Bên cạnh bốn loại hình báo chí báo in, báo điện tử, báo truyền hình, báo nói cung cấp các thông tin chính thống ở cả trong và ngoài nước được viết bởi những người làm báo thì ngày nay, a
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
TIỂU LUẬN CUỐI KÌ MÔN: BÁO CHÍ TRUYỀN THÔNG ĐẠI CƯƠNG
ĐỀ TÀI: TRÌNH BÀY KHÁI NIỆM TIN GIẢ (FAKE NEWS) VÀ
PHÂN TÍCH CÁC TÁC ĐỘNG CỦA CHÚNG
Giảng viên hướng dẫn : TS Phạm Hải Chung
Trang 2MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG I: KHÁI NIỆM TIN GIẢ (FAKE NEWS) 2
1.Khái niệm tin giả (fake news) 2
2.Phân loại tin giả 3
CHƯƠNG II: CÁC TÁC ĐỘNG GÂY RA BỞI TIN GIẢ 4
1.Tác động tới tâm lý người đọc 4
2.Tác động tới hành động người đọc 5
3.Tác động tới trật tự xã hội, an ninh quốc gia 6
4.Tác động tới uy tín, danh dự của cá nhấn/tổ chức 7
KẾT LUẬN 10
TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 3LỜI MỞ ĐẦU
Trong bối cảnh tình hình dịch bệnh Covid–19 có những diễn biến phức tạp, mọi sinh viên đại học đều phải tạm ngừng việc đến trường để học tập, thay vào đó là học dưới hình thức trực tuyến Bên cạnh một số ưu điểm vốn có của việc ứng dụng công nghệ
số trong học tập thì vẫn còn những khó khăn, hạn chế nhất định, đặc biệt trong việc tiếp thu kiến thức và sự tương tác giữa mọi người Tuy nhiên, trong thời gian vừa qua, em và các bạn đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của TS Phạm Hải Chung trong suốt quá trình học tập và tìm hiểu bộ môn “Báo chí truyền thông đại cương” Cô đã giúp chúng
em có cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về báo chí truyền thông ở cả trong nước lẫn quốc tế Em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến cô vì sự tận tình trong suốt thời gian qua.
Dù đã rất cố gắng nhưng trong quá trình hoàn thành bài tiểu luận, chắc chắn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Em rất mong nhận được những góp ý và đánh giá đến
từ cô để hoàn thiện hơn trong tương lai.
Kính chúc cô có thật nhiều sức khỏe, hạnh phúc và thành công trên con đường sự nghiệp giảng dạy Em xin chân thành cảm ơn!
Trang 4CHƯƠNG I: KHÁI NIỆM TIN GIẢ (FAKE NEWS) 1.Khái niệm tin giả (fake news)
Xã hội ngày càng phát triển, sự giao tiếp giữa người với người thông qua hệ thống mạng ngày càng phổ biến hơn bao giờ hết Bên cạnh bốn loại hình báo chí (báo in, báo điện tử, báo truyền hình, báo nói) cung cấp các thông tin chính thống ở cả trong và ngoài nước được viết bởi những người làm báo thì ngày nay, ai cũng có thể trở thành “nhà báo công dân”, trở thành kênh đưa tin tức trên các nền tảng mạng xã hội Điều đó đã dẫn tới đại dịch thông tin, biển thông tin gây hỗn loạn cho công chúng và làm nạn tin giả (fake news) ngày càng hoành hành Trong vài năm trở lại đây, đặc biệt từ 2016 trở đi, cụm từ fake news đã trở nên phổ biến hơn bao giờ hết và được sử dụng rộng rãi trên các phương tiện truyền thông Từ điển Collins đã chọn đây là từ của năm 2017 bởi sức ảnh hưởng lớn của nó và là từ được tìm kiếm nhiều nhất trên từ điển Oxford vào năm 2016 Trong suốt 4 năm làm Tổng thống nước Mỹ, Donald Trump đã thường xuyên sử dụng cụm từ này để chỉ trích truyền thông đưa tin giả, biến nó trở thành cụm từ của thập niên Vậy fake news nghĩa là gì, tin giả là như thế nào?
“Fake” có nghĩa là giả mạo, nó thường được gắn với các vật dụng, sản phẩm được làm giả theo các thương hiệu để chỉ hàng nhái, hàng kém chất lượng Nhưng, “fake” còn được gắn với một nhóm thông tin giữa đại dịch thông tin ngày nay và được gọi bằng thuật ngữ fake news Theo từ điển Collins Dictionary định nghĩa thì fake news là thông tin giả mạo, thông tin sai và mang tính giật gân, được phát tán dưới hình thức tin tức Theo nhà nghiên cứu Marju Himma-Kadakas, tin giả còn được gọi là tin rác, tin giả mạo,
là một loại hình báo chí cố ý phát tán các thông tin sai lệch, lừa bịp thông qua phương tiện truyền thông tin tức truyền thống hoặc các ứng dụng mạng xã hội Ngoài ra, theo nhà nghiên cứu Janet Aver Adikpo, tin tức giả có thể là những bài viết chứa thông tin không chính xác, chưa được xác minh hoặc dễ gây hiểu nhầm, vô tình hoặc cố ý được truyền đi Hai nhà nghiên cứu Hunt Allcott và Matthew Gentzkow của Đại học Stanford định nghĩa rằng tin giả có thể hiểu là những tin tức, bài báo với nội dung không chính xác nhưng được cố tình đăng lên các phương tiện truyền thông để đánh lừa người đọc Nhà báo Elle Hunt của The Guardian đã viết tin giả là hình thức lừa dối, cố tình lan truyền tin sai sự thật có mục đích, khác biệt hẳn so với các bài viết mang tính chất châm biếm Nhà nghiên cứu Kai Shu và các cộng sự của mình cho rằng fake news là tin sai sự thật, có chủ ý và có thể kiểm chứng được Tại Việt Nam, các trang báo chính thống như báo Tuổi trẻ, báo Vietnamnet, Thông tấn xã Việt Nam, báo VTV News,… cũng sử dụng cụm từ fake news
để chỉ tin giả, tin sai sự thật mà trong dân gian hay được gọi là tin vịt
Từ những định nghĩa trên, có thể hiểu rằng: tin giả (fake news) là thuật ngữ để chỉ tin sai sự thật, tin giả mạo, những thông tin chưa được kiểm chứng nhưng được cố ý lan truyền dưới các hình thức khác nhau nhằm các mục đích tiêu cực Cùng với sự bùng nổ thông tin hiện nay, tin giả đang là vấn nạn toàn cầu và hiện vẫn chưa thể giải quyết bởi các hình thức tung tin giả ngày nay đang ngày càng được chuyên nghiệp hóa, dễ dàng lấy được lòng tin của công chúng
Trang 52.Phân loại tin giả
Đã có rất nhiều các cuộc thảo luận, các bài nghiên cứu về việc xác định và phân loại tin giả (fake news) nhưng cho đến nay, vẫn chưa có một quy luật thống nhất là có bao nhiêu loại tin giả bởi hình thức tung tin giữa bối cảnh truyền thông hiện nay ở dưới mọi định dạng (video clip, hình ảnh, các trang tin, thông tin trên mạng xã hội,…) Việc nhất quán gồm bao nhiêu loại tin giả gặp khó khăn khi càng ngày nó càng tồn tại dưới nhiều hình thức và dưới các góc độ khác nhau
Năm 2017, nghiên cứu của ba tác giả Tandoc Jr, Wei Lim, Richard Ling tại
Singapore đã phân loại ra 6 kiểu tin giả phổ biến: tin tức châm biếm, tin tức nhại lại, tin bịa đặt, tin tức lôi kéo vận động, thao túng, quảng cáo và tuyên truyền Trong cuốn số tay đào tạo báo chí “Báo chí, tin giả & tin xuyên tạc” đã chỉ ra 6 dạng tin giả phổ biến: tin bài giật gân có tiêu đề kích thích, tin tuyên truyền, tin châm biếm, những bài viết sản phẩm báo chí cẩu thả, bài viết có chứa tin đồn hoặc tuyên bố chưa được xcas minh chứng thực, tin mang tính thù ghét kích động
Mặc dù mỗi bài nghiên cứu đều được xem xét kỹ lưỡng, phân biệt rõ ràng nhưng vì chưa có tính thống nhất, cho đến nay chúng ta vẫn thường phân loại tin giả thành 2 kiểu theo UNESCO là:
- Thông tin sai lệch/xuyên tạc (disinformation): là thông tin được cố ý tạo ra và
lan truyền với mục đích tiêu cực Loại thông tin được tạo ra nhằm làm người đọc hiểu sai, xuyên tạc sự thật
- Thông tin không đúng sự thật (misinformation): thông tin sai lệch được lan
truyền một cách vô ý, không chủ đích, không có mục đích gây hại Có thể do người nói hiểu sai vấn đề hoặc nghe từ bạn bè, người thân rồi truyền lại
Trang 6
-CHƯƠNG II: CÁC TÁC ĐỘNG GÂY RA BỞI TIN GIẢ (FAKE NEWS) 1.Tác động tới tâm lý, cảm xúc của người đọc
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Trường Giang, Phó Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền nhận định: “Tin giả giống như một loại virus Tiếp xúc với tin giả nhiều lần hoặc nó đến từ một người nổi tiếng, có ảnh hưởng sẽ khiến công chúng bị thuyết phục, tin theo” Tin giả hiện nay đều được gắn với những sự kiện nóng nhất, đang gây bão trong dư luận, chứa sự ly kì, hấp dẫn nên càng dễ đánh trúng tâm lý người đọc, lôi kéo họ cuốn theo bài viết Giờ đây, mỗi lần reload lại bảng tin trên Fcaebook là một lần được tiếp xúc với các thông tin mới Công chúng hiện nay có xu hướng tiếp nhận thông tin qua các ứng dụng mạng xã hội hơn là các trang báo bởi nó cập nhật nhanh chóng và trực quan, ngôn từ hấp dẫn, thú vị và đôi khi, cũng có thể là vô tình được tiếp nhận thông tin
ấy từ bạn bè, người thân đăng tải, chia sẻ lại Đó là môi trường thuận lợi, béo bở để cho những kẻ tung tin giả tiếp cận được công chúng một cách dễ dàng Chỉ cần một cú nhấp chuột ấn like hoặc chia sẻ đã khiến thông tin bịa đặt ấy lan truyền rộng rãi Công chúng thường quên mất việc kiếm chứng, tìm hiểu thông tin, kẻ tung tin giả lại nắm bắt được tâm lý cộng đồng, những vấn đề mà xã hội đang quan tâm để tạo nên những câu chuyện gây sốc, cảm động, hấp dẫn người đọc ngay từ tiêu đề Từ đó, tác động mạnh đến tâm lý, cảm xúc người đọc, khiến người ta vội vàng tin những gì mình thấy thay vì đặt sự hoài nghi lên hàng đầu
Vào tháng 08/2021, trên mạng xã hội xuất hiện câu chuyện một bác sĩ rút máy thở của người nhà để nhường cho sản phụ đang mổ song sinh đã gây xôn xao trong dư luận Câu chuyện bi ai này đã gây chấn động nhận về hàng chục ngàn lượt chia sẻ, thả cảm xúc với hàng ngàn lượt bình luận, hầu hết đều tỏ ra thương xót, cảm động Tuy nhiên, sau quá trình điều tra và làm rõ, thực chất đây chỉ là câu chuyện bịa đặt Ảnh đại diện Facebook của bác sĩ Trần Khoa thực chất là ảnh bác sĩ Toh Wei Seong tại Singapore, hình ảnh hai em bé được cho là may mắn, thoát chết vì được nhường máy thở là hình ảnh một
ca đỡ đẻ bình thường tại Bệnh viện Từ Dũ Kẻ tung tin giả đã biết chọn vấn đề đang được người dân quan tâm tại thời điểm ấy là Covid-19, kèm theo đó là một câu chuyện cảm động, tác động thẳng vào tâm lý người đọc, khiến họ mặc định đây là một câu chuyện có thật Với thủ đoạn tinh vi này, kẻ tung tin giả không chỉ đánh lừa được người dân mà ngay cả những người trong nghề như Phó Tổng Biên tập Báo Pháp luật TP.HCM -Nguyễn Đức Hiển và nhà báo tự do Hoàng Nguyên Vũ đều chia sẻ lại câu chuyện bác sĩ Trần Khoa trên trang Facebook cá nhân của mình với những dòng trạng thái lấy đi nước mắt của bao người
Có thể thấy, kẻ tung tin giả (fake news) luôn biết cách lựa chọn các vấn đề nóng hổi trong xã hội, hiểu được tâm lý cộng đồng để khiến mọi người không chút nghi ngờ gì khi tiếp nhận thông tin Cảm xúc đã khiến mọi người quên đi việc kiểm chứng thông tin, đặt
ra sự hoài nghi về vấn đề Qua vụ bác sĩ Trần Khoa, ta thấy rất ít người có thể tỉnh táo để đặt ra những câu hỏi như: Vì sao bác sĩ có quyền rút ống thở của bệnh nhân? Tại sao bệnh nhân mắc Covid lại nằm chung với sản phụ? Bệnh viện nào thiếu máy thở cho bệnh nhân để xảy ra câu chuyện trên?
Trang 7Bài viết của bác sĩ Trần Khoa lan truyền trên mạng xã hội
(Ảnh: Báo Thanh Niên)
3.Tác động tới hành động của người đọc
Không chỉ tác động tới tâm lý mà tin giả còn khiến người đọc có các hành động sai lệch Vào ngày 4/7/2021, trên không gian mạng lan truyền chóng mặt thông tin với nội dung: “Quyết định lock TP.HCM trong 10-15 ngày, cho TP 36 tiếng đến 48 tiếng chuẩn bị…” Thông tin giả mạo trên đã khiến người dân vô cùng hoang mang và lo lắng bởi diễn biến tại tâm dịch Thành phố Hồ Chí Minh tại thời điểm ấy là rất căng thẳng Người dân lo sợ lock thành phố sẽ không thể đi ra ngoài, từ đó dẫn đến hành động sai lệch như
đổ xô đi mua nhu yếu phẩm, thức ăn dự trữ khiến các siêu thị hết sạch thực phẩm, khan hiếm hàng hóa, ảnh hưởng đến hoạt động phân phối bán lẻ
Thông tin giả mạo “lock TP Hồ Chí Minh 10-15 ngày”
(Ảnh: Báo Lao Động)
Trang 8Người dân đổ xô đi mua tích trữ hàng hóa sau loạt tin giả
(Ảnh: Báo Đại Đoàn Kết)
4.Tác động tới trật tự xã hội, an ninh quốc gia
Tin giả không chỉ tác động tới một số cá nhân, tới một nhóm người mà tệ hơn nữa, những thông tin xuyên tạc, bóp méo sự thật ngày nay còn nhắm vào Đảng, Nhà nước, vào Chính phủ, các cấp chính quyền khiến mất trật tự an an ninh xã hội, gây bất ổn chính trị, ảnh hưởng tới cả một đất nước Các thế lực phản động, thù địch và cơ hội chính trị thường xuyên có các bài viết xuyên tạc, kích động, chống phá, hòng gây mất ổn định nước ta Lợi dụng thời điểm dịch bệnh Covid-19 có những diễn biến phức tạp tại Việt Nam, hàng loạt các bài viết mang tính chất kích động, phản đối các chính sách của Chính phủ, xuyên tạc lời nói của các cấp lãnh đạo đã gây không ít những khó khăn trong nỗ lực phòng chống dịch của Nhà nước Nạn nhân của virus tin giả không phải là các ca dương tính, mà là khủng hoảng niềm tin, bất ổn xã hội, làm xói mòn nỗ lực chống dịch ngày đêm của biết bao con người Đây là những hành vi vô cùng nguy hiểm, không chỉ xúc phạm danh dự nhân phẩm của cá nhân, uy tín của các tổ chức chính quyền mà còn tấn công trực tiếp vào khối đại đoàn kết dân tộc
Vào ngày 19/7/2021, trên mạng xã hội Facebook lan truyền hình ảnh, video clip hình ảnh một người đàn ông trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh tự thiêu giữa đường, kèm theo đó là tiêu đề ghi rằng do bức xúc cách thức chống dịch Covid-19, người dân đã phẫn uất tự thiêu Không chỉ vậy, tiêu đề của thông tin này còn gây kích động khi viết rằng “nhiều hành vi lạm dụng, vi phạm nhân quyền của giới cầm quyền đã đẩy người dân vào cảnh thiếu đói” Thực chất, đó là hình ảnh của một người đàn ông bị bệnh tâm thần không làm chủ được hành vi của mình nên đã tự thiêu, sau đó cũng đã được đưa vào bệnh viện cấp cứu Thông tin sai sự thật trên đã gây hoang mang cho người dân giữa lúc Thành phố Hồ Chí Minh đang là tâm dịch của cả nước, khiến người dân bức xúc, mất niềm tin vào Đảng và Nhà nước, ảnh hưởng xấu đến trật tự xã hội, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước
Trang 9Tin giả người dân tự thiêu vì bức xúc cách chống dịch của Nhà nước
(Ảnh: Báo Tiền phong)
Vào năm 2016, vụ việc bé gái người Nga 13 tuổi sống tại Đức bị cưỡng hiếp tập thể
ở Berlin đã khiến quan hệ ngoại giao giữa 2 nước Nga và Đức rơi vào khủng hoảng trầm trọng Nga cáo buộc Đức đã cố nhấm chìm sự việc, cộng đồng người Nga ở Đức đổ xô ra đường biểu tình gây mất trật tự an toàn xã hội Ngoại trưởng Nga - ông Sergei Lavrov cho rằng vụ việc đã bị cảnh sát Đức cố tình "che giấu", còn ngoại trưởng Đức Frank-Walter Steinmeier tuyên bố Nga đã lợi dụng vụ việc ,chính trị hóa vấn đề Nhưng sau đó,
cô bé 13 tuổi, nhân vật chính trong câu chuyện đã thừa nhận đó là câu chuyện bịa đặt Tin giả đã khiến quan hệ giữa hai nước luôn trong tình trạng căng thẳng, đối đầu nhau
Cộng đồng người Nga ở Đức biểu tình yêu cầu đòi điều tra vụ bé gái Nga bị hãm hiếp.
(Ảnh: Reuters)
4.Tác động tới uy tín, danh dự của cá nhân/tổ chức
Tin giả ngày nay còn được các đối tượng sử dụng để hạ thấp uy tín của các doanh nghiệp, khiến các cơ quan, doanh nghiệp thiệt hại về kinh doanh, ảnh hưởng xấu tới hình ảnh sản phẩm Với tốc độ lây lan nhanh chóng trên mạng xã hội hiện nay, các doanh nghiệp gặp rất nhiều khó khăn khi xử lý tin giả Nhiều doanh nghiệp nhỏ, chưa có đội xử
lý truyền thông chuyên nghiệp thì hệ lụy từ tin giả là rất nặng nề Hơn nữa, để có thể gỡ
Trang 10khi có các tin tiêu cực nổ ra Một số cá nhân cũng vì tin giả mà ảnh hưởng đến uy tín, danh dự nhân phẩm của mình Đã có một vài trường hợp vì tin giả, bịa đặt khiến nạn nhân không thể chịu nổi áp lực, dẫn đến những suy nghĩ dại dột
Vào năm 2015, trên các trang mạng xuất hiện thông tin 15 em học sinh ở Tuyên Quang tử vong do uống Sting – một sản phẩm thuộc tập đoàn PepsiCo Việt Nam sản xuất Sau khi thông tin nổ ra và gây hoang mang dư luận, Chi cục An toàn Vệ sinh Thực phẩm tỉnh Tuyên Quang đã điều tra làm rõ vụ việc và xác nhận đó là tin không có thật, các bênh viện trên địa bàn tỉnh không tiếp nhận trường hợp nào ngộ độc vì Sting Hình ảnh lan truyền được cho là 15 em học sinh thực chất là hình ảnh từ Pakistan Theo đại diện của PepsiCo, chỉ trong 6 ngày sau khi thông tin ấy xuất hiện, uy tín, hình ảnh thương hiệu doanh nghiệp đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng
Tin giả về ngộ độc Sting tràn lan trên các trang tin
(Ảnh: Vietnamnet.vn)
Vào năm 2012, trên các trang mạng tại Châu Á lan truyền nhau bức ảnh được cho là hậu quả của việc bố mẹ phẫu thuật thẩm mỹ sẽ đẻ ra con có ngoại hình xấu xí Tuy nhiên,
đó là tin tức giả mạo, không có thật, bức ảnh đã bị dàn dựng, ba đứa trẻ trong hình ảnh đã
bị photoshop Đó là hình ảnh mà Heidi Yeh – một diễn viên, người mẫu được thuê để chụp quảng cáo cho trung tâm thẩm mỹ Thậm chí nhiều người còn sử dụng bức ảnh bịa đặt ra các câu chuyện như “cô gái phẫu thuật thẩm mỹ để tán tỉnh người chồng giàu có,
sự thật được tiết lộ khi 3 đứa con ra đời” Những thông tin sai sự thật, bịa đặt ấy đã làm
cô gái trẻ Heidi tiêu tan sự nghiệp, các hợp đồng làm việc của cô đều đã bị hủy bỏ, Uy tín, danh dự nhân phẩm của cô đã bị xúc phạm nặng nề và cũng không thể cứu vãn được tình hình bởi tốc độ lây lan chóng mặt của thông tin này
