96 CÁC TỈNH VEN BIỂN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG PHẢI LÀM GÌ TRƯỚC SỰ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU MANG TÍNH TOÀN CẦU Vũ Lê Kiểm Tú Khoa Môi trường và CNSH, trường Đại học Kỹ thuật và Công nghệ TP.HC
Trang 196
CÁC TỈNH VEN BIỂN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG PHẢI LÀM GÌ
TRƯỚC SỰ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU MANG TÍNH TOÀN CẦU
Vũ Lê Kiểm Tú
Khoa Môi trường và CNSH, trường Đại học Kỹ thuật và Công nghệ TP.HCM
Vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBCSL) gồm có 8 tỉnh: Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Cà Mau, Bạc Liêu và Kiên Giang với chiều dài bờ biển 700km, chiếm 23% so với cả nước, và 25 cửa lạch lớn và nhỏ Vùng ven biển còn có hệ thống sông ngòi tự nhiên và nhân tạo dày đặc thuận lợi cho việc thông thương với các tỉnh khác và các quốc gia láng giềng
Với tổng diện tích các huyện ven biển là 18.066,6 km2 , chiếm gần 46 % diện tích của toàn ĐBSCL, dân số 10,88 triệu người vào năm 2010 chiếm 50% dân số của vùng Kinh tế vùng ven biển này chủ yếu phụ thuộc vào nông nghiệp và thủy sản, chiếm 53 % GDP của ĐBSCL Trong những năm gần đây ngành du lịch cũng phát triển mạnh góp phần thúc đẩy kinh tế của cả nước, chiếm 35% GDP dịch vụ toàn vùng Nhưng đây là vùng thấp nên sẽ chịu nhiều ảnh hưởng do biến động của biến đổi khí hậu toàn cầu Trong mùa khô nước mặn xâm nhập sâu vào nội đồng gây khó khăn trong sản xuất và sinh hoạt của người dân Trước tình hình cấp bách đó, các tỉnh ven biển ĐBSCL đã và đang thực hiện các biện pháp để ứng phó và thích nghi với tình hình biến đổi khí hậu mang tính toàn cầu như hiện nay
VÙNG VEN BIỂN ĐBSCL TRƯỚC TÁC ĐỘNG KÉP
Ảnh hưởng nước biển dâng do tác động của BĐKH
Vùng ven biển ĐBSCL do có vị thế thuận lợi nên trước đây rất ít bị bão Trong những năm gần đã liên tiếp xảy ra những trận bão lớn như năm 2006 đuôi bão Durion quét qua, năm 1997 cơn bão Lida đã đi qua khu vực này, năm 2008 đã bị bão số 10 gây thiệt hại nghiêm trọng về người và
Trang 297
của Diễn biến của các cơn bão ngày càng phức tạp, mức độ tàn phá sẽ còn nghiêm trọng hơn nếu tình hình nước biển tiếp tục dâng cao so với hiện nay Vùng ven biển ĐBSCL đang bị đe dọa khủng khiếp
Theo kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng của bộ tài nguyên Môi trường công bố tháng 6 năm 2009 nếu:
- Nước biển dâng 65cm thì diện tích bị ngập vùng ĐBSCL là 12,8%
- Nếu mực nước dâng 75cm thì 19% diện tích bị ngập
- Nếu nước biển dâng là 100cm thì 37,8% diện tích sẽ bị ngập, tăng rất nhiều lần so với kịch bản thấp
BĐKH mà tác động lớn nhất sự dâng lên của mực nước biển đã làm tình trạng xâm nhập mặn diễn ra nhanh chóng, kèm theo tình trạng ngập lụt do hệ thống đê biển, hồ chứa bị đe dọa làm cho các cánh đồng lúa vùng đồng bằng ven biển bị ngập Theo kết quả dự báo của Viện Khoa học thủy lợi Miền Nam tháng 4 năm 2011 tình trạng xâm nhập mặn cao nhất, và cao hơn trung bình nhiều năm Trên các sông chính có độ mặn 4%o xâm nhập sâu vào đất liền 30-40 km tính từ cửa sông Mực nước sông Cửu Long giảm tại Tân Châu còn -0,2m, Châu Đốc -0,3m, thấp hơn trung bình nhiều năm 0,25m, làm cho diện tích lúa Đông Xuân của các tỉnh ven ven biển có khả năng không
đủ nước tưới đến cuối vụ Diện tích có nguy cơ xâm nhập mặn chiếm khoảng 16% tổng diện tích gây ảnh hưởng đến cây trồng khả năng bùng phát dịch bệnh rất cao
Rõ ràng nếu nước biển tiếp tục dâng cao sẽ đe dọa vùng ven biển ĐBSCL và đời sống nông dân sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng
Hoạt động của các quốc gia thượng nguồn sông Mekong
Hiện nay sông Mekong đã bị cắt vụn bởi 19 đập thủy điện Trong đó Trung Quốc là nước thượng nguồn xây 8 đập Còn lại các nước hạ nguồn xây 11đập bao gồm Lào xây 7 cái, hợp tác giữa Lào và Thái Lan 2 cái, còn lại 2 cái của Campuchia Tổng dung tích của 11 đập ở hạ nguồn dự tính 5,7 tỷ m3
nước, lượng điện phát ra là 14697 MW
Việc xây dựng các đập thủy điện của Trung Quốc ảnh hưởng nghiêm trọng đế hệ sinh thái Tính đến thời điểm hiện nay ba dự án thủy điện đã hoàn thành và đưa vào hoạt động tại nước này
Dự án công trình thủy điện Tiểu loan (Xiao wan) được hoàn thành năm 2010 với dung tích hồ chứa
W = 15 tỉ m3, công suất N = 4200 MW, chiều cao đập H = 292 m Sau năm 2010 TQ sẽ tiếp tục xây dựng nhà máy thủy điện Nọa Trát Độ (Nouzhadu) với dung tích W = 23 tỉ m3, công suất N = 5.000
MW Dự kiến đến năm 2030 thì hoàn tất hệ thống công trình thủy điện bậc thang này Hoạt động xây dựng hệ thống thủy điện của các quốc gia thượng nguồn sông Mekong sẽ gây ảnh hưởng đến các nước hạ nguồn trong đó có vùng ven biển ĐBSCL Ngoài các công trình thủy điện ở thượng nguồn đã và đang xây dựng còn 1 mối nguy hiểm nữa là công trình thủy nông Khong-Chi-Mien của Thái Lan
- Nếu công trình được xây dựng thì ĐBSCL sẽ mất đi 6,32 tỉ m3 nước mỗi năm, trong đó có khoảng 3,92 tỉ m3
(tức 300 m3/s) trong 5 tháng mùa khô (từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau) Số lượng nước này đủ để canh tác 325.000 ha lúa, hay để ngăn chặn sự xâm nhập mặn vào ĐBSCL vì
nó chiếm 17% lưu lượng sông mùa khô sông Tiền và sông Hậu (1.800 m3
/giây)
- Theo dự đoán thì 50% tổng lượng bùn cát của sông Mekong sẽ bị giữ lại trong các hộ chứa của các đập thủy điện làm cho khu vực hạ lưu giảm độ màu mỡ, thiếu phù sa gây bạc màu đất nông nghiệp Người dân phải bón các loại phân hóa học để có thể canh tác về cơ bản trước mắt gây tổn thất cho nông dân, về lâu dài gây hại cho đất và môi trường Hàng năm lượng phù sa sông Mêkong đưa về ĐBSCL là 160-165 triệu tấn Nếu các đập thủy điện thượng lưu xây dựng thì lượng phù sa
sẽ giảm còn ¼ tức là 42 triện tấn/năm Phù sa mất- mùa màng sẽ thất thoát vì độ phì nhiêu giảm
Hạ thấp cao trình đáy sông từ nguồn cho đến cửa biển Đồng bằng Sông Cửu Long Mùa kiệt dòng chảy kiệt giảm nhỏ do các hồ chứa thượng nguồn tích nước tạo điều kiện cho mặn xâm nhập vào đất liền Giảm dòng chảy lũ sông Mekong từ 40.000 m3/s năm 2008 đến nay còn 28.000m3
/ s Gây khó khăn trong sản xuất nông nghiệp giảm sản lượng làm cho người dân sống ven biển ĐBSCL bị ảnh hưởng Đáy sông giảm thấp nước biển dâng lên Đồng bằng sẽ chìm trong biển Bài học này đã từng xảy ra ở Đồng Bằng Missipsipi Nam Mỹ, sau 20 ’ 30 năm đã chìm xuống biển
Trang 398
- Khi các đập thủy điện này đồng loạt hoạt động thì sẽ dẫn đến tình trạng cạn kiệt nước vào mùa khô do các hộ chứa trữ nước để phát điện, nhưng lại gây ngập úng ở hạ nguồn vào mùa mưa do các hồ chứa đồng loạt xả nước
- Các thủy điện đầu nguồn còn làm thay đổi chế độ dòng chảy hình thành xói lở và bồi lấp mới ở vùng hạ lưu Dẫn đến sự thay đổi hệ sinh thái của vùng hạ lưu Hệ thủy sinh tự nhiên giảm 12-27% và khoảng 20-25% loài có tính di cư sẽ biến mất Sông Mekong có 65% là cá trắng, 35% là
cá đen Các loại cá sinh sống trên sông Mekong như cá tra dầu, cá đuối sông Mekong, các chép Thái khổng lồ, cá vồ cờ…có thể bị biến mất hoặc giảm số lượng do nguồn thức ăn và đường sinh sản đã bị các đập thủy điện chặn lại ĐBSCL sẽ mất từ 240-480.000 tấn cá trắng mỗi năm Nếu tính đơn giá 2.500 USD/tấn, mỗi năm ĐBSCL sẽ bị thiệt hại về thủy sản từ 500 triệu đến 1 tỉ USD
Hình 1 Cá tra dầu sông Mekong với chiều dài lên tới 3,2 m và khối lượng lên tới 300 kg, cá tra
dầu là một trong những loài cá nước ngọt lớn nhất thế giới Tuy nhiên, chúng đang đối mặt với
nguy cơ tuyệt chủng cao nhất trong số các loài cá của sông Mekong Ảnh: lugaluda.com
Hình 2 Là một trong những loài cá nước ngọt lớn nhất thế giới, cơ thể cá đuối sông
Mekong có thể đạt tới chiều dài 5 m và nặng tới 30 kg Tuy nhiên, hiện nay không ai biết
còn bao nhiêu con cá đuối nước ngọt sống trong sông Mekong và liệu chúng có thể sống
ở biển như các đuối nước mặn hay không Ảnh: AP
Trang 499
Hình 4 Chép Thái khổng lồ (còn gọi là chép Xiêm, chép đen) cũng là một
loài cá chép có kích thước lớn của sông Mekong Đa số chúng có chiều dài
trên 1,5 m và khối lượng hơn 45 kg Chiều dài và khối lượng của những con to
nhất có thể lên tới 3 m và 300 kg Thịt cá chép Thái rất ngon và đó là nguyên
nhân khiến số lượng của chúng giảm mạnh bởi tình trạng đánh bắt quá mức
Ảnh: National Geographic
Ngoài ra còn có nguy cơ xấu xảy ra khi lượng nước khoảng 40 tỷ m3
từ các hồ chứa đổ từ độ cao 1.000m tạo thành các trận sóng thần lớn có sức công phá khủng khiếp gây ra hiện tượng vỡ đập dây chuyền Đây là một thảm họa, không đơn thuần của một quốc gia nào mà đây là thảm họa của các nước trong vùng Có thể gây ra sự biến mất của một nền văn minh…
ỨNG PHÓ VÀ THÍCH NGHI
Ứng phó và thích nghi với sự biến động khí hậu mang tính toàn cầu không những là một nhiệm vụ quan trọng hàng đầu nhiều về mặt kinh tế-xã hội, an ninh quốc phòng của vùng ven biển ĐBSCL mà còn là nhiệm vụ của cả nước, cả thế giới Nếu như chúng ta không có các biện pháp quyết liệt để ngăn chặn tình trạng BĐKH thì tác động của nó là tình trạng nước biển dâng sẽ diễn ra nhanh chóng, kéo theo hàng loạt sụ cố môi trường khác ảnh hưởng đến cuộc sống của nhân dân ĐBSCL
Hiện nay Các biện pháp cơ bản để ứng phó và thích nghi với tình trạng trên là biện pháp bảo
vệ, biện pháp thích nghi và biện pháp ứng phó Các biện pháp trên đều có thể áp dụng với các vùng
Hình 3 Cá chép khổng lồ sông Mekong là một trong những loài cá chép lớn
nhất thế giới Chiều dài thân và khối lượng tối đa của chúng có thể đạt 2,4 m
và 250 kg Ảnh: hubpages.com
Trang 5100
đất, cộng đồng dân cư, hệ thống sinh thái, các công trình bảo vệ Dựa vào khả năng của từng vùng
mà các huyện ven biển ĐBSCL cần gấp rút tìm ra biện pháp ứng phó và thích nghi với tình trạng BĐKH phù hợp với từng địa phương
Có thể nói : Nước biển dâng cộng với việc xây dựng các công trình thủy điện thượng nguồn
là hiểm họa thực sự và sự tồn vong của ĐBSCL
Đề xuất các biện pháp ứng phó sau đây:
1 Trong vùng ngập lụt cần tăng cường trồng rừng ngập mặn kết hợp nuôi trồng thủy sản
2 Xây dựng hệ thống đê quanh những vùng có nguy cơ bị ngập
3 Không quy hoạch và xây dựng mới các khu định cư gần cửa sông, bờ biển
4 Chọn cơ cấu cây trồng vật nuôi phù hợp cho từng vùng có nguy cơ bị ngập
5 Tăng cường giáo dục cho người dân về mối nguy của BĐKH toàn cầu và hoạt động các nước thượng nguồn để ứng phó kịp thời trước mọi biến động
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Hoàng Hưng (2000) Báo cáo tổng kết 50 lũ lụt đồng bằng sông Cửu Long
Hoàng Hưng (2010) Báo cáo ảnh hưởng của nước biển dâng lên môi trường vật lý bờ biển, các cửa sông Tiền, sông Hậu
Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng (2006) Bộ Tài Nguyên và Môi Trường
http://vnexpress.net/gl/khoa-hoc/2011/04/nhung-loai-ca-khong-lo-cua-song-mekong/
http://www.google.com.vn/
