Để giúp học sinh yêu thích môn Lịch sử và nâng cao chất lượng của việc dạy học bộ môn Lịch sử trong các nhà trường, tôi đã áp dụng biện pháp “Sử dụng tài liệu văn học trong dạy và học mô
Trang 1Mục lục
1 Thực trạng công tác dạy và học bộ môn Lịch sử ở nhà trường hiện
2 Biện pháp nâng cao chất lượng giảng dạy môn Lịch sử
5 Kiến nghị, đề xuất
a) Đối với tổ, nhóm chuyên môn
b) Đối với Lãnh đạo nhà trường
c) Đối với Phòng giáo dục
181818
Phần IV MINH CHỨNG VỀ HIỆU QUẢ CỦA BIỆN PHÁP. 20
Trang 3
Lịch sử là một môn học đặc thù với những chuỗi sự kiện, diễn biến đã
diễn ra trong quá khứ Vì vậy, nhiệm vụ của việc dạy học lịch sử là khôi phụclại bức tranh quá khứ để từ đó hiểu và rút ra bài học từ quá khứ, vận dụng nóvào trong cuộc sống hiện tại và tương lai Đây là môn học yêu cầu người học
phải “Biết sự kiện - Hiểu sự kiện - Nhớ sự kiện”, từ đó có sự phân tích, tư duy
lôgic, khái quát, và đánh giá sự kiện
Hiện nay, các đồ dùng dạy học, trang thiết bị phục vụ cho việc giảng dạyngày càng đầy đủ, hiện đại Tuy nhiên, nó cũng chưa đủ sức để hoàn toàn nângcao chất lượng cho việc giảng dạy bộ môn lịch sử
Trong việc khôi phục lại bức tranh quá khứ một cách sinh động thì phươngtiện trực quan là một yếu tố hết sức cần thiết Do đó, bên cạnh ứng dụng côngnghệ thông tin, sử dụng các đồ dùng dạy học vào giảng dạy thì việc sử dụng tàiliệu văn học trong dạy và học là một trong những phương pháp quan trọngnhằm phát huy tính hứng thú,tích cực và khả năng tư duy của học sinh
Để giúp học sinh yêu thích môn Lịch sử và nâng cao chất lượng của việc dạy
học bộ môn Lịch sử trong các nhà trường, tôi đã áp dụng biện pháp “Sử dụng tài liệu văn học trong dạy và học môn Lịch sử”
Tài liệu văn học là những tác phẩm thơ,truyện,ký,tản văn…được các
nhà văn sáng tác tái hiện lại các vấn đề,sự vật,hiện tượng trong đời sống xã hộicon người bằng cách dựa vào phương thức sáng tạo ở sự hư cấu,nội dung thểhiện qua ngôn ngữ ở từng đề tài sáng tác
Phần II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 Thực trạng công tác dạy và học bộ môn lịch sử ở nhà trường hiện nay: a) Ưu điểm:
Đa số các em học sinh ngoan, có ý thức học tập Các em có đầy đủ sách vở
và đồ dùng học tập cần thiết Thêm vào đó là sự quan tâm của lãnh đạo nhàtrường Cơ sở vật chất nhà trường khang trang, hiện đại được trang bị đầy đủthiết bị học tập như máy tính, bảng thông minh, thư viện…
Bản thân giáo viên được dạy đúng chuyên môn đã đào tạo, nhiệt tình và cótinh thần học hỏi
b) Hạn chế và nguyên nhân của hạn chế.
Như chúng ta đã biết mục tiêu của giáo dục chính là đào tạo thế hệ trẻ đáp
ứng nhu cầu của đất nước theo từng giai đoạn phát triển Trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa, ngày nay thế hệ trẻ cần phải được đào tạo để phát triểnmột cách toàn diện Tuy nhiên, nhìn thẳng vào sự thật chúng ta thấy một điều rất
rõ ràng: vẫn tồn tại suy nghĩ Lịch sử là môn phụ nên việc yêu thích và quan tâm đến môn học này còn nhiều hạn chế
* Về phía giáo viên:
Trang 4Những giáo viên chuyên lịch sử, biết kết hợp nhiều phương pháp để truyềnđạt kiến thức cho học sinh, biến những khái niệm thành những kỹ năng cho các
em Tuy nhiên vì môn học chưa thực sự được coi trọng đúng với vai trò của nónên giáo viên cũng chưa thực sự đầu tư nhiều hoặc đầu tư chưa thường xuyên Đối với những giáo viên kiêm nhiệm hai phân môn như: Văn - Sử; Địa - Sử
…thì việc đầu tư cho bộ môn Lịch sử càng hạn chế dẫn đến bài giảng khô khan,đơn điệu, qua loa Hơn nữa chương trình Lịch sử quá rộng, kiến thức nhiều màgiáo viên chưa rút gọn những gì cần truyền đạt, những gì chỉ giới thiệu qua vànhững vấn đề nào cần hướng dẫn cho học sinh
* Về phía học sinh:
Đa số các em học sinh chỉ coi môn Lịch sử là môn học phụ vì vậy mà các em
ít quan tâm đầu tư cho môn học này Mục đích học tập của các em đơn thuần chỉ
là có điểm số Các em chưa thấy được ý nghĩa và tầm quan trọng thực sự củamôn học đối với sự hình thành, phát triển nhân cách và kĩ năng của mình Các
em chưa tự giác học tập, ít tham khảo sách vở, mải chơi Các em chưa có thóiquen chủ động tìm hiểu, khám phá bài học nếu không được giao nhiệm vụ cụthể
Cụ thể qua khảo sát chất lượng đầu năm đối với học sinh khối 9 năm học2021-2022 tôi thấy ý thức học tập bộ môn Lịch sử chưa cao và kết quả cụ thểthu được như sau:
Kết quả kiểm tra 15 phút môn : Lịch sử 9
2 Biện pháp nâng cao chất lượng giảng dạy môn Lịch sử
Trang 5Từ thực trạng dạy và học môn Lịch sử ở trường trung học cơ sở nói chung vàtrường trung học cơ sở Cảnh Hưng nói riêng, bản thân tôi thấy để nâng cao chấtlượng dạy học bộ môn Lịch sử người giáo viên nên sử dụng tài liệu văn họctrong dạy học môn Lịch sử dưới nhiều hình thức như sau:
a.Biện pháp 1: Sử dụng tài liệu văn học trong hoạt động khởi động bài mới
Vì thời gian khởi động không nhiều, chỉ khoảng 5-7 phút nên yêu cầu củagiáo viên thường không quá khó, không đòi hỏi nhiều sự phân tích, so sánh đểtrả lời câu hỏi Thường phần này chỉ khái quát ,nêu vấn đề,bước đầu hình thành
sự sôi động, hứng thú cho các em,giúp các em sẵn sàng tâm thế cho một giờ họclịch sử,cho nên sử dụng TLVH trong hoạt động đầu giờ là rất phù hợp và hiẹuquả.HĐKĐ giúp HS huy động những kiến thức,kĩ năng,kinh nghiệm của bảnthân về vấn đề có liên quan đến bài học mới.GV có thể tổ chức HĐKĐ thôngqua một số nguồn TLVH như những mẩu chuyện lịch sử,hồi kí,thơ ca haytruyện ngắn,tiểu thuyết có liên quan tới nội dung bài học
Ví dụ:Sử 6:Khi học bài 16:”Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu giành độc lập trướcthế kỉ X” mục 1-Khởi nghĩa hai bà Trưng,GV có thể sử dụng TLVH sau:
GV đọc câu ca dao sau: :
“Một xin rửa sạch nước nhà
Hai xin đem lại nghiệp xưa họ Hùng
Ba kẻo oan ức lòng chồng
Bốn xin vẻn vẹn sở công linh này”
– GV đặt câu hỏi cho HS: “Qua câu ca dao trên, em liên tưởng tới sự kiện nào?Hãy nêu hiểu biết của em về sự kiện này ?”
– Khi HS trình bày xong câu trả lời, GV nhận xét, bổ sung: “Câu ca dao nói vềcuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng – đây là một trong những cuộc khởi nghĩatiêu biểu của nhân dân ta thời Bắc thuộc, từ đây nước ta sắp bước sang một trang
sử mới, chấm dứt bao năm lầm than dưới ách đô hộ của chính quyền phươngBắc”
– Sau đó, GV sẽ dẫn dắt HS vào bài mới
Qua thực tiễn dạy học, có thể thấy rằng việc sử dụng TLVH trong HĐKĐ cóvai trò lớn, kích thích hứng thú với học tập của các em, từ đó các em sẽ có tâm líthoái mái, vui vẻ, tâm thế sẵn sàng vào bài học mới Nhưng để hoạt động này có
ý nghĩa thì yêu cầu người GV cần linh hoạt, nhạy bén trong cách tổ chức và thựchiện, tránh việc quá tập trung vào TPVH dẫn tới việc biến giờ lịch sử trở thànhgiờ học ngữ văn
Biện pháp 2: Sử dụng tài liệu văn học trong việc giảng bài mới
a.Sử dụng tài liệu văn học nhằm khắc sâu nội dung lịch sử
Một trong những mục tiêu của bài học lịch sử là khắc sâu kiến thức mà GV
đã cùng với HS xây dựng Để khắc sâu kiến nội dung lịch sử có rất nhiều cách
Trang 6khác nhau, GV có thể sử dụng nhiều tài liệu dạy học khác để thực hiện việc này.Tuy nhiên, sử dụng TLVH để khắc sâu kiến thức là phương pháp dễ dàng thựchiện, lựa chọn để phù hợp với năng lực đồng đều của HS.
Trong các bài học lịch sử, GV có thể sử dụng một đoạn văn, một đoạn thơ ngắn
có liên quan đến nội dung bài học nhằm khắc sâu những sự kiện được nhắc tới,làm cho giờ học trở nên sinh động, lôi cuốn, hấp dẫn HS hơn Từ đó khơi dậytrong các em niềm đam mê, hứng thú học tập, góp phần làm cho hiệu quả dạyhọc được nâng cao
Ví dụ 1: khi học bài 16: “Khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1427)” (SGK Lịch sử
7) để khắc sâu nội dung bài học, GV có thể sử dụng đoạn trích tác phẩm “BìnhNgô đại cáo” của Nguyễn Trãi để lột tả chân thực, sinh động tội ác tày trời củaquân Minh khi xâm lược nước ta
“Vừa rồi:
Nhân họ Hồ chính sự phiền hà,
Để trong nước lòng dân oán hận
Quân cuồng Minh thừa cơ gây hoạ,
Bọn gian tà còn bán nước cầu vinh
Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn,
Vùi con đỏ xuống dưới hầm tai vạ
Dối trời lừa dân đủ muôn ngàn kế,
Gây thù kết oán trải mấy mươi năm
Bại nhân nghĩa nát cả đất trời,
Nặng thuế khoá sạch không đầm núi.”
Ví dụ 2: Khi dạy bài 19: Phong trào cách mạng trong những năm
1930-1935 (SGK lịch sử 9) để giúp học sinh nắm rõ và dễ nhớ phần diễn biến của caotrào xô viết Nghệ Tĩnh,GV có thể sử dụng bài thơ “Bài ca cách mạng”của ĐặngChánh Kỷ
“… Kìa Bến Thủy đứng đầu dậy trước,
Nọ Thanh Chương tiếp bước đứng lên
Nam Đàn, Nghi Lộc, Hưng Nguyên,
Anh Sơn, Hà Tĩnh một phen dậy rồi
Không có lẽ ta ngồi chịu chết?
Phải cùng nhau cương quyết một phen.”(4)
Như vậy, văn học có tính nhạc, tính thơ, tính nhân văn trong nội dung, có mốiliên kết mật thiết với lịch sử Cho nên khi GV sử dụng TLVH trong DHLS sẽgóp phần đơn giản hóa quá trình khắc sâu kiến thức lịch sử cho các em
b Sử dụng tài liệu văn học kết hợp với đồ dùng trực quan giúp học sinh hiểu sâu sắc nội dung lịch sử.
Trang 7Do đặc điểm của việc học lịch sử là HS không thể quan sát trực tiếp các sựkiện, hiện tượng đã xảy ra nên phương pháp trực quan có ý nghĩa rất quan trọng.ĐDTQ là một trong những yếu tố đóng vai trò tích cực trong quá trình cung cấpkiến thức cho HS
Trong DHLS, sử dụng TLVH kết hợp với ĐDTQ mang lại những hiệu quảcao trong dạy học Nó khắc phục một phần nào đó tình trạng “hiện đại hóa” lịch
sử, là công cụ để HS hiểu sâu sắc hơn bản chất của lịch sử, là cơ sở để hìnhthành các khái niệm và quan trọng nhất, giúp cho HS nắm vững các quy luậtphát triển của xã hội loài người
Việc sử dụng TLVH kết hợp với ĐDTQ sẽ giúp HS hiểu sâu, nhớ kĩ nhữngquan niệm, những hiện tượng, nhân vật, kiến thức lịch sử mà các em tiếp thuđược, từ đó phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng ,tư duy và ngôn ngữcủa các em
Sử dụng TLVH kết hợp với tranh ảnh.
Ví dụ 1:Khi dạy bài:Đất nước buổi đầu độc lập GV có thể kết hợp hình2/SGK lịch sử và địa lý 7/47 với một số câu ca dao:
“ Ai có về,Tràng An Tam Cốc
Với Ninh Bình mảnh đất cố đô
Cha ông gây dựng cơ đồ
Ngàn năm văn hiến chờ người ghé thăm”
Ví dụ 2: Khi dạy bài 19: Phong trào cách mạng trong những năm 1930-1935(SGK lịch sử 9) để giúp học sinh nắm rõ và dễ nhớ phần diễn biến của cao trào
xô viết Nghệ Tĩnh,GV có thể sử dụng bài thơ “Bài ca cách mạng”của ĐặngChánh Kỷ
“ …” Kìa Bến Thủy đứng đầu dậy trước,
Nọ Thanh Chương tiếp bước đứng lên
Nam Đàn, Nghi Lộc, Hưng Nguyên, Anh Sơn, Hà Tĩnh một phen dậy rồi
Không có lẽ ta ngồi chịu chết?
Phải cùng nhau cương quyết một phen.”(4)
Sử dụng TLVH kết hợp với lược đồ
Lược đồ thuộc nhóm đồ dùng trực quan quy ước có tác dụng tạo cho các em
những hình ảnh tượng trưng khi GV phản ánh những mặt chất lượng và số lượngcủa tiến trình lịch sử, đặc trưng khuynh hướng phát triển của một hiện tượngkinh tế – chính trị – xã hội trong đời sống Nó không chỉ là phương tiện để cụthể hóa các sự kiện, hiện tượng lịch sử, kích thích sự hứng thú học tập mà còn là
cơ sở để hình thành khái niệm cho các em.Ví dụ: khi dạy bài 14: “Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông-Nguyên”, mục 3:cuộc kháng chiến chống quân Nguyên năm 1287-1288” (SGK Lịch sử 7) GV có thể sử dụng lược đồ
Trang 8kháng chiến chống quân Nguyên 1287-1288 kết hợp với đoạn trích tác phẩm
“Phú Sông Bạch Đằng” của Trương Hán Siêu để lí giải tại sao nhà Trần tổ chứcchặn đánh quân Mông – Nguyên ở khu vực này thì vừa có thể kết hợp với nội
dung tài liệu lịch sử, vừa kết hợp với TLVH
“Qua cửa Đại Than, ngược bến Đông Triều,
Đến sông Bạch Đằng, thuyền bơi một chiều
Bát ngát sóng kình muôn dặm,Thước tha đuôi trĩ một màu
Nước trời một sắc, phong cảnh ba thu
Bờ lau san sát, bến nước đìu hiu”
Như vậy, khi sử dụng TLVH trên cơ sở kết hợp với ĐDTQ sẽ giúp HS hiểu
sâu nội dụng lịch sử qua việc trực tiếp quan sát, phân thích các ĐDTQ được sửdụng trong bài Từ đó, HS không những tự rút ra được bài học lịch sử thông qua
sự hướng dẫn của GV mà vô hình chung sẽ giúp các em hình thành, phát triểnnăng lực học tập, đáp ứng được yêu cầu lấy người học làm trung tâm
Sử dụng tài liệu văn học để tổ chức cho học sinh trao đổi nhóm
Trao đổi, đàm thoại là “công việc mà GV nêu ra câu hỏi để HS trả lời Đồng
thời các em có thể trao đổi với nhau dười sự chỉ đạo của GV Qua đó đạt đượcmục đích dạy học” Tùy vào nội dung cụ thể của từng bài học, GV có thể vận
dụng nhiều dạng trao đổi đàm thoại khác nhau
Muốn sử dụng TLVH để tổ chức trao đổi, đàm thoại cho các em đạt hiệu quảcao thì yêu cầu GV phải có khả năng tổ chức lớp học GV có thể tổ chức thảoluận bằng cách chia lớp thành các nhóm, cung cấp cho HS một số TLVH và câuhỏi thảo luận Từ đó, dựa vào tài liệu GV cung cấp, các thành viên trong cácnhóm tiến hành thảo luận để thống nhất, đưa ra ý kiến chung, ghi vào giấy nộp
cho GV hoặc trình bày trước lớp
Ví dụ: khi dạy bài 13 mục 4:Tình hình văn hoá: GV có thể cung cấp một câu ca
dao sau đây:
Tướng võ quan hầu đều biết chữThợ thuyền, thư lại cũng hay thơ”
Sau đó, GV yêu cầu HS tiến hành thảo luận nhóm để trả lời câu hỏi sau:
“Tình hình văn học Việt Nam thời kì này phát triển như thế nào ?”Sau khi HS thảo luận và cử đại diện nhóm lên trình bày sản phẩm của nhóm mình, GV nhận xét, bổ sung:
– Sự phát triển của giáo dục góp phần phát triển văn học
+ Ban đầu, văn học mang nặng tư tưởng Phật giáo
Trang 9+ văn học chữ Hán và chữ Nôm đều phát triển.
+ Có nhiều tác giả nổi tiếng: Nguyễn Thuyên,trần Nhân Tông,Chu Văn An…
Như vậy, trong quá trình hoạt động nhóm GV kết hợp với TLVH một mặt sẽ giúp các em cụ thể hoá lịch sử dân tộc, mặt khác sẽ rèn luyện cho các em những phương pháp tiếp cận tài liệu, rèn luyện khả năng tư duy, phát triển ngôn ngữ, tạo được sự tự tin, dám bày tỏ ý kiến cá nhân trước tập thể
Biện pháp 3:Sử dụng tài liệu văn học để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh.
Trong DHLS, việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS là khâu quan trọngcuối cùng và đồng thời cũng khâu là khởi đầu cho một chu trình khép kín tiếp theo của quá trình giáo dục Việc kiểm tra, đánh giá có một vị trí, ý nghĩa quan trọng, đó là khâu không thể tách rời trong dạy học Kiểm tra đánh giá nhằm cung cấp thông tin để đánh giá chất lượng dạy và học Trong lộ trình đổi mới căn bản, toàn diện chương trình giáo dục PT hiện nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo
đã xác định đổi mới kiểm tra đánh giá là khâu đột phá nhằm thúc đẩy các quá trình khác nhau như: đổi mới các hình thức tổ chức dạy học, đổi mới PPDH…Cho nên, phương pháp kiểm tra, đánh giá hiện nay rất đa dạng, phong phú, mang lại rất ý nghĩa tích cực cho giáo dục và một số trong số là phương pháp kiểm tra đánh giá thông qua TLVH
Việc sử dụng TLVH trong kiểm tra – đánh giá kết quả học tập có vai trò lớn trong việc đánh giá năng lực học tập của các em Đây là biện pháp giúp các em tái hiện, hoàn thiện được những tri thức lịch sử đã tiếp nhận, giúp các em hình thành các thói quen tốt trong học tập cũng như ý thức tự giác học tập, ý chí quyết tâm vươn lên vượt qua khó khăn, có tinh thần trách nhiệm, khả năng làm việc độc lập, tự chủ, sáng tạo; góp phần hoàn thiện năng lực nhận thức của các
em, nhất là các thao tác tư duy Không những vậy, việc sử dụng TLVH còn giúpcác em biết vận dụng những kiến thức được học để tiếp thu bài mới dễ hiểu hơn
và nâng cao hiểu biết thực tiễn hơn
Kiểm tra, đánh giá thường được tiến hành dưới dạng các câu hỏi tự luận hoặc trắc nghiệm khách quan Ở mỗi hình thức kiểm tra đều có những mặt tích cực vàhạn chế riêng do vậy đòi hỏi người GV cần phải kết hợp chúng sao cho hợp lý trong bài kiểm tra, đặc biệt là việc kiểm tra một tiết và kiểm tra học kì để phát huy tối đa những ưu điểm của phương pháp được áp dụng Việc sử dụng TLVH
để thiết kế câu hỏi trắc nghiệm khách quan thường có một số dạng sau: dạng câu
Trang 10hỏi đúng-sai, dạng câu hỏi điền khuyết, dạng câu hỏi nhiều lựa chọn, câu hỏi dạng ghép đôi ….
Trong quá trình sử dụng TLVH để kiểm tra, đánh giá kiến thức lịch sử, chúng ta
có thể tiến hành bằng hai hình thức:
– Kiểm tra miệng:
Hình thức kiểm tra miệng là hình thức kiểm tra phổ biến, được tiến hành vào đầu giờ, trong hoặc cuối giờ học nhằm kiểm tra kết quả thu nhận được từ phía HS
Ví dụ: khi học xong bài 16: “Khởi nghĩa Lam Sơn(1418-1427)”(SGK Lịch sử
và địa lí 7), GV yêu cầu HS đọc đoạn trích tác phẩm “Bình Ngô đại cáo” của Nguyễn Trãi:
“Đem đại nghĩa để thắng hung tàn
Lấy trí nhân để thay cường bạo
+ GV yêu cầu HS trả lời câu hỏi: “Đoạn thơ trên nói về sự kiện lịch sử nào? Em
có suy nghĩ gì về hành động của nhân vật trong sự kiện đó?”
+ Sau khi HS trả lời, GV nhận xét, bổ bung: “Đoạn thơ trên nói về sự kiện sau khi nghĩa quân Lam Sơn đánh bại quân Minh đã không “đuổi cùng giết tận” kẻ địch, đã “thể đức hiếu sinh” cấp ngựa, thuyền cho chúng rút về nước Hành độngnày vừa chứng minh lòng nhân đạo, thương người của nghĩa quân Lam Sơn, vừachứng tỏ sự khôn khéo trong quân sự, ngoại giao nước ta thời điểm đó”
– Kiểm tra viết:
Bài kiểm tra viết trong DHLS bao gồm các bài kiểm tra 15 phút, bài 1 tiết và bàikiểm tra học kỳ Bài kiểm tra viết có thể tiến hành bằng câu hỏi tự luận và trắc nghiệm khách quan
Thứ nhất, đối với bài kiểm tra 15 phút: GV có thể lựa chọn một trong hai hình thức kiểm tra bằng câu hỏi tự luận hoặc thiết kế một số câu hỏi trắc nghiệm để tiến hành đánh giá HS
Thứ hai, với bài kiểm tra một tiết hay bài kiểm tra học kì: Phụ thuộc vào mục đích kiểm tra, người GV nên kết hợp giữa các câu hỏi trắc nghiệm khách quan
