.1, trang 19, SGK - lớp 3) học sinh sẽ nhắc lại những hiểu biết của mình khi vẽ vềtranh chân dung đã được học ở lớp trước như thế nào, sau đó các em sẽ nói cáchmình hiểu về tranh chân dung tự họa là như thế nào, hoạt động này chỉ là một hoạtđộng nhắc lại những gì học sinh đã được học để kết nối với đối tượng của chủ đềmới Sau đó chúng tôi cùng thảo luận bàn về sự khác nhau trong cách thể hiện của

2 bức tranh chân dung và chân dung biểu cảm, cuối cùng tôi đi đến khái niệm về

vẽ biểu cảm giúp học sinh hiểu:

(Hình 4.1, trang 19, SGK - lớp 3)

Vẽ biểu cảm là vẽ không nhìn vào giấy Người vẽ buộc phải quan sát chặtchẽ hình dạng và cạnh của đối tượng vẽ bằng đôi mắt của mình Mục đích của nókhông phải là để tạo ra một tác phẩm nghệ thuật giống thực, mà để tăng cường sựkết nối giữa mắt, tay, não

Để minh họa cho khái niệm vừa đưa ra tôi tiến hành một thực hành với đốitượng thực và không quên việc giải thích cặn kẽ về nó, việc giải thích rõ ràng tronghoạt động này là rất quan trọng để học sinh thực sự hiểu bản chất của quy trình

Trong quá trình quan sát giáo viên thực hành, các em sẽ tự mình rút ranhững nguyên tắc mà giáo viên đã thực hiện khi vẽ và cuối cùng tôi sẽ chốt lại 3nguyên tắc mà tôi phải thực hiện khi vẽ biểu cảm:

+ Không nhìn vào giấy

+ Không nhấc bút

+ Không nói chuyện

Tôi hiểu rõ lí do vì sao các bản vẽ của học sinh mình chưa hoàn chỉnh, đểkhắc phục những điều đó tôi đưa ra một số kỹ thuật yêu cầu các em thực hiện trongquá trình thực hành như sau:

+ Cố định cổ tay

+ Di chuyển cánh tay linh hoạt

+ Thả lỏng tay khi vẽ nhưng không nguệch ngoạc

và thực ra nhìn vào một hình ảnh cố định cũng dễ dàng quan sát hơn một hình ảnhđộng Và việc bạn giới hạn thời gian vẽ trong bài đầu tiên sau đó tăng dần lượngthời gian lên sẽ giúp học sinh rèn luyện cách nhìn bao quát tổng thể đến chi tiếtcũng như điều đó sẽ giúp học sinh phản xạ nhanh với đường nét và phối hợp taymắt, việc kéo dãn thời gian ra về sau sẽ giúp các em dò tìm kỹ càng hơn với nhiềuđường nét và chi tiết mà vẫn đảm bảo cái tổng thể, sự chuyển động của tay sẽ chậm

và ổn định hơn

Sau khoảng 3 đến 5 bài thì nên cho học sinh dừng lại và cùng thảo luận vềnhững trải nghiệm vừa thực hành để rút ra kinh nghiệm đồng thời cũng là để làm

rõ bản chất của vẽ biểu cảm

Thời gian sau đó, các em tiếp tục luyện tập với vẽ biểu cảm nhưng hoạtđộng này tôi không giới hạn thời gian mà tùy vào khả năng của học sinh và đốidiện nhau để quan sát trực tiếp Đến hoạt động hai tôi gần như rất ít khi phải nhắcđến các nguyên tắc và kỹ thuật, khi thực hiện trong quá trình quan sát học sinh vẽ

mà dành nhiều thời gian hơn để xem phản xạ và kết quả của học sinh, nếu như ởhoạt động một các em vẫn còn ngượng ngùng thì sang hoạt động hai nó diễn ra tựnhiên hơn, kết quả trông thấy rõ ràng hơn Tôi dành khoảng 15 phút yêu cầu cácbạn chuyển sang vẽ theo quan sát để theo dõi sự biến chuyển phản ứng trong việcđặt đường nét và chất lượng của nó, sau đó các em lựa chọn màu để vẽ nhằm tăngtính biểu cảm cho bức tranh

Tôi nhận thấy rằng để sử dụng phương pháp này thực sự có hiệu quả thìcác em phải luôn có thói quen quan sát một cách tập trung và có tính sáng tạo,hình dung được các nét tự nhiên của vẽ biểu cảm Ở đây, học sinh cần quan sátthật tập trung, khi vẽ chủ yếu sử dụng sự kết hợp mắt và tay các em cố gắngkhông nhìn vào giấy Giáo viên chia sẻ ngay từ đầu với học sinh rằng, mục đíchkhông phải vẽ cho giống mẫu mà chúng ta quan sát, ghi nhớ mẫu và truyền cảmxúc qua tay, thể hiện lên giấy, tạo ra bức vẽ ấn tượng và hài hước Các em có ýthức rõ hơn trong việc thể hiện những đặc điểm cơ bản của đối tượng vẽ Tất nhiênkhông phải học sinh nào cũng đạt được mục tiêu mà giáo viên đặt ra mà quan trọng

là các em đã được trải nghiệm như một trò chơi, một phương pháp mới

Dựa vào tâm lý của học sinh là thích khen ngợi, động viên và hay tò mò nêntrước thời gian thực hành, tôi thường giới thiệu cho các em một số tác phẩm tiêubiểu của những hoạ sĩ nhí, của các bạn, những bức tranh dân gian Đông Hồ… hếtsức biểu cảm để các em xem và tự học tập theo cách vẽ, cách thể hiện tranh

Phân tích cho các em thấy được cái hay, cái đẹp, ngộ nghĩnh, đáng yêu củaquy trình vẽ biểu cảm được thể hiện qua các tác phẩm, khơi gợi lòng ham thích bộmôn Mĩ thuật, động viên các em ai cũng có thể vẽ, có thể bộc lộ cảm xúc, suy nghĩcủa mình qua bài vẽ

(Giới thiệu tranh dân gian, những bài vẽ có đường nét ngộ nghĩnh, đáng

yêu, tính biểu cảm nổi bật)

Việc quan trọng của mỗi tiết học là giáo viên phải chuẩn bị đầy đủ đồ dùngtrực quan, trực quan phải đẹp, hấp dẫn, đặc biệt không quá trừu tượng để học sinhquan sát, để học sinh cảm nhận được cái đẹp, ngộ nghĩnh của quy trình vẽ biểucảm và có hứng thú với bài học, muốn được thể hiện

Ví dụ: Chủ đề: Tĩnh vật (Chủ đê 10 - lớp 4)…Đây là tôi (Chủ đề 3 - lớp 2)

Tĩnh vật (Chủ đê 10 - Lớp 4)

Đây là tôi (Chủ đề 3- Lớp 2)

Trong mỗi tiết học, giáo viên cần lựa chọn và phối hợp các phương pháp dạyhọc phù hợp để luôn luôn tạo được không khí học tập vui vẻ, nhẹ nhàng, hấp dẫn,lôi cuốn học sinh, tránh giờ học tẻ nhạt, khô cứng

Giáo dục Mĩ thuật kích thích mọi giác quan và kết hợp nhiều trải nghiệm củahọc sinh Những trải nghiệm này chính là các yếu tố khởi đầu trong các quy trìnhdạy và học Mĩ thuật Hình thức giao tiếp thông qua hình ảnh sẽ giúp học sinh mởrộng vốn ngôn ngữ của mình, đúng như câu ngạn ngữ Trung Quốc: “Nghe rồi sẽquên, nhìn rồi sẽ nhớ, chỉ có tự làm mới hiểu”

Hiểu về tâm lý học sinh, biết động viên, khuyến khích học sinh cố gắngtrong học tập Không áp đặt, không đòi hỏi quá cao đối với học sinh Nên lấy độngviên, khích lệ là chính, cố gắng tìm những ưu điểm dù nhỏ nhất ở từng học sinh đểkịp thời động viên, khen ngợi

Phải hiểu được đặc điểm tâm lý của trẻ, hiểu biết được mức độ cảm nhậncủa học sinh về thế giới xung quanh thông qua các bài học, luôn tôn trọng, gần gũi