Tom tat luan an tiếng việt: Biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y. Kawabata.

Biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y. Kawabata.Biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y. Kawabata.Biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y. Kawabata.Biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y. Kawabata.Biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y. Kawabata.Biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y. Kawabata.Biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y. Kawabata.Biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y. Kawabata.Biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y. Kawabata.Biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y. Kawabata.Biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y. Kawabata.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ THANH NGA

BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG NHẬT BẢN

TRONG TIỂU THUYẾT Y KAWABATA

Chuyên ngành: VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI

Mã số: 9220242

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2022

Công trình được hoàn thành tại

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học: 1 TS ĐÀO THỊ THU HẰNG

2 PGS.TS NGUYỄN THỊ MAI CHANH TS ĐÀO THỊ THU HẰNG

Phản biện 1: PGS TS PHÙNG NGỌC KIÊN – Viện Văn học

Phản biện 2: PGS.TS NGUYỄN THU HIỀN -Trường Đại học

KHXH&NV- ĐHQG Hà Nội Phản biện 3: PGS TS NGUYỄN LINH CHI –

Trường ĐHSP Hà Nội

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường,

họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

vào hồi… giờ… ngày… tháng… năm 2022

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Yasunary Kawabata (1899-1972) được xem là cây đại thụ của văn học hiện đại Nhật Bản, là tác giả đầu tiên của xứ sở hoa anh đào vinh dự được nhận giải thưởng Nobel văn học năm 1968 Tài năng, trí tuệ cũng như tầm tư tưởng của Kawabata đã được kết tinh và phản chiếu qua những tác phẩm đậm màu sắc văn hóa Nhật Bản của ông

1.2 Tác phẩm văn học là tấm gương soi chiếu nền văn hóa của một đất nước Ngòi bút tài hoa kỳ lạ của Kawabata là tiêu biểu cho cái tinh túy của

tư duy thẩm mỹ và tâm hồn Nhật Bản: duy mĩ, duy tình nhưng vẫn đậm tính triết lý Cầu nối của nó là biểu tượng, và đây cũng là phương thức đặc trưng nhất để biểu đạt tư tưởng, cảm xúc và quan điểm nghệ thuật của nhà văn

1.3 Chúng tôi nhận thấy, xuyên suốt trong các sáng tác của Kawabata là những hình ảnh, hiện tượng, vật thể đều được khơi nguồn từ văn hóa truyền thống Nhật Bản, có khả năng biểu đạt hoàn hảo những ý nghĩa và quan niệm của con người về cuộc sống Vì vậy, thông qua đề tài này, chúng tôi mong muốn sẽ góp thêm một hướng tiếp cận và nghiên cứu về các tác phẩm của Kawabata

1.4 Ở Việt Nam, đã có khá nhiều luận văn, các công trình nghiên cứu về tác giả Kawabata cũng như tác phẩm của ông dưới góc độ giải mã biểu tượng, nhưng thực tế chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về biểu tượng văn hóa truyền thống trong các tiểu thuyết Kawabata Vì vậy, thực hiện đề tài này chúng tôi tin rằng sẽ gợi mở nhiều điều thú vị cho những độc giả yêu mến văn học Nhật Bản và Kawabata

Tất cả những lí do trên là căn cứ khoa học cho phép chúng tôi lựa chọn đề

tài nghiên cứu: Biểu tượng văn hóa truyền thống trong tiểu thuyết của Y Kawabata

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.2 Nhiệm vụ

Thứ nhất, giới thuyết về biểu tượng, biểu tượng văn hóa - văn học, lí giải

cơ sở hình thành, cơ sở của việc sử dụng hệ thống biểu tượng văn hóa truyền thống trong tiểu thuyết Kawabata

Thứ hai, chúng tôi tiến hành thống kê, phân loại hệ thống biểu tượng văn hóa truyền thống trong tiểu thuyết của Kawabata Tiếp đó, lí giải và phân tích những biểu tượng văn hóa tiêu biểu, đồng thời làm rõ vai trò và ý nghĩa của biểu tượng văn hóa - văn học trong tác phẩm Kawabata, góp phần mở ra những lớp nghĩa khác của hệ thống biểu tượng trong văn hóa truyền thống Nhật Bản

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tìm hiểu biểu tượng văn hóa truyền thống Nhật Bản trong tiểu thuyết Y Kawabata tập trung vào hai phương diện tiêu biểu: Biểu tượng tôn giáo tín ngưỡng (Thần đạo, Thiền tông) và biểu tượng nghệ thuật truyền thống

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Pham vi khảo sát của Luận án là các tiểu thuyết lớn của nhà văn được

dịch và xuất bản tại Việt Nam trong Y Kawabata Tuyển tập tác phẩm (nxb Lao động, Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, 2005) bao gồm: Xứ tuyết (1935 - 1947), Ngàn cánh hạc (1951), Cố đô (1961), Tiếng rền của núi (1952), và Người đẹp say ngủ (1969) Tiểu thuyết Hồ (nxb Văn học Tp Hồ Chí Minh, 1954)

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài:

Tìm hiểu những ý nghĩa văn hóa từ góc độ biểu tượng với tư cách là một trong những phương diện thể hiện rõ nhất đặc trưng văn hóa truyền thống Nhật Bản Thông qua việc lí giải và phân tích ý nghĩa các biểu tượng tiêu biểu trong tiểu thuyết của nhà văn, luận án hướng đến việc diễn giải sự kết hợp văn hóa Đông - Tây, truyền thống và hiện đại trong tiểu thuyết Kawabata

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi lựa chọn hai cách tiếp cận: kí hiệu học và Văn hóa học

Sử dụng phối hợp các phương pháp: phương pháp liên ngành, phương pháp cấu trúc - hệ thống, phương pháp phê bình tiểu sử Các thao tác chủ

yếu bao gồm: lịch sử loại hình, so sánh – đối chiếu; Khảo sát – thống kê –

phân loại

5 Những đóng góp mới của luận án

Phát hiện và phân loại biểu tượng văn hóa trong tiểu thuyết Kawabata theo lĩnh vực văn hóa Luận án đi sâu lí giải biểu tượng trên các bình diện, ở nhiều góc độ và khía cạnh khác nhau nhằm khám phá hiệu quả nhất các giá trị của tác phẩm Từ đó, khẳng định mối liên hệ, gắn bó chặt chẽ giữa văn hóa truyền thống Nhật Bản với văn hóa hiện đại phương Tây, quan hệ giữa văn học và văn hóa

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án

được cấu trúc thành bốn chương:

Chương 1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 2 Biểu tượng và biểu tượng văn hóa truyền thống trong tiểu

thuyết Y Kawabata

Chương 3 Biểu tượng tôn giáo, tín ngưỡng

Chương 4 Biểu tượng nghệ thuật truyền thống

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Nhiệm vụ đặt ra của chương này là tổng thuật tình hình nghiên cứu tiểu thuyết Kawabata và biểu tượng văn hóa trong tiểu thuyết của nhà văn; xác

định quan điểm và phương hướng tiếp cận của luận án

1.1 Nghiên cứu tiểu thuyết Y Kawabata và biểu tượng văn hóa truyền thống trong tiểu thuyết Y Kawabata trên thế giới

Ngay sau khi Kawabata dành được giải Nobel văn học, xuất hện nhiều công trình nghiên cứu về Kawabata và tiểu thuyết của nhà văn trên các

phương diện: Tiếp cận Tiểu sử (các công trình của Anders Osterling, Mary

Jo Moran, Donald Keene), Từ góc độ nghiên cứu liên ngành (các công trình

của Edward G.Seidensticker, Anders Osterling, Francis Mathy, Katsuhito

Takeda, Setsuko Tsutsumi, Peter M Carriere, Nawang Sari, Yuli Christiana

Yoedo); Từ góc độ Thi pháp học (các công trình của Tsukimura, Gwenn R

Boardman, Mishima Yokio, Makoto Ueda, Itasaka,J.Thomas Rimer, Sidney DeVere Brown, Shuichi Kato, Fedorenko, Peter M.Carriere, Masaki Mori, Mitsuyoshi, Numano, Yuli Christiana, Laura Ricca)

Qua việc tổng thuật trên, chúng tôi thấy rằng, tiểu thuyết của Kawabata là mảng tác phẩm thu hút được sự quan tâm và yêu mến đặc biệt của độc giả Về vấn đề biểu tượng, các bài nghiên cứu ít nhiều cũng đã đề cập đến, tuy nhiên chưa có công trình nào nghiên cứu như hướng đề tài mà chúng tôi khai thác

1.2 Nghiên cứu tiểu thuyết Y Kawabata và biểu tượng văn hóa truyền thống trong tiểu thuyết Y.Kawabata ở Việt Nam

Sau giải thưởng Nobel Văn học, tác phẩm Kawabata được độc giả Việt Nam quan tâm và yêu thích của nhà văn đến với bạn đọc với số lượng phong

phú, nhiều bản dịch chất lượng, đặc biệt là bộ ba tác phẩm Ngàn cánh hạc,

Xứ tuyết và Cố đô Cùng với đó là các công trình nghiên cứu về Kawabata trên nhiều phương diện khác nhau: Từ góc nhìn Tiểu sử học, Từ góc nhìn Thi pháp học, Từ góc nhìn Phân tâm học, Từ góc nhìn Văn hóa học

Tiểu kết: Qua khảo sát, chúng tôi thấy, đã có các cách hiểu, kiến giải về biểu

tượng văn hóa và chỉ ra một số biểu hiện đặc trưng từ các công trình của

nhiều tác giả, nhiều nhà nghiên cứu trước đó, sẽ là gợi mở quan trọng, là cơ

sở cho chúng tôi trong quá trình thực hiện đề tài Cái nhìn hệ thống trong luận án vừa giúp chúng tôi sắp xếp lại vừa giúp chúng tôi khai thác sâu hơn

các biểu tượng trong tiểu thuyết Kawabata

Chương 2 BIỂU TƯỢNG VÀ BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG

TRONG TIỂU THUYẾT CỦA Y KAWABATA

Ở chương này, nhiệm vụ trọng tâm là khảo cứu khái niệm Biểu tượng, Biểu tượng văn hóa, Biểu tượng văn hóa truyền thống; tìm hiểu mối quan hệ

giữa văn hóa và biểu tượng trong tác phẩm văn học; lí giải cơ sở hình thành của biểu tượng trong tiểu thuyết Kawabata; Khảo sát và phân loại hệ thống biểu tượng văn hóa truyền thống làm cơ sở để triển khai luận án ở các chương tiếp theo

2.1 Biểu tượng

2.1.1 Khái niệm biểu tượng

có thể hiểu, biểu tượng là một hình ảnh, một kí tự, một vật, hoặc là một hành động… đại diện cho một tư tưởng hoặc xác lập một quan hệ nào đấy được số đông biết đến, được cộng đồng thừa nhận và có khả năng mở

ra những tầng ý nghĩa mới Biểu tượng có tính hàm súc, liên tưởng, ước lệ

và khái quát cao, vì vậy có sức biểu đạt, truyền tải những giá trị, tư tưởng nhanh chóng dễ dàng

2.1.2 Phân biệt biểu tượng với một số khái niệm khác

Nhằm mục đích làm rõ đặc trưng, bản chất “khó xác định và sống động” của biểu tượng để phân tích lí giải biểu tượng ở các chương tiếp theo của luận án được chính xác và khoa học, chúng tôi tiến hành phân biệt: biểu tượng và kí hiệu; biểu tượng và hình ảnh; biểu tượng và hình tượng

2.2 Biểu tượng văn hóa và biểu tượng văn hóa truyền thống

Biểu tượng là đơn vị cơ bản của một nền văn hóa, bản sắc của một nền văn hóa được xác định bởi hệ thống các biểu tượng của nó Vì vậy muốn hiểu khái niệm biểu tượng văn hóa, phải hiểu được thế nào là văn hóa?

2.2.1 Biểu tượng văn hóa

Chúng tôi lựa chọn định nghĩa văn hóa của Unesco, “Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể, những nét riêng biệt, tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống

các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng…”

Từ khái niệm biểu tượng và định nghĩa văn hóa để đưa ra cách hiểu về

Biểu tượng văn hóa truyền thống như sau:

Biểu tượng văn hóa trước hết là biểu tượng (đối tượng, ý nghĩa, quan

niệm…) tập hợp trong một hệ thống giá trị vật chất, tinh thần, đặc trưng cho một nền văn hóa nhất định, hay nói cách khác nó là kí hiệu có ý nghĩa đặc biệt

để nhận diện giá trị văn hóa riêng biệt, độc đáo của một cộng đồng, dân tộc

So với biểu tượng thông thường, biểu tượng văn hóa phải có những nét riêng biệt, là sản phẩm có giá trị vật chất, tinh thần được chắt lọc và lưu truyền qua thời gian, mang bản sắc văn hóa của cộng đồng, dân tộc

2.2.2 Biểu tượng văn hóa truyền thống

“Truyền thống”, hiểu theo nghĩa đơn giản nhất của từ này là sự kế thừa

di sản xã hội có giá trị được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Truyền thống không chỉ là di tích của quá khứ mà còn là nhịp cầu nối kết giá trị mới

Từ quá trình khảo cứu, theo chúng tôi Biểu tượng văn hóa truyền thống là những kí hiệu, dấu hiệu, những đại diện thuộc về những giá trị vật

chất, tinh thần mang tính tích cực, tiêu biểu cho bản sắc văn hóa dân tộc, được bảo tồn và có khả năng truyền lại, biến đổi qua không gian, thời gian,

từ thế hệ này sang thế hệ khác

2.3 Mối quan hệ giữa văn hóa và biểu tượng trong sáng tác văn học

2.3.1 Biểu tượng trong đời sống văn hóa

Trong đời sống văn hóa, biểu tượng tồn tại ở các dạng sau:

Thứ nhất là biểu tượng vật thể, nó tồn tại trong đời sống vật chất là những hình ảnh, hình tượng cụ thể; Thứ hai là biểu tượng phi vật thể, bao

gồm các biểu tượng thể hiện quan niệm về vũ trụ, về nhân sinh, các loại tư

tưởng, mỹ cảm tôn giáo, tập tục của các dân tộc cũng như toàn nhân loại Thứ

ba là biểu tượng nghệ thuật Tồn tại ở dạng này, biểu tượng văn hóa thường

bao hàm cả giá trị vật chất và tinh thần

2.3.2 Biểu tượng trong tác phẩm văn học

Trong tác phẩm văn chương biểu tượng thường được xây dựng theo

các cơ chế sau:

Thứ nhất, biểu tượng văn học được lấy chất liệu từ trong kho tàng biểu

tượng văn hóa của nhân loại, của dân tộc – của cộng đồng mình để nhào nặn

lại và bồi đắp thêm những lớp nghĩa mới Thứ hai, nhà văn cũng có thể từ

cảm quan nghệ thuật riêng của mình kết hợp với phần “vô thức tập thể” ẩn sâu trong tiềm thức mà sáng tạo ra những biểu tượng trong các tác phẩm văn

học Thứ ba, từ quan sát thực tiễn, nhà văn chọn một biểu tượng vốn có của

một dân tộc để xây dựng thành nhân vật trong tác phẩm của mình…

Muốn khám phá ý nghĩa của biểu tượng trong tác phẩm văn học, chúng

ta phải thực sự thâm nhập vào phong cách sáng tác và toàn bộ thế giới nghệ thuật của các nhà văn

2.4 Cơ sở hình thành của biểu tượng văn hóa truyền thống trong tiểu thuyết Y Kawabata

Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy biểu tượng trong tiểu thuyết của Kawabata được hình thành từ những mạch nguồn cơ bản sau:

2.4.1 Văn hóa truyền thống Nhật Bản

Những biểu tượng có nguồn gốc từ tín ngưỡng tôn giáo, phong tục tập quán, sự hòa trộn giữa Thần đạo và Phật giáo mang lại một tinh thần

riêng cho người Nhật trong suốt chiều dài lịch sử

Văn học truyền thống cũng là mảng đặc sắc trong văn hóa Nhật Bản,

có ảnh hưởng lớn đến sáng tác của Kawabata

Nghệ thuật truyền thống Nhật Bản được thể hiện bởi năng lực cảm

thụ tinh tế về cái đẹp của tự nhiên xã hội và con người

2.4.2 Văn hóa phương Tây

Điều làm nên sự khác biệt của Kawabata trước hết là tác phẩm của ông

đã thấm đẫm tư tưởng và tinh thần nghệ thuật của thời đại - một thời đại mà giá trị của mỗi dân tộc được bồi đắp và phải chịu sự kiểm nghiệm qua cuộc

cọ sát với những giá trị toàn nhân loại Văn chương phương Tây thực tế đã tác động và có những ảnh hưởng nhất định đến sáng tác của Kawabata, nhất

là tiểu thuyết của James Joyce, Marcel Proust, và phân tâm học của S.Freud

2.4.3 Sự chi phối của quan điểm thẩm mĩ, dấu ấn Kawabata - “lữ khách ưu sầu” đi tìm cái đẹp

Quan niệm thẩm mĩ về cái Đẹp và Buồn – yếu tố quan trọng chi phối

ý nghĩa biểu tượng trong tiểu thuyết Y Kawabata

Cái đẹp và cái buồn luôn luôn song hành, hoàn thiện cho nhau Cái đẹp phải gắn với cái buồn Đây là quan niệm thẩm mĩ truyền thống ảnh hưởng đến các tác phẩm của Kawabata

Hiện thực xã hội – ảnh hưởng đến tư tưởng và quan điểm sáng tác của Y Kawabata

Kawabata sáng tác trong giai đoạn nước Nhật có nhiều biến động trước nguy cơ xâm thực của làn sóng văn hóa phương Tây Văn hóa truyền thống của dân tộc đứng trước nguy cơ mai một, phai tàn

Dấu ấn cuộc đời-chi phối con đường sáng tạo của Kawabata

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, dấu ấn cuộc đời “Bản chất cô độc và căn tính cô nhi” cũng hằn sâu trong các sáng tác của Kawabata Do đó, mỗi tác phẩm là mỗi câu chuyện của chính cuộc đời tác giả

2.5 Khảo sát và phân loại biểu tượng văn hóa truyền thống trong tiểu thuyết Y Kawabata

2.5.1 Tiêu chí phân loại

Căn cứ vào các phương diện biểu hiện của văn hóa trong tác phẩm văn học, chúng tôi phân chia biểu tượng trong tiểu thuyết của Kawabata thành hai

nhóm chính: nhóm (1) là biểu tượng tôn giáo, tín ngưỡng và nhóm (2) là biểu tượng nghệ thuật truyền thống

2.5.2 Bảng thống kê các biểu tượng văn hóa truyền thống trong tiểu thuyết Y Kawabata

Nhóm biểu tượng Tên biểu tượng Tác phẩm

Tần số xuất hiện (lần)

Đẹp và buồn 30

Vải chijimi Xứ tuyết 28 Biểu

tượng nghệ thuật biểu diễn, sân khấu

(Biểu tượng Lữ khách: Vì mật độ xuất hiện dày đặc của nhân vật “lữ

khách” trong sáng tác của Y Kawabata, vì thế chúng tôi không khảo sát tần

số xuất hiện, mà chỉ khảo sát tên của nhân vật lữ khách trong sáng tác của

nhà văn)

Tiểu kết: Chương II của luận án đã khảo cứu các khái niệm biểu tượng,

biểu tượng văn hóa, và đưa ra cách hiểu về biểu tượng văn hóa truyền thống,

soi chiếu, vận dụng để thống kê và phân loại các biểu tượng văn hóa trong tiểu thuyết Kawabata theo các tiêu chí cụ thể Từ đó, sẽ cho chúng tôi những căn cứ để bước đầu lí giải cơ sở hình thành, sử dụng và sáng tạo hệ thống biểu tượng phong phú trong tác phẩm của nhà văn

Việc xây dựng hệ thống biểu tượng văn hóa hàm ẩn nhiều nghĩa không phải là sự đột phá khác lạ của nhà văn, mà điều độc đáo ở Kawabata chính là đã xây dựng thế giới biểu tượng mang đậm dấu ấn riêng Vậy, đâu là điểm kế thừa truyền thống và đâu là nét mới để tạo nên “phong cách Kawabata”, những vấn

đề ấy sẽ được chúng tôi giải đáp ở các chương tiếp theo của luận án

Chương 3 BIỂU TƯỢNG TÔN GIÁO, TÍN NGƯỠNG

Căn cứ vào kết quả khảo sát và phân loại biểu tượng ở chương II, chúng tôi tiến hành lí giải và phân tích những biểu tượng có nguồn gốc từ Thần đạo

và Thiền tông trong tiểu thuyết Kawabata

3.1 Mối quan hệ giữa biểu tượng và tôn giáo trong tiểu thuyết Y Kawabata

Biểu tượng không chỉ có trong nghệ thuật mà còn có trong đời sống tôn giáo, tín ngưỡng, trong các tập tục văn hóa Ở Nhật Bản, tín ngưỡng dân gian Thần đạo được kết hợp với Phật giáo một cách rất tự nhiên, vì vậy, tính duy mĩ của văn học Nhật cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc của Thần đạo và Thiền tông

Luận án không nghiên cứu biểu tượng trong tôn giáo như một đối tượng mà những ý nghĩ, lời nguyện cầu tập trung vào Chúng tôi chú trọng

tìm hiểu các biểu tượng mang ý nghĩa tôn giáo xuất hiện trong tiểu thuyết Kawabata để hiểu thêm về khả năng biểu đạt những ý nghĩa thẩm mỹ

3.2 Biểu tượng của Thần đạo

Khoảng thế kỷ thứ IV và V, ở Nhật Bản xuất hiện tín ngưỡng Shinto – tức Thần đạo Thần đạo lấy tự nhiên làm gốc, đề cao quan niệm “vạn vật hữu linh” Chúng tôi tìm thấy các ý nghĩa tôn giáo ấy thông qua khảo sát các biểu

tượng có cội nguồn từ văn hóa truyền thống Nhật Bản: Hoa anh đào, tuyết trắng, gương soi, cánh hạc, suối nước nóng chính là hồn cốt của truyền thống

văn học Nhật Bản

3.2.1 Biểu tượng Hoa anh đào

3.2.1.1 Hoa anh đào trong văn hóa truyền thống

Hoa chính là đấng kami (linh hồn), vì vậy người Nhật dâng hoa trong các nghi lễ tôn giáo Hoa không chỉ là hình ảnh thiên nhiên, mà hoa còn là không gian sống, là biểu tượng văn hóa đặc trưng của đất nước Phù Tang

Trong văn thơ truyền thống, người Nhật thể hiện tình yêu, sự quan sát

và nhạy cảm tinh tế trước thiên nhiên cảnh vật Minh chứng cho điều này là

thơ Haiku - thể thơ phụ thuộc nhiều nhất vào mùa; là Vạn diệp tập; hay Truyện Genji, đây thực sự là một tác phẩm miêu tả thiên nhiên tuyệt vời

3.2.1.2 Hoa anh đào trong tiểu thuyết Y Kawabata

Hoa anh đào được nhắc đến 67 lần trong Cố đô, 23 lần trong Tiếng rền của núi và 20 lần trong tiểu thuyết Hồ, cho thấy vai trò quan trọng của hình

tượng này trong thế giới nghệ thuật của Kawabata

Hoa anh đào – biểu tượng của vẻ đẹp trong sáng, thanh khiết, thấm đượm u sầu

Hoa anh đào trở thành biểu tượng cho nét đẹp trong sáng, thanh khiết

của nhân vật Chieko trong tiểu thuyết Cố đô, của Komoko, Yoko trong Xứ tuyết, hay Otoko trong Đẹp và buồn Đó là những tâm hồn nhạy cảm, biết

rung động trước cái đẹp, luôn đắm say với thiên nhiên cảnh vật Hoa anh đào

trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp thanh tân, trong sáng của những nhân vật nữ trong sáng tác của nhà văn

Hoa anh đào - biểu tượng cho số phận mong manh, ngắn ngủi của cái đẹp

Sự xuất hiện với tần số cao của hình ảnh hoa anh đào gợi nhớ đến sự bấp bênh, trôi nổi của số kiếp con người, sự vô thường của cuộc sống và đặc biệt là sự tàn phai nhanh chóng của cái đẹp Kawabata viết về hoa anh đào trong tâm thế của người nuối tiếc về giá trị truyền thống, về quá khứ tươi đẹp của dân tộc

3.2.2 Biểu tượng tuyết

3.2.2.1 Tuyết trong văn hóa truyền thống

Với tín ngưỡng Thần đạo, người Nhật tìm thấy sự linh thiêng trong mọi hiện tượng tự nhiên Tuyết cũng ẩn chứa những ý nghĩa sâu thẳm huyền bí, chứa đựng sức mạnh bên trong của tự nhiên, vũ trụ Người ta cho rằng sự khắc nghiệt, “dữ dội” của thiên nhiên cũng đem lại sắc thái “dữ dội” cho tâm tính Nhật Miền Bắc Nhật Bản là nơi băng giá, tuyết phủ trắng xóa, tạo nên những cảm xúc thiêng liêng và thần bí Đây cũng là điểm đến của những lữ khách trên hành trình kiếm tìm bản ngã

3.2.2.2 Tuyết trong tiểu thuyết của Y Kawabata

Vẻ đẹp của “tuyết” được miêu tả lặp đi lặp lại rất nhiều lần ngập tràn bởi sắc trắng tinh khôi và không khí trong trẻo trong sáng tác của Kawabata

Theo thống kê của chúng tôi, trong Xứ tuyết có tới 132 lần, Cố đô 15 lần, Hồ

và Người đẹp say ngủ có 9 lần xuất hiện những chi tiết liên quan tới “tuyết”

được nhắc đi nhắc lại, trong đó màu trắng của tuyết mang ý nghĩa biểu trưng cao trong các tác phẩm của nhà văn

Tuyết trắng – biểu tượng không gian tinh khiết, thanh sạch và thế giới huyền ảo của cái đẹp

Tuyết trong tác phẩm của Kawabata mang vẻ đẹp thật sự khác biệt của thiên nhiên đó là cả một không gian mênh mông ngập trong sắc trắng Màu trắng không chỉ là biểu tượng của sự tinh khiết mà nó còn là màu của

sự hư ảo

Tuyết trắng mang ý nghĩa soi sáng, thanh lọc tâm hồn

Từ sự phong phú về ý nghĩa của màu trắng trong các nền văn hóa khác nhau, Kawabata hướng đến một ý nghĩa cao đẹp trong sáng tạo nghệ thuật

Xứ tuyết trở thành biểu tượng cho sự thanh khiết trinh bạch trong tâm hồn,

tâm linh sâu thẳm Đây cũng là giá trị mà con người luôn hướng tới và tìm thấy trong hành trình kiếm tìm giá trị đích thực chân – thiện – mĩ

Tuyết còn là biểu tượng cho hành trình trở về miền thẳm sâu thanh sạch, nguyên sơ của tâm hồn

Sự tồn tại trong khoảnh khắc và tan biến trong phút chốc của những bông tuyết trắng chính là biểu hiện của cái đẹp trường tồn trong thế giới tâm linh, vượt lên khỏi quan niệm sống – sinh tồn thuần túy Người Nhật yêu chuộng cái đẹp nguyên sơ, tàn khuyết, bởi cuộc đời này không có gì là hoàn hảo Vì thế mà những câu chuyện của Kawabata cũng không có kết thúc, tất

cả đều hướng về cái vô cùng, vô tận của thế giới tâm linh

3.2.3 Biểu tượng Gương

3.2.3.1 Gương trong văn hóa truyền thống

Trong văn học truyền thống Nhật Bản, gương gắn với một câu

chuyện cổ: cô gái Phù Tang mỗi lần nhìn gương soi, không chỉ nhìn thấy bóng mình, mà còn một bóng dáng khác, giống hệt cô, đó chính là bóng của người mẹ Bóng của người mẹ phải chăng là bóng của người phụ nữ vĩnh cửu

và cái đẹp truyền thống trong văn học cổ Nhật Bản Huyền thoại về nữ thần mặt trời sinh ra con người của người Nhật cũng phần nào thể hiện màu sắc của nữ tính trong quan niệm thẩm mĩ của họ

Gương cũng trở thành biểu tượng quen thuộc trong sáng tác của nhiều nhà văn hiện đại thế kỉ XX như Murakami, Tanizaki, Kawabata Đặc biệt chiếc gương soi mang ý nghĩa biểu tượng cho hành trình tự soi xét bản thân của nhân vật, giúp nhân vật tái định hướng cái nhìn vào nội tâm, cũng là một cách tìm về bản lai diện mục

3.2.3.2 Gương và những biến thể trong tiểu thuyết của Y Kawabata

Gương – biểu tượng của sự thật, tính chân thực

Soi gương là cách con người nhận diện được chính mình, những hỉ - nộ

- ái - ố thường tình trên gương mặt mà tự mình không thể nhận ra Nhân vật trong tác phẩm Kawabata dù là nam hay nữ của đều thích soi gương, ngắm nhìn chính mình, đây là hành động được lặp lại nhiều lần trong các tác phẩm của nhà văn

Qua gương soi, nhà văn gửi gắm những triết lí, quan niệm thẩm mĩ về

vẻ đẹp của cuộc đời và con người

Gương – biểu tượng của thế giới nội tâm sâu thẳm và cái đẹp nữ tính vĩnh cửu

Soi gương chính là hành động hướng vào nội tâm, hướng vào phật tính của chính mình, đạt đến trạng thái an yên tự tại Chiếc gương không chỉ mang sứ mệnh là soi chiếu hình bóng của chính mình mà quan trọng hơn nó

là chiếc gương của tâm hồn, đưa con người đến gần với nhau, cũng như đến gần với cái đẹp hơn

Cái đẹp trong văn chương Kawabata là vũ trụ vĩnh hằng và nữ tính vĩnh cửu Nhưng bao giờ cũng là cái đẹp mong manh, hư ảo, cái đẹp được phản

chiếu từ gương soi, đó là thế giới của cái đẹp và buồn có gốc rễ từ trong

truyền thống văn học cổ điển Nhật Bản

Những biến thể của gương trong tiểu thuyết của Kawabata

Trong sáng tác của Kawabata, gương soi có đời sống riêng, được nhà văn sử dụng phổ biến và linh hoạt, tần suất xuất hiện cao, gần như xuyên suốt

với những biến thể khá đa dạng, phong phú Trong tiểu thuyết Xứ tuyết,

gương soi xuất hiện tới 81 lần, cùng cách biến thể: tấm kính toa tầu 24 lần;

dải Ngân Hà 19 lần, trong Tiểu thuyết Hồ, tấm kính toa tầu xuất hiện 12 lần,