27 sáng kiến kinh nghiệm chuẩn

Tôi nhận thấy mặc dù biểu lộ tình cảm, cảm xúc là một nhu cầu thiết yếu của con người nhưng học sinh chưa biết cách bộc lộ cảm xúc của mình để “khơi gợi lòng đồng cảm nơi người đọc” Văn

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lí DO CHỌN ĐỀ TÀI

1 CƠ SỞ Lí LUẬN

Căn cứ vào Nghị quyết số 29- NQ/TƯ ngày 4/11/2013 của Ban chấp hành Trung ương Đảng (Khúa XI) “về đổi mới, căn bản, toàn diện giỏo dục” đó chỉ rừ: Đổi mới phương phỏp dạy học ở tất cả cỏc cấp học, cỏc bậc học cần ỏp dụng những phương phỏp giỏo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực và tư duy sỏng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, phải thường xuyờn khơi dạy, rốn luyện và phỏt triển năng lực tự học, tự nghiện cứu Do vậy, đổi mới phương phỏp giảng dạy Ngữ Văn đang là yờu cầu cấp bỏch và nhiệm vụ nặng nề đối với người thầy khụng chỉ để thực hiện những chỉ thị

mà nhằm đỏp ứng nhu cầu chớnh đỏng của người học, của cụng tỏc đào tạo trong tỡnh hỡnh hiện nay

Trong nhà trờng trung học cơ sở, mỗi bộ môn mang những

đặc thù riêng, có tác dụng giáo dục học sinh ở những mặt khác nhau Cùng với các môn học khác, môn Ngữ văn có đóng góp không nhỏ trong sự nghiệp giáo dục, hoàn thiện nhân cách cho từng học sinh Học văn là học cách sống, cách c xử có quan niệm thẩm mỹ Đúng nh các nhà phê bình văn học đã khẳng

định: "Văn học giúp ta tìm tòi lẽ sống, làm phong phú tình cảm và đem lại cho ta niềm vui" Hay núi như M Gorky: “Văn học là nhõn học” Văn học có sức mạnh đặc biệt trong giáo dục tình cảm Nó giúp con ngời ta rung động mạnh mẽ trớc cái đẹp mà

đi tới “Chõn– thiện – mỹ”

Là một mụn học thuộc nhúm khoa học xó hội, mụn Ngữ văn cú tầm quan trọng trong việc giỏo dục quan điểm, tư tưởng, tỡnh cảm cho học sinh Đồng thời

hệ với các môn học khác Học tốt môn văn sẽ tác động tích cực tới các môn học khác và ngược lại, các môn học khác cũng góp phần thúc đẩy môn văn Điều đó, đặt ra yêu cầu cấp bách đối với người dạy cũng như người học

Môn Ngữ văn trong nhà trường bậc trung học cơ sở (THCS) chia làm ba phân môn: Văn bản, Tiếng việt, Tập làm văn Trong thực tế dạy và học, phân môn Tập làm văn là phân môn rất quan trọng Như cố thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng nói : “Dạy làm văn là chủ yếu dạy cho học sinh diễn tả cài gì mình suy nghĩ, mình cần bày tỏ một cách trung thành, sáng tỏ chính xác, làm nỗi bật điều mình muốn nói…” ( Dạy văn là một quá trình rèn luyện toàn diện, Nghiên cứu giáo dục, số 28, 11/1973)

Năm học 2016 – 2017 và 2017 - 2018, tôi được phân công giảng dạy môn Ngữ văn 7 Tôi nhận thấy mặc dù biểu lộ tình cảm, cảm xúc là một nhu cầu thiết yếu của con người nhưng học sinh chưa biết cách bộc lộ cảm xúc của mình để

“khơi gợi lòng đồng cảm nơi người đọc” (Văn 7 – tập 1) Khi hành văn , các em còn lẫn lộn, chưa phân biệt rõ ràng, rạch ròi giữa văn biểu cảm với các thể loại văn khác Chính vì thế, điểm các bài kiểm tra và điểm trung bình môn Ngữ văn của các em còn thấp Thực tế đó quả là đáng lo ngại Vậy thực trạng vấn đề này

ra sao? Vì sao học sinh gặp nhiều khó khăn trong việc làm văn biểu cảm? Cần phải làm gì để nâng cao chất lượng dạy và học văn biểu cảm cho học sinh trong trường trung học cơ sở? Đó là những vấn đề tôi trăn trở, day dứt và muốn cùng được chia sẻ với các đồng nghiệp trong sáng kiến kinh nghiệm này

2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

Theo tôi được biết, đây là một đề tài không mới vì đã có rất nhiều công trình nghiên cứu của các bậc thầy thuộc lĩnh vực chuyên môn, nhưng tôi vẫn muốn tìm hiểu và thông qua trải nghiệm trong thực tế giảng dạy, qua trao đổi với những đồng nghiệp có kinh nghiệm để đưa ra những phương pháp mà theo tôi là tối ưu nhằm để nâng cao chất lượng dạy và học văn biểu cảm trong nhà trường THCS Và đó chính là lý do khiến tôi chọn đề tài:

“ Những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy và học văn biểu cảm trong nhà trường THCS.”

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Khi đặt ra vấn đề: Làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy và học văn biểu cảm ở bậc THCS? Tôi muốn các đồng nghiệp chia sẽ cùng tôi những kinh nghiệm giảng dạy, trao đổi, bàn luận để tìm ra biện pháp thiết thực, khả thi nhất, giải quyết triệt để tình trạng học sinh chỉ chú ý đến môn học tự nhiên hơn môn học xã hội, và sự bộc lộ tình cảm, cảm xúc một cách hạn chế Mục đích cuối cùng của người viết sáng kiến này là mỗi giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn sẽ đào tạo cho đất nước những thế hệ học sinh, không chỉ thành thục về kĩ năng mà còn giàu có về cảm xúc, có tâm hồn trong sáng, nhân ái, biết vươn tới sự hoàn thiện, hoàn mỹ

III KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG

1 KHÁCH THỂ

- Với sang kiến kinh nghiệm này, đối tượng mà người viết tìm đến chính là những tiết học về văn biểu cảm trong chương trình Ngữ văn lớp 7 Từ đó, đưa ra những kinh nghiệm của bản thân về giải pháp nhằm nâng cao chất lượng cho việc dạy và học văn biểu cảm trong trường THCS

2 ĐỐI TƯỢNG

- Đưa ra những kinh nghiệm của bản thân trong sang kiến này, người viết muốn hướng tới khách thể là học sinh khối 7 của Trường THCS (Cụ thể là học sinh khối 7 của Trường THCS Giáp Sơn.)

IV GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Các giả thuyết khoa học đưa ra trong đề tài nghiên cứu này là:

Từ thực tiễn giảng dạy, tôi nhận thấy việc học sinh tiếp thu, lĩnh hội cũng như cảm thụ và vận dụng kiến thức vào bài làm văn biểu cảm còn nhiều hạn chế Thậm chí chất lượng của nhiều bài còn chưa đạt yêu cầu

Hiện nay học sinh có xu hướng xem nhẹ học những môn xã hội nói chung môn Ngữ văn nói riêng

Một bộ phận giáo viên giảng dạy môn này chưa phát huy được thế mạnh của bộ môn, chưa khuấy động tinh thần học tập của học sinh, khiến học sinh rơi

Hơn nưa, việc đầu tư cho bài giảng của người Thầy cũn hạn chế

Vỡ vậy, việc đưa ra sang kiến kinh nghiệm này sẽ đem lại nhiều lợi ớch cho giỏo viờn cũng như học sinh trong quỏ trỡnh dạy và học văn biểu cảm

V NHIỆM VỤ NGHIấN CỨU

Nhiệm vụ nghiờn cứu của đề tài là hướng đến mọi đối tượng học sinh Kết hợp những phương phỏp và thiết bị dạy học để những tiết học văn biểu cảm thờm hấp đẫn Nghiờn cứu thực trạng của giỏo viờn và học sinh trong việc dạy

và học văn biểu cảm, những thuận lợi cựng những khú khăn trong việc đẩy mạnh chất lượng bài làm văn biểu cảm của học sinh trong trường THCS hiện nay Từ đú, đưa ra những giải phỏp khắc phục khú khăn nhằm nõng cao chất lượng dạy và học văn biểu cảm

VI PHẠM VI NGHIấN CỨU

Đề tài quan tâm tới việc góp phần nâng cao chất lợng trong việc dạy và học văn biểu cảm trong trường THCS

Với sang kiến kinh nghiệm này, người viết tập trung nghiờn cứu một vấn đề nhỏ trong phạm vi một số bài làm văn cụ thể (văn biểu cảm), trong chương trỡnh Ngữ văn lớp 7 ở Trường THCS

VII CÁC PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG ĐỂ NGHIấN CỨU

Để hoàn thành bài nghiờn cứu này, tôi đã sử dụng một số phơng pháp:

- Đọc cỏc tài liệu tham khảo phương phỏp dạy học và phỏt huy tớnh tớch cực, chủ động của học sinh

- Nghiờn cứu và vận dụng vào bài giảng

- Từ quan sỏt thực tế đến thực nghiệm cú đụi chứng, phân loại, thống

kê kết hợp với việc su tầm, khảo sát của bản thân trong quá trình giảng dạy

- Dự giờ đồng nghiệp để cú so sỏnh đối chiếu

VIII CẤU TRÚC ĐỀ TÀI

Đề tài gồm 3 phần

Phần 1: Đặt vấn đề

Phần 2: Nội dung

Phần 3: Kết luận và kiến nghị

Phần II NỘI DUNG Chương I

CỞ SỞ Lí LUẬN CỦA ĐỀ NGHIấN CỨU KINH NGHIỆM

1 Khỏi niệm

Văn biểu cảm: Là loại văn thể hiện những tình cảm, cảm xúc,

nói lên những rung động, những ý nghĩ trớc cảnh vật, con ngời

và sự việc mà đối tợng hớng tới.

2 Vai trũ của văn biểu cảm

Văn biểu cảm là kiểu văn bản có nội dung biểu đạt, t tởng, tình cảm, bộc lộ những cảm xúc của ngời viết Thờng là những ấn tợng thầm kín, sâu sắc về con ngời, sự vật, về những kỉ niệm, những hồi ức khó quên trong cuộc đời mỗi con ngời Vì thế, văn biểu cảm có khả năng khơi gợi cảm xúc chân thành ở ngời đọc, tạo sự đồng cảm ở ngời đọc và ngời viết

Nh vậy văn biểu cảm ra đời là để đáp ứng nhu cầu tinh thần của con ngời Khi vui, khi buồn, khi hạnh phúc hay đau khổ, bao giờ con ngời cũng muốn đợc thổ lộ, giãi bày, chia sẻ

3 Văn biểu cảm trong nhà trường THCS

Văn biểu cảm là loại văn thể hiện nội tõm, tõm trạng của người viết Ngồi trước trang giấy, nếu tõm hồn trống rỗng khụng cảm xỳc, đầu úc mụng lung khụng rừ ý nghĩ gỡ thỡ người viết khụng thể cú được một bài văn biểu cảm cú hồn Lỳc đú, bài văn hoặc khụ khan, nhạt nhẽo, ngắn ngủi hoặc giả tạo, vay tỡnh mượn ý Vỡ thế, người giỏo viờn, khi dạy văn trong trường THCS núi chung, dạy

văn biểu cảm nói riêng, ngoài nắm kiến thức, phương pháp lên lớp còn cần có một tâm hồn, một trái tim sống cùng tác giả, tác phẩm

Để dạy và học tốt văn biểu cảm ở THCS, người dạy và người học cần nắm vững hệ thống 6 bài học và luyện tập về văn biểu cảm ở chương trình Ngữ văn lớp 7 – học kì I gồm :

- Tìm hiểu chung về văn biểu cảm

- Đặc điểm của văn biểu cảm

- Đề văn biểu cảm và cách làm bài văn biểu cảm

- Cách lập ý của bài văn biểu cảm

- Các yếu tố tự sự và miêu tả trong văn biểu cảm

- Cách làm bài văn biểu cảm về tác phẩm văn học

Chương II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1 Những thuận lợi, khó khăn

a Thuận lợi

Trong năm học 2016 -2017, tôi trực tiếp giảng dạy Ngữ văn của 3 lớp 7 (7A1, 7A2, 7A3) Tôi thấy học sinh của ba lớp có khả năng tiếp thu bài không đồng đều Hai lớp 7A1, 7A2) có khả năng lĩnh hội tri thức tương đương nhau, Số học sinh chiếm tỉ lệ khá ở các môn có tỉ lệ cao, học lực trung bình khá trở lên nhiều Nhiều học sinh có tinh thần học tập, ham học hỏi, hăng say phát biểu ý kiến xây dựng bài, chuẩn bị bài tương đối đầy đủ khi lên lớp

Bản thân tôi nhận được sự giúp đỡ tận tình của đồng nghiệp Khi tôi có việc bận và xin nghỉ, các đồng nghiệp có cùng

bộ môn đã dạy thay cho tôi không để học sinh nghỉ tiết

Hiện nay, tài liệu tham khảo phong phú, giúp ích rất nhiều trong công tác giảng dạy của giáo viên Các lớp học nâng cao trình độ mở nhiều, giáo viên có thể tham gia học tập để nâng cao trình độ nghiệp vụ theo kịp với xu thế đổi mới

b Khó khăn

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt thuận lợi thì tôi còn vướng phải một số

những khó khăn như:

Học sinh lớp 7A3 có khả năng lĩnh hội tri thức kém so với lớp 7A2, 7A1

Khi tổ chức lớp học thì học sinh nam thường không chú ý hay làm ồn gay ức chế cho giáo viên

Lớp 7A3 tỉ lệ học sinh chuẩn bị bài cũ, học bài trước khi đến lớp không đầy đủ, ảnh hưởng rất lớn đến giờ học

Môn ngữ văn, các trang thiết bị như tranh ảnh, một số tác phẩm có đoạn trích được học thì trong thư viện còn thiếu Do đó giáo viên, học sinh muốn tham khảo không có nên rất khó khăn cho học sinh, khó hình dung được đoạn trích tác phẩm

Học sinh hiện nay có xu thế xem nhẹ các môn xã hội trong

đó có môn Ngữ văn, dẫn đến chất lượng học tập không cao

2 Thực trạng

Qua hai năm giảng dạy chương trình ngữ văn lớp 7, tôi nhận thấy kĩ năng nhận diện các phương thức biểu đạt trong văn bản, kĩ năng viết, bộc lộ cảm xúc trong bài tập làm văn của một bộ phận học sinh còn yếu

Năm học 2016- 2017, khi viết bài tập làm văn số 2 với đề bài “Loài cây em yêu” Dù mới học và hình thành kĩ năng tạo lập văn bản biểu cảm xong nhưng

nhiều học sinh không phân biệt được văn miêu tả và văn biểu cảm nên bài viết không phải viết về thái độ và tinh cảm của mình đối với một loài cây cụ thể mà

các em thiên về việc tả loài cây đó Hoặc tiết viết bài tập làm văn số 3 đề yêu cầu “Cảm nghĩ của em về hình ảnh người bà thân yêu của mình” Học sinh viết

“Bà nội hay thức khuya dậy sớm để làm việc mà tối nội chưa làm Bà thường đi làm thuê để kiếm tiền nuôi chúng em Em thấy vậy bảo bà nội hay là bà đừng đi làm thuê nữa, bà chuyển sang nấu xôi đi Bà suy nghĩ một hồi lâu rồi nói, đó cũng là một ý kiến hay” Liệu khi đọc đoạn văn trên, các đồng nghiệp của tôi có cho rằng đó là một đoạn văn biểu cảm hay không? Toàn bài viết của em học sinh

đó đều là những lời văn, đoạn văn tương tự như thế Cũng với đề văn như trên, một học sinh khác viết “Cảm nghĩ của em về bà là một người bà yêu mến con cháu” Các em cảm nhận và viết văn như nghĩa vụ, làm qua loa cho xong rồi đem nộp Kể cả học sinh khá, dù cảm và hiểu được yêu cầu của đề, xác định

đúng hướng làm bài nhưng kể vẫn nhiều hơn biểu cảm Sau đây là bảng số liệu thống kê điểm trung bình môn văn học kì I khối 7 năm học 2017- 2018:

101

3 Nguyên nhân

Nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên thì có nhiều song theo tôi là do một số nguyên nhân chủ yếu sau:

a Đối với người dạy

Đa số giáo viên đều tận tụy với công tác giảng dạy, chăm lo quan tâm đến học sinh nhưng vẫn còn những mặt hạn chế sau :

- Phương pháp giảng dạy chưa thực sự phù hợp với một bộ phận không nhỏ học sinh yếu kém dẫn đến chất lượng chưa cao

- Do điều kiện khách quan nên việc sử dụng đồ dùng dạy học, phương pháp trực quan vào tiết học hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng tiếp thu bài của học sinh

- Một số giáo viên chưa thực sự tâm huyết với nghề, chưa khơi gợi được mạch nguồn cảm xúc ẩn sau mỗi trái người học

- Do sĩ số lớp đông nên rất khó cho giáo viên trong việc theo sát, kèm cặp từng học sinh trong một tiết dạy

b Đối với học sinh

- Một số học sinh vì lười học, chán học, ham chơi nên không chuẩn bị tốt tâm thế cho giờ học văn

- Vì trường nằm trên địa bàn thuộc vùng kinh tế khó khăn, đa phần là con

em dân tộc, hầu hết phụ huynh đều đi Trung Quốc làm thuê nên ngoài giờ lên lớp các em phải phụ giúp gia đình lo toan việc nhà, không có thời gian học

- Một số em còn lười hoặc không bao giờ đọc sách, kể cả văn bản trong sách giáo khoa

- Hơn nữa, đời sống văn hóa tinh thần ngày một nâng cao, một số nhu cầu giải trí như xem ti vi, chơi game ngày càng nhiều làm cho một số em bị lôi cuốn gây xao nhãng việc học

Chương III MỘT SỐ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY VÀ HỌC VĂN BIỂU CẢM TRONG NHÀ TRƯỜNG THCS

Đúng như cố thủ tướng Phạm Văn Đồng từng đánh giá rất cao lứa tuổi học sinh trong nhà trường: “Lứa tuổi từ 7 đến 17 là rất nhạy cảm, thông minh lạ lùng lắm” Vì thế, căn cứ vào thực tế giảng dạy, từ sự nắm bắt tâm lý của độ tuổi học sinh THCS, tôi mạnh dạn đưa ra một số giải pháp để nâng cao chất lượng dạy và học văn biểu cảm ở bậc THCS như sau :

1 Đối với giáo viên

1 1 Ngoài một số phương pháp tích cực trong dạy học phân môn tập làm

văn như : Phương pháp dạy tập làm văn thông qua hoạt động, phương pháp trực quan, hình thức vấn đáp, thảo luận Giáo viên cần vận dụng sáng tạo một số phương pháp khác như phương pháp đóng vai, phương pháp sử dụng trò chơi học tập, đồng thời lấy học sinh làm trung tâm

1.2 Dù dạy văn biểu cảm về sự vật và con người hay văn biểu cảm về tác

phẩm văn học, giáo viên luôn phải định hướng và hướng dẫn các em nắm vững quy trình để làm một bài văn biểu cảm tốt Quy trình đó bao gồm :

a Tìm hiểu đề và tìm ý

* Tìm hiểu đề

Một đề bài thường ra dưới dạng khái quát nhằm thích hợp với tất cả đối tượng học sinh Do đó, quá trình tìm hiểu đề bài sẽ diễn ra như một hoạt động nhằm cá thể hóa đề bài cho từng học sinh kết quả của quá trình này là mỗi học sinh có một đề bài cho riêng mình Trong đề bài văn biểu cảm, giáo viên cần định hướng cho các em tìm hiểu đề bằng cách tìm ra lời giải cho các câu hỏi sau:

- Em định phát biểu cảm nghĩ, tình cảm, mong muốn về đồ vật (Con vật, loài cây, cảnh vật ) nào? Về người nào? Về tác phẩm nào?

- Em viết bài biểu cảm đó nhằm mục đích gì? (Giãi bày cảm xúc,tình cảm nào?)

- Em viết bài biểu cảm đó để ai đọc? (cô giáo, thầy giáo, bố mẹ, bạn bè ) Lời giải đáp cho ba câu hỏi trên sẽ quyết định nội dung bài viết (trình bày cảm xúc gì?), giọng điệu bài viết (viết cho bạn bè phải là giọng văn thân mật, có thể suồng sã, còn viết cho thầy cô hoặc bố mẹ phải thân thiết nhưng nghiêm trang)

* Tìm ý

Tìm ý cho bài văn biểu cảm chính là tìm cảm xúc, tìm những ý nghĩ và tình cảm để diễn đạt thành nội dung của bài Ý nghĩ, cảm xúc, tình cảm muôn màu muôn vẻ trong các bài văn biểu cảm đều bắt nguồn từ việc quan sát cuộc sống xung quanh, từ những gì người viết đã sống và trải qua, đã tiếp xúc trong tác phẩm Vì thế, muốn tìm ý cho bài văn biểu cảm không phải cứ ngồi một chỗ mà đợi ý nghĩ, cảm xúc đến Sau khi có một đề bài, người viết hãy quan sát kĩ đối tượng đề bài nêu ra Để từ đó, cảm xúc xuất hiện Nếu không có điều kiện quan sát trực tiếp, hãy lục lọi trong trí nhớ, trong kỉ niệm những gì mình biết về đối tượng và từ từ nhớ lại các chi tiết Nếu cả kỉ niệm trong kí ức cũng không có thì tìm đọc sách báo, xem phim ảnh về đối tượng để ghi nhận các chi tiết cần thiết Đối với văn biểu cảm về tác phẩm văn học, cảm xúc và suy nghĩ về tác phẩm văn học được nảy sinh từ bản thân tác phẩm Tìm ý trong trường hợp này chính là đọc kĩ, đọc đi đọc lại nhiều lần tác phẩm, ngẫm nghĩ tìm ra vẻ đẹp, tìm

ra triết lí của nội dung, tìm ra cái mới, cái độc đáo của các yếu tố hình thức nghệ