(TIỂU LUẬN) phân tích quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức từ đó xây dựng ý nghĩa phương pháp luận chung và liên hệ với thực tiễn

Chính xác hơn là đề tài "Phân tích quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, xây dựng ý nghĩa phương pháp luận chung và gắn chúng với thực tiễn." Tôi cũng mong

Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

……0O0……

BÀI TẬP LỚN TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN

Đề tài số 3:

Phân tích quan niệm duy vật biện chứng về mối quan

hệ giữa vật chất và ý thức Từ đó xây dựng ý nghĩa phương pháp luận chung và liên hệ với thực tiễn

Họ, tên sinh viên : Hồ Sĩ Minh

Mã sinh viên : 11219093

Giáo viên hướng dẫn : Phạm Văn Sinh

Hà Nội, 12/2021

MỤC LỤC

PHẦN I: LỜI MỞ ĐẦU 3 PHẦN II: NỘI DUNG 4

I Lí luậ n chung về mố i quan h giữa ệ vậ t ch t và ý thức 4 ấ

1 Phạm trù vật chất và ý thức 4

2 Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Error! Bookmark not defined

3 Ý nghĩa phương ph p luận 13 á

II Liên hệ thực tiễn 14

Quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức trong thực tiễn đời sống học tập của học sinh, sinh viên: 14

PHẦN III: PHẦN KẾT LUẬN 16 TÀI LIỆU THAM KHẢO 16

PHẦN I: L ỜI MỞ ĐẦU

Đối với quá trình tiến lên chủ nghĩa xã hội để bác bỏ đi chế độ tư bản chủ nghĩa, Đại hội VI khẳng định một cách có cơ sở và chắc chắn rằng chủ nghĩa Marx - Lenin và tư tưởng Hồ Chí Minhchính là cơ sở lý luận, định hướng đường lối của Đảng Đó là, ần vận dụng c lập trường, thái độ, hệ thống của chủ nghĩa Marx - Lenin, đúc kết tình hình của ảng, Đ khảo nghiệm đúng đặc điểm dân tộc, mới có thể xác định được chủ trương, chính sách cách mạng Chính xác nhất với trường hợp ở nước ta Đảng ta và quốc gia ta thời điểm này coi con đường đi lên chủ nghĩa xã hội là mục tiêu cách mạng hàng đầu, cần được chú trọng nhất Vì nước ta chỉ có khả năng được xây dựng sau Hồ Chí Minh nếu đạt được mục tiêu quan trọng này Xã hội văn minh Điều ước của mọi người nước ta không chỉ có thể thực hiện được mà chỉ khi họ thành công trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa

xã hội Vậy thế nào để có thểđạt được mục tiêu này?

Là sinh viên, công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tôi muốn tìm hiểu sâu hơn về triết học Mác - Lênin, chủ nghĩa duy vật biện chứng giữa vật chất và chủ nghĩa duy vật, vật chất và ý thức Chính xác hơn là đề tài

"Phân tích quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, xây dựng ý nghĩa phương pháp luận chung và gắn chúng với thực tiễn." Tôi cũng mong muốn được đóng góp một phần công sức nhỏ bé của mình

vào sự nghiệp cách mạng vĩ đại của toàn đảng, toàn dân Tóm lại, tất cả các chiến lược, sách lược đổi mới mà chúng ta đề xuất phải xuất phát từ thực tế khách quan, vừa phát huy động lực chủ quan vừa chống chủ nghĩa chủ quan Điều này được giải thích chi tiết hơn trong phần chính của luận văn

Vì lý do thời gian và kiến thức còn hạn chế nên bài viết của em không tránh khỏi những sự thiếu sót và sai phạm Em rất mong muốn nhận được sự chỉ dẫn tận tình của thầy và các bạn

Cám ơn rất nhiều !

PHẦN II: NỘI DUNG

I Lí luận chung v ề mố i quan h giữa ệ vậ t ch t v ấ à ý thức

Để hiểu rõ về mối quan h biện ch ng giệ ứ ữa vật ch t vấ à ý thức, trước hết chúng ta cầnphải tìm hiểu rõ hai phạm trù vật ch t vấ à ý thức

1 Phạm trù vật chất và ý thức

1.1 Phạm trù vật chất

a Định nghĩa vậ t ch t ấ

Vật chất được xem là một phạm trù triết học có lịch sử phát triển khoảng

2500 năm, từ khi triết học xuất hiện trong lịch sử Từ khi được ra đời và phát triển, chủ nghĩa duy vật đã có nhiều lần đấu tranh chống chủ nghĩa duy tâm, thuyết bất khả tri và đã có những hành động phê phán chủ nghĩa duy vật siêu hình, máy móc, luôn cô lập, phiến diện Chủ nghĩa duy vật coi thế tục là vật chất ãi tồn tại m vĩnh cửu sinh ra mọi hiện tượng và đặc tính của chúng Mặt khác, chủ nghĩa duy tâm cho rằng thế giới có cơ sở tồn tại có thể là do Thượng

đế tạo ra hay là do ý niệm tuyệt đối hình thành nên Chính vì thế, họ cho rằng vật chất chỉ là một phạm trù bầu trời không có thực, là ý tưởng tưởng tượng của người duy vật Phạm trù vật chất bao gồm các quá trình phát triển liên quan đến hoạt động thực tế của con người và hiểu biết về thế giới tự nhiên Những nhà triết học duy vật luôn quan tâm đến việc nghiên cứu và khám phá

ra bản chất và thế giới xung quanh của con người có cấu trúc và diễn biến ra sao Trước khi triết học Mác ra đời, con người đã tìm cách suy nghĩ, khám phá

và giải thích những nguyên lý cơ bản về việc thế giới đã được tạo ra như thế nào Do đó, hạng mục Vật liệu nổi lên khá nhanh và nhận được nhiều sự chú

ý Chủ nghĩa duy vật cho rằng thế giới khách quan, đặc biệt là sự thống nhất trong đó các đối tượng được tạo ra là quan trọng và tồn tại vĩnh viễn Tuy nhiên, các nhà triết gia thời trước Mác có những lập luận và lời lẽ giải thích đều không thống nhất, không giống nhau

Vào thời cổ đại, đặc biệt là ở Hy Lạp nói riêng, và ở phương Tây nói chung, các nhà triết học duy vật nói chung đã xác định vật chất ở dạng cụ thể

của nó Ở phương đông, khái niệm vật chất được thể hiện về thế giới thông qua một số trường phái triết học Ấn Độ và Trung Quốc Có một trường phái Lokāyata ở Ấn Độ, cho rằng mọi thứ được tạo ra bởi sự kết hợp của bốn yếu

tố lửa và không khí trên đất Những yếu tố này tự tồn tại và có thể di chuyển trong không gian và tạo nên mọi thứ Trung Quốc có học thuyết âm dương, cho rằng nguyên lý hoạt động phổ biến đầu tiên của vạn vật là sự tương tác của thế giới Đối thủ là âm và dương Hai lực này kết hợp với nhau và ép nhau tạo thành vũ trụ và vạn vật Ngoài ra, triết học Trung Hoa còn có thuyết ngũ hành cho rằng thế giới được tạo ra bới năm yếu tố :“kim, mộc, thủy, hỏa, thổ”

Ở phương Tây, các triết gia thu nhỏ thế giới thành một thể thống nhất và tìm ra nguồn vật chất đầu tiên mà thế giới này được tạo ra Quan điểm tiêu biểu của thời kỳ này như sau Taketo coi vật chất là nước, Anaxim coi vật chất

là không khí, còn Heraclitus coi vật chất là lửa vào thế kỉ thứ 17, Đêmocrit cho rằng nguyên tử là thành phần nhỏ nhất không thể chia nhỏ hơn được nữa

và cấu tạo nên thế giới Nguyên tử luận của Đemocrit đã đưa ra phỏng đoản giả định các hạt và khẳng định sự vận động của thế giới Đây là một quan điểm siêu hình, chưa chặt chẽ Bởi lẽ, trong trường hợp này, thế giới là có hạn, không phải là vô tận, bắt đầu với một nguyên tử đồng nhất, không thay đổi Vào thế kỷ 17 và 18, nhờ các cuộc cách mạng công nghiệp đã thúc đấy cho giới khoa học và các công trình nghiên cứu thực nghiệm phát triển và tiến bộ ở Châu Âu Chính những công trình nghiên cứu khoa học đó đã có tác động mạnh mẽ sâu sắc tới triết học Vào thế kỷ 18, phạm trù vật chất đã được cải tiến và được phá triển lên một cấp độ mới hơn nhờ các nhà triết học người Pháp Del Piero quan niệm vũ trụ loài người chỉ có một đơn vị duy nhất trong mọi thứ Khái niệm này chi phối sự hiểu biết và giác ngộ nhận thức về vật chất, và ác hiện tượng tự nhiên đang tìm câu trả lời thì đã được c được mô tả và giải thích bởi sự tương tác quan lại nhau của các hạt vật chất và giữa các phần

tử này Vì vậy, theo quan điểm của các nhà triết học theo chủ nghĩa duy vật thì vật chất đã được xác định theo khối lượng và mọi hoạt động của vật chất dù đơn thuần chỉ là vận động cơ học, do sự tác động của bên ngoài tác động vào

Cuối thế kỷ 19, kế thừa những thành tựu, quan điểm, tư tưởng của C Mác

và Ph Angghen đã tồn tại ở thời trước, thì trong tác phẩm “Chủ nghĩa duy vật

và chủ nghĩa phê phán” của mình Lê Nin đã định nghĩa về vật chất như sau: “

Vậ t ch t l ấ à mộ t ph ạm trù triế t h ọc dùng để chỉ thực tạ i kh ách quan đ ượ c đem l ạ i cho con ng ườ i trong c ả m gi c, đ á ượ c c ả m gi c chụ lại, phả á á p n nh và tồn t ạ i kh ô ng l ệ thuộc và o c m gi c.” ả á

Đây là định nghĩa khoa học và đầy đủ và hoàn chỉnh nhất từ trước đến nay Theo định nghĩa trên, vật chất là phạm trù toàn diện nhất màtính vượt trước của nhận thức chưa thể xảy ra Do đó, chúng ta không thể xác định vấn đề với một đối tượng hoặc thuộc tính cụ thể, hoặc phân loại nó thành một danh mục rộng hơn Như ý thức hệ khách quan đã khái niệm, vật chất không phải là một

ý niệm thần thánh hay là một đấng siêu nhiên tối cao nào cả Tuy nhiên, vật chất tồn tại một cách khách quan ngoài ý thức và dùng để chỉ hiện thực khách quan không phụ thuộc vào ý thức, không phụ thuộc vào việc con người có nhận thức được sự tồn tại của nó hay không Chất là một chất ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến giác quan của con người, và khi nó được các giác quan sao chép, chụp ảnh và phản ánh, nó sẽ tạo ra cảm xúc của con người Hãy xem

ví dụ sau

“Hỡi Cô tá ước bên đ ng, t n ườ Sao Cô múc Ánh tr ng v ng đă à ổ đi.”

Ở đây nhìn thấy được ánh trăng, nên ở đây là vật chất (do giác quan ban tặng cho con người) Ánh trăng, được ghi nhớ và giải thích cho người khác (phản ánh bằng ghi âm, chụp ảnh và giác quan của con người), tồn tại mà không có cô tát nướchoặc bất kỳ ai (nó tồn tại độc lập với các giác quan)

b Hình thức và phương th c t ứ ồ n t i của v t chất ạ ậ

Phương thức tồn tại của vật chất tức là cách thức tồn tại và hình thức tồn tại

của vật chất Như Lênin từng viết: “ Trong thế giới kh ng có gì ngo i v t ch t ô à ậ ấ đang vậ n đ ng và vật ch t đang v n đ ng kh ng ộ ấ ậ ộ ô ở đâ u ngo à i kh ng gian và ô thời gian.”

Vận động là một cách tồn tại và là một thuộc tính bất khả chuyển nhượng của vật chất Theo chủ nghĩa duy vật, vận động chính là cách thức tồn tại, đồng thời là hình thức tồn tại của vật chất Vận động là cách thức của vật chất Nghĩa là, vật chất tồn tại như vậy thông qua chuyển động và do chuyển động của vật chất Mọi người làm quen với thế giới Mỗi đối tượng tồn tại có thể gắn với nhiều hình thức vận động khác nhau Nhưng chính sự tồn tại của vật thể này luôn được đặc trưng bởi chuyển động cơ bản của nó Nghỉ ngơi là trạng thái trong đó các thuộc tính bên trong của vật chất được bảo toàn và được xác định theo khoảng thời gian mà một vật vẫn giữa nguyên được đặc tính của nó, không biến đổi sang dạng khác Mặt khác, dừng lại là tương đối

và tạm thời (chuyển động là tuyệt đối) Điều này là do sự đóng băng chỉ xảy ra trong một số dạng chuyển động cụ thể nào đó, trong những mối tương quan nhất định và vào những thời điểm nhất định Vì vậy, bất động là một trạng thái vận động đặc biệt của vật chất, do đó chuyển động bao hàm ý nghĩa là bất

động Điêu này đã được Ph.Ăngghen kết luận rằng:" mọ i sự cân b ng chỉ là ằ tương đối v à tạm thờ i "

Vật chất chỉ có thể tồn tại và phát triển thông qua vận động, thông qua đó

nó biểu hiện sự tồn tại với các hình dạng đa dạng muôn vẻ Theo quan điểm của các nhà duy vật, họ xem không gian và thời gian là hình thực tồn tại của vật chất vận động và có mối quan hệ liên quan mật thiết với nhau Vì vật chất tồn tại khách quan nên không gian và thời gian cũng tồn tại khách quan Theo Ph.Ăngghen, vật chất là vĩnh cửu và vô hạn trong thời gian và không gian

“Không gian là hình thức tồn tại của vật chất xét về mặt quãng tính, cùng nhau tồn tại, và có tác động lẫn nhau”[1] “Thời gian là hình thức tồn tại của vật chất xét về mặt độ dài diễn biến, và sự kế tiếp của các quá trình”[2] Xét theo sự vận động, thì không gian có ba chiều và thời gian có tính một chiều Chỉ có vật chất là không ngừng chuyển động trong thời gian và không gian, chỉ có không gian và thời gian của vật chất là chuyển động Con người nhận thức vật chất thông qua hình thức và phương thức tồn tại của nó

[1], triết học Lenin, tr.142

[2], triết học Lenin, tr.142

1.2 Phạm trù ý thức

a Nguồn gốc ý thức

Khắc hẳn với quan điểm của các nhà triết học duy tâm cho rằng ý thức chính là nguyên thể đầu tiên, tồn tại vĩnh viễn và tiền đề cho sự chi phối của thế giới vật chất, thì các nhà triết học duy vật biện chứng lại có quan niệm rằng ý thức là thuộc tính của vật chất, là chức năng của bộ óc con người và được phát triền lên từ nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội

Đối với nguồn gốc tự nhiên của ý thức, các yếu tố cấu tạo nên đó là bộ não con người và thế giới khách quan Bộ não người và thế giới khách quan là tiền

để điều kiện cho sự ra đời của ý thức, chúng tác động theo một chiều tức là thế giới khách quan tác động vào bộ não con người, từ đó ý thức của con người về thế giới xung quanh dần dần được hình thành Như vậy, ý thức là hình ảnh phản ánh của thế giới khách quan được di chuyển vào đầu óc con người và được cải biến dị Ý thức gắn bó chặt chẽ với hoạt động của não bộ

Nguồn gốc tự nhiên là yếu tố cần thiết trong sự ra đời của ý thức Tuy nhiên, chỉ có mình các yếu tố tự nhiên thôi vẫn chưa đủ, mà còn phải dựa vào các yếu tố của nguồn gốc xã hội, mà cụ thể là hai yếu tố lao động và ngôn ngữ Lao động là quá trình con người sử dụng các công cụ lạo động để tác động vào giới tự nhiên, thông qua đó để phục vụ nhu cầu của con người Trong quá trình lao động, con người phải biết vận dụng thế giới khách quan và buộc thế giới khách quan phải bộc lộ, hay tìm ra những quy luật vận động để có được một mục đích riêng Vai trò của lao động là hết sức quan trọng, bỏi lẽ chính nó

đã sáng tạo ra bản thân con người Nhờ có lao động mà con người đã tách ra khỏi được thế giới vận động vật, phần người đã chiếm hữu nhiều hơn phần con trong bản thân của mỗi cá nhân con người

Không thể phủ nhận rằng ngôn ngữ cũng có vai trò không hề nhỏ, bởi lẽ nó

là hệ thống tín hiệu vật chất truyền đạt nội dung ý thức Ngôn ngữ còn là phương tiện giao tiếp giữa các cá nhân trong xã hội Và chắc chắn rằng nếu

không có ngôn ngữ khả năng tư duy của con người sẽ bị gò bó và hạn chế Tóm lại, ý thức là sản phẩm xã hội và là hiện tượng xã hội

b B n ch t của ý thức ả ấ

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng “ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan của bộ não con người thông qua hoạt động thực tế, do đó cho rằng bản chất của ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khác, là quá trình phản ánh tích cực, sáng tạo hiện thực khách quan của óc người”[1] Ý thức ra đời trong quá trình con người nỗ lực tái tạo thế giới nên sự phản ánh của ý thức mang tính năng động, sáng tạo chứ không thụ động như photocopy, chụp ảnh

Theo Mác và Ăng-Ghen, ý thức “chẳng qua ch ỉ là vật ch t đ ấ ược đem chuyể n

và o trong bộ óc con ng i v ườ à được cả i bi ến đi trong đó”

Bản chất của ý thức mang tính sáng tạo, mang tính xã hội và đặc biệt là nó phản ánh ở một trình độ cao, mang tính chủ động Tính sáng tạo và tính xã hội

có gắn kết với nhau rát chặt chẽ, tạo nên một đặc tính căn bản để phân biệt với trình độ phản ánh tâm lý động vật Ý thức phản ánh của con người ngay một phát triển và sâu sắc hơn, từ đó đã tạo ra tính hiệu quả cao trong hoạt động thực tiễn của con người Nói cách khác, thế giới quan sẽ phản ánh vào bộ óc con người, từ đó sẽ được mô hình hóa và tạo ra ý thức

Tóm lại, từ kết quả thực nghiệm nguồn gốc và bản chất của ý thức, đã cho thấy, “ý thức là hình thức phản ánh cao nhất riêng có của óc người về hiện thực khách quan trên cơ sở xã hội lịch sử.– ”[2]

c Kết cấu của ý thức

Rõ ràng khi muốn cải tạo được sử vật, muốn chiếm lĩnh được nó, thì bản thân con người phải hiểu biết rõ về nó Chính vì thế, tri thức được coi là nguyên tố cơ bản cốt lõi nhất trong phương thức tồn tại của ý thức Ý thức chắc chắn sẽ trống rỗng, vô ích nếu nó không bao hàm tri thức, và mọi hoạt động thực tiễn của con người sẽ không được cải tiến, phát triển

[1], triết h ọc Lenin, tr.160 [2], triết học Lenin, tr 163.

Khi xem xét, và phân tích sâu về ý thức, con người cần nh n thậ ức đư c các ợ yếu tố: tự ý thức, tiềm th c và vô th c…, cùng vứ ứ ới các yế ố u t khác thì sẽ tạo nên

ý thức Tự ý thức không đơn thuần ch gói g n trong cá nhân, mà nó còn lan r ng ỉ ọ ộ

ra các nhóm nhỏ đến l n Tiớ ềm thức là ho t độạ ng tâm lý di n ra bên ngoài ý thễ ức, hay nó chính là nh ng tri thữ ức mà con người chúng ta đã lĩnh h i đưộ ợc và gần như trở thành bản năng v n có Vô thố ức là những hi n tư ng tâm lý không phệ ợ ải

do ý thức điều khi n, nó nể ằm ngoài ph m vi cạ ủa ý th c và đôi lúc ứ ở mộ ố t s trường hợp thì không thể kiểm soát được

2 Mối quan hệ biện ch ng gi ứ ữa vậ t ch t và ý th ấ ức

Mối quan hệ biện ch ng giứ ữa vật ch t và ý thấ ức vốn được coi là mộ ấn đề t v

cơ bản n clớ ủa triết học, đ c biặ ệt là trong tri t hế ọc hiện đại ngày nay Theo quan điểm của các nhà tri t gia duy tâm, thì họ đã m c những sai l m, chủ quan, phi n ế ặ ầ ế

diện, không có căn c xác thứ ực và chưa th c sự ự ểu rõ vhi ề bản chất của ý th c và ứ vật ch t Hấ ọ cho ng, ý th rằ ức là tồ ạn t i thứ nhất, và từ cái tình th nhấứ t đó đã sinh

ra tất c trên thả ế giới Chủ nghĩa duy v t siêu hình thì l i có quan điậ ạ ểm khác, họ

đã thừa nhận vật ch t có vai trò sinh ra ý thấ ức, tuy nhiên tính năng động, sáng t o ạ

và vai trò của ý th c đứ ối v i mớ ọi ho t đạ ộng thực tiễn của con người thì vẫn chưa được nếu ra, họ chỉ dừng lại ở một góc đ khách quan, đi u đó đã gây nên sộ ề ự kém hiệu quả trong ho t đạ ộng thực tiễn của con người

Đối với chủ nghĩa duy vật biến chứng, những sai lầm, hạn chế của các nhà triết gia duy tâm và duy vật siêu hình thì đã được khác phục và sửa đổi

“Theo quan điểm của triết học Mac – Lenin, vật chất và ý thức có mối quan hệ biến chứng, trong đó vật chất quyết định ý thức, còn ý thức tác động tích cực trở lại vật chất.”[1]

a Vai trò củ a vậ t ch t đ i v i ấ ố ớ ý thức

Trong phép biện chứng duy vật, vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất

là nguồn gốc của ý thức, lý do quyết định ý thức như sau

“Vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức” Ý thức được sinh ra từ vật chất Sự xuất hiện của con người từ xa xưa gắn liền với sự ra đời của ý thức Con người chính là sản phầm của quá trình phát triển, tiến hóa lâu dài của giới vật chất Nếu không có thế giới vật chất vận động và phát triển thì sẽ không có

_