Khái niệm về tranh luận Tranh luận argument, debate, có khi còn được gọi là tranh biện tranh luận – phản biện là một hình thức giao tiếp ngôn ngữ đặc thù, thường xuất hiện trong những
Trang 1194
Chương 4
KỸ NĂNG TRANH LUẬN 4.1 Những vấn đề chung về tranh luận
4.1.1 Khái niệm về tranh luận
Tranh luận (argument, debate), có khi còn được gọi là tranh biện (tranh luận – phản biện) là một hình thức giao tiếp
ngôn ngữ đặc thù, thường xuất hiện trong những tình huống giao tiếp có tính đối kháng cao, trong đó các bên tranh luận dùng lý lẽ, lập luận để phân tích, luận giải nhằm xác định đúng/sai, phải/trái… về một quan điểm, một tư tưởng, một
vấn đề, một sự việc… nào đó Theo Đại từ điển tiếng Việt thì tranh luận là “bàn cãi có phân tích lý lẽ để tìm ra lẽ phải”1
Có tranh (giành/cạnh tranh, đấu tranh…) mà không có luận
(bàn bạc, biện luận, bình luận, đàm luận, thảo luận…) thì chỉ
là sự cãi cọ, đấu khẩu dựa trên cảm tính cá nhân, chủ quan, không phân tích đúng/sai, không sử dụng lý lẽ và lập luận để xác định chân lý/nghịch lý, phải/trái, hợp lý/bất hợp lý…
Ngược lại, nếu chỉ có luận mà không có tranh thì đó là thuyết
trình, diễn giảng, thuyết giảng… trong đó quan điểm của các bên là cùng hướng, không mâu thuẫn, không đối nghịch… nghĩa là không đòi hỏi thẩm tra để xác định đúng/sai, hay/dở, tốt/xấu, phải/trái…
1 Nguyễn Như Ý (1999), Đại từ điển tiếng Việt, NXB Văn hóa thông tin,
tr.1686
Trang 2195
Một cuộc tranh luận bao giờ cũng đòi hỏi người tham gia phải chứng minh được quan điểm của mình là đúng đắn
Đó là cách ôn hòa nhất giúp mọi người cùng đi đến một nhận thức chung Chính vì thế, tranh biện được coi là tinh hoa của năng lực sử dụng ngôn ngữ, là cách thức phát triển trí tuệ, là hòn đá mài sắc tư duy, là vũ khí đánh đổ mọi sai lầm
Tranh luận xuất hiện ở mọi mặt của đời sống và trong
các sinh hoạt xã hội với mục đích cuối cùng là truy tìm chân
lý Do có sự khác nhau về lịch sử, văn hóa, tập quán, kinh tế,
địa vị xã hội… dẫn đến sự khác biệt về giới hạn nhận thức nên nhiều khi đúng/sai, phải/trái, tốt/xấu… thường bị lẫn lộn, khó phân định Tranh luận chính là cuộc đấu trí, đấu khẩu, là
sự tương tác, cọ xát giữa các quan điểm, tư tưởng trái chiều, đối lập nhau, những cách nhìn khác nhau về một vấn đề, một
sự việc… để nhận thức lại
Tranh luận có đường biên không tách rời với logic Hơn thế, logic còn là một trong những tiêu chuẩn để đánh giá một cuộc tranh luận đúng nghĩa Khi tranh luận, các chủ thể giao tiếp phải lập luận dựa trên các sự kiện, tức là dựa trên diễn biến thực tế để đưa ra những kết luận có tác động thuyết phục người nghe/đọc Một kết luận chỉ thực sự chân thực khi xuất phát từ những tiền đề chân thực và phải tuân thủ các quy luật, quy tắc logic Do vậy, logic là mạch sống của tranh luận, muốn tranh luận có sức hấp dẫn, thuyết phục thì tất yếu phải
có sức mạnh của logic khuynh đảo Một cuộc giao đấu ngôn
từ không chứa đựng hạt nhân logic không thể được coi là một
Trang 3196
cuộc tranh luận Ở phía ngược lại, tranh luận là cơ sở, là mảnh đất để sinh ra logic
Từ đó, có thể định nghĩa: tranh luận là hình thức giao
tiếp ngôn ngữ mang tính đối kháng, nảy sinh khi có sự khác biệt hoặc đối lập gay gắt về quan điểm trước cùng một vấn
đề, một sự viêc, một hiện tượng… trong đó hai bên tranh luận đều nỗ lực dùng lý lẽ, bằng chứng và lập luận để bác bỏ quan điểm của đối phương, đồng thời khẳng định chân lý, lẽ phải thuộc về mình
Định nghĩa trên cho thấy:
- Trong tranh luận có tranh cãi, nhưng bản thân tranh cãi
không phải là tranh luận
Tranh cãi (cãi lộn) là cuộc đấu khẩu bằng lời lẽ không
có quy tắc, luật lệ, mang nặng cảm tính và chỉ trích cá nhân
mà hậu quả thường vượt khỏi sự kiểm soát của lý trí Trong khi đó, tranh luận lại là sự đấu khẩu bằng lý lẽ và lập luận, là
sự tranh thắng bằng lý luận, là sự kết hợp giữa khoa học và nghệ thuật, đòi hỏi phải huy động tổng lực mọi năng lực tinh thần: trí tuệ, tâm lý, cảm xúc, ngôn ngữ, văn hóa… và luôn đòi hỏi phải tuân thủ các quy tắc, quy luật của tư duy logic
Lý luận càng chặt chẽ, luận chứng càng chắc chắn, thái độ càng mềm dẻo nhưng chứa đựng sự cứng rắn và cương quyết thì sức thuyết phục càng cao Nói khác đi, tranh luận không chỉ là hoạt động ngôn ngữ mà còn chịu sự kiểm soát, thẩm tra của lý trí và cảm xúc
Trang 4197
Hoạt động tranh luận hiệu quả phải được xây dựng, kiểm soát và vận hành trên nền tảng của năng lực tư duy phản biện và năng lực lập luận Do đó, sự khác nhau giữa tranh luận với cãi lộn ngoài sự biểu hiện ở động cơ, thái độ thì chỉ dấu quan trọng hơn cả là “cấu trúc” của nội dung thể hiện Tranh luận để bảo vệ, chứng minh cho tính đúng đắn của một
tư tưởng, một quan điểm… phải là sự diễn giải trình tự logic, khoa học theo một “cấu trúc” chặt chẽ gồm:
- Các luận điểm
- Các lý lẽ làm cơ sở, làm chỗ dựa cho các luận điểm, và
- Các minh chứng xác thực cho sự tồn tại của những lý
lẽ đã nêu ra
Ngược lại, các cuộc đấu khẩu theo kiểu “tranh cãi”,
“tranh chấp”, “cãi lộn” chỉ là sự khăng khăng ý kiến chủ quan với mục đích duy nhất là bảo vệ lợi ích cá nhân, “hạ bệ” người khác, lấy ý kiến của riêng mình làm thước đo luận điểm của người khác và nếu cực đoan, có thể đẩy tới sự áp đặt Thực chất chỉ là sự tranh cãi “lấy được”, không mang tính học thuật Vì thế, nó không giải quyết được chính vấn đề đang có nhu cầu làm tường minh hoặc cần phải xác tín về một
sự chắc chắn hơn
- Tranh luận khác với thảo luận, trao đổi
Thảo luận và trao đổi là hai khái niệm khá tương đồng, gần như không có sự khác biệt và đều có chung một nội dung
là nói chuyện, bàn bạc ý kiến, trao đổi, phân tích bằng lý lẽ
Trang 5198
Như đã nói, tranh luận là cuộc đấu khẩu, đấu trí giữa hai (hay các) quan điểm, tư tưởng, ý kiến khác biệt, trái chiều, xung khắc nhau để dẫn đến xác định đúng/sai trong quan điểm hoặc cao hơn là sự phân định kẻ thắng - người thua Trong khi đó, thảo luận (trao đổi) lại là hình thức giao tiếp mang tính “hợp tác” Đó là cuộc nói chuyện qua lại nhằm xem xét sâu hơn, toàn diện và cụ thể hơn một vấn đề, một phương án, một giải pháp… mà các bên cùng quan tâm và đồng thuận tham gia thực hiện nhằm đạt được hiệu quả cao nhất mà các bên cùng mong muốn Đây là lý do dẫn đến sự khác nhau về kết quả của hai hình thức giao tiếp: kết quả của cuộc tranh luận luôn là sự phân định đúng/sai, tốt/xấu, phải/trái… nghĩa là đạt
tới mục đích khẳng định cái (điều) gì đúng, còn với thảo luận
(trao đổi) thì kết quả nhận được là nội dung thảo luận sẽ được hoàn thiện hơn, có chất lượng cao hơn, nghĩa là hướng tới mục
đích thống nhất, hoàn chỉnh các ý kiến Tất nhiên, trong thảo
luận cũng có thể xuất hiện tranh luận khi có bất đồng, nhưng
sự bất đồng ở đây chỉ mang tính tiểu tiết, cục bộ, bất đồng trong xu thế hợp tác, hướng đến mục tiêu chung Vì thế, tính chất tranh luận trong thảo luận thường không căng thẳng, không gây cấn, và không có tính đối kháng Bảng 4.1 trình bày một số điểm khác biệt giữa tranh luận với thảo luận (trao đổi)
1 Nguyễn Như Ý (1999), Đại từ điển tiếng Việt, NXB Văn hóa thông tin,
tr.1533, 1687
Trang 6199
Bảng 4.1 Một số điểm khác biệt giữa tranh luận
với thảo luận (trao đổi)
Thảo luận (Discussion) Tranh luận (Debate)
Mang tính cộng tác hướng tới
sự chia sẻ, hiểu biết
Mang tính đối lập, hướng tới việc chứng minh đối phương sai Lắng nghe để hiểu biết, để tìm
ra ý nghĩa, tìm ra cái nền chung
Lắng nghe với chủ tâm tìm kẽ
hở, nhược điểm để công kích
Mở rộng và thay đổi quan điểm, có cái nhìn rộng rãi, bao dung với tinh thần trách nhiệm
Để bảo vệ những điều giả định như chân lý
Tạo ra một thái độ tâm thức cởi mở, một sự khai thị làm cho mắt sáng ra, cởi mở để sai lầm có thể hiển lộ và cởi mở để thay đổi
Tạo ra một tâm thức đóng, một thái độ phải đúng
Tìm kiếm sức mạnh trong các quan điểm
Tìm kiếm điểm yếu trong các quan điểm khác với mình
Tôn trọng ý kiến của mọi người, không kích bác, xúc phạm ý kiến trái chiều
Phản bác ý kiến đối lập, bảo vệ quan điểm của mình
Thừa nhận ý kiến khác biệt để
có sự hiểu biết rộng hơn Kết thúc luôn ở trạng thái mở
Chỉ có một câu trả lời đúng Kết thúc chỉ có một kết luận
- Tranh luận cũng không phải là phê bình, chỉ trích bởi
tranh luận là dùng lý lẽ, dùng lập luận để phân định lẽ phải, phân định chân lý trong khi phê bình, chỉ trích là sự phê phán,
Trang 7200
phủ định một chiều, mang tính áp đặt khi đứng trên một quan điểm nào đó Sự khác biệt ở đây chính là tranh luận luôn nhìn nhận, xem xét vấn để từ cả hai phía, nghĩa là bên trong khái
niệm tranh luận luôn chứa đựng nội hàm là sự phản biện
4.1.2 Các hình thức tranh luận trong đời sống
Có nhiều cách khác nhau để phân loại một tranh luận Theo tác giả Lê Thị Hồng Vân1, có thể phân loại tranh luận dựa
trên các tiêu chí: Tính chất mâu thuẫn, Hình thức thực hiện
tranh luận và Chức năng, mục đích tranh luận
4.1.2.1 Căn cứ vào tính chất mâu thuẫn
Bao gồm tranh luận không có tính đối kháng và tranh luận có tính đối kháng
a/ Tranh luận không có tính đối kháng
Là loại tranh luận xuất phát từ sự mâu thuẫn, sự đối lập
không mang tính bản chất, chỉ là mâu thuẫn mang tính tạm thời, cục bộ Đó là:
- Mâu thuẫn do đối lập về quan điểm sống, về chuẩn mực đạo đức và ứng xử giữa các cá nhân/thế hệ trong gia đình cũng như ngoài xã hội (tranh luận đời thường)
- Mâu thuẫn do đối lập về quyền lợi kinh tế (giữa các nhóm lợi ích, các tầng lớp khác nhau trong xã hội) Ví dụ: tranh luận trên báo chí hay ở nghị trường về một quyết sách, một chủ trương phát triển kinh tế - xã hội của đất nước hay của địa phương…; hoặc sự đối lập về quan điểm học
1 Lê Thị Hồng Vân, Sđd, tr.290
Trang 8201
thuật/nghệ thuật (giữa các trường phái khoa học, các quan điểm nghệ thuật) Ví dụ: tranh luận giữa các trường phái phê bình văn học…
b/ Tranh luận đối kháng
Là loại tranh luận do mâu thuẫn mang tính bản chất, toàn diện, sâu sắc, không thể dung hòa (về quyền lợi, tư tưởng), có tính chất đối đầu quyết liệt, phủ định, loại trừ nhau
“một mất, một còn” giữa hai lực lượng đối địch nhau về các lợi ích Thuộc nhóm này có:
- Tranh luận tại tòa giữa hai bên nguyên đơn và bị đơn, giữa bên công tố (buộc tội) và luật sư bào chữa (gỡ tội)
- Tranh luận chính trị, tư tưởng do mâu thuẫn đối kháng mang tính xã hội giữa các giai cấp, đảng phái chính trị nhằm loại trừ nhau để tranh giành quyền lực Vì tính chất căng thẳng, quyết liệt, không khoan nhượng nên tranh luận này còn gọi là
luận chiến
4.1.2.2 Căn cứ vào hình thức tranh luận
Có thể chia tranh luận thành: tranh luận trực tiếp và tranh
luận gián tiếp
a/ Tranh luận trực tiếp: là dạng thức tranh luận trong
đó hai bên tranh luận bằng cách đấu khẩu, đối đáp trực tiếp Hình thức này thường diễn ra với các dạng tranh luận đời thường, tranh luận trong hội thảo, trong lớp học, trên nghị trường, trong phiên tòa…
b/ Tranh luận gián tiếp: là dạng thức tranh luận bằng văn bản viết, được đăng tải trên báo chí (gọi là bút chiến, nên
cuộc tranh luận thường diễn ra căng thẳng, kéo dài)
Trang 9202
4.1.2.3 Căn cứ vào chức năng, mục đích
Dựa vào chức năng, mục đích có thể phân loại tranh luận thành: tranh luận đời thường, tranh luận theo chủ để và tranh luận mô phỏng
a/ Tranh luận đời thường: dạng tranh luận này thường
diễn ra trong phạm vi gia đình, cơ quan, công ty, hội đoàn… hoặc trong các quan hệ xã hội như anh em, bạn bè, đồng nghiệp, đối tác… Chủ đề tranh luận khá đa dạng, xuất hiện ngẫu nhiên, tùy hứng, tùy hoàn cảnh, không có chuẩn bị trước
mà thường bắt nguồn từ những bất đồng quan điểm nảy sinh trong cuộc sống và các mối quan hệ thường ngày
b/ Tranh luận theo chủ đề: đây là dạng tranh luận có
chủ đề đã định trước và các bên tham gia tranh luận thường
có sự chuẩn bị chu đáo, bài bản Chủ đề tranh luận thường là các vấn đề xã hội có tính thời sự, có ý nghĩa rộng rãi, được dư luận quan tâm Dạng tranh luận này thường diễn ra trong học thuật, tranh luận nghị trường, tranh luận trong các hội nghị, hội thảo, tranh luận trên báo chí, trong các phiên tòa…
c/ Tranh luận mô phỏng: là dạng tranh luận với chủ đề
và bối cảnh giả định Mục đích là thông qua cuộc thi tranh luận để đánh giá trình độ kiến thức, sự hiểu biết, năng lực tư duy, khả năng lập luận, tài ứng biến và hùng biện Dạng tranh luận này thường được tổ chức trong nhà trường nhằm rèn luyện và nâng cao các kỹ năng thuyết trình và tranh luận cho học sinh, sinh viên
Trang 10203
Đối với những người hoạt động trong lĩnh vực Luật, dạng
thức tranh luận quan trọng thường được gặp là tranh luận đối
kháng và trực tiếp
Ngoài ra, do tính đặc thù của hoạt động trong lĩnh vực Luật, người ta còn phân chia tranh luận thành tranh luận trong
tố tụng và tranh luận ngoài tố tụng
- Tranh luận trong tố tụng là tranh luận trong suốt các
giai đoạn của hoạt động tố tụng theo quy định của pháp luật,
mà trọng tâm là tranh luận tại phiên tòa, lấy phiên tòa làm trung tâm, lấy kết quả tranh luận tại phiên tòa là kết quả chủ yếu trong việc giải quyết toàn bộ vụ án
- Tranh luận ngoài tố tụng là tranh luận không theo quy
định của pháp luật, do các bên tiến hành để làm rõ các vấn đền có liên quan đến vụ án Tranh luận ngoài tố tụng có thể thực hiện trước vụ án (tiền tố tụng) hoặc sau vụ án (sau khi có phán quyết của tòa án)
Trong một số trường hợp, người ta có thể phân loại tranh luận thành tranh luận song phương hoặc đa phương; tranh luận theo một trình tự, thủ tục nhất định (hình sự khác dân sự); tranh luận trong tố tụng hình sự, dân sự, hành chính, lao động
Việc phân loại các hình thức tranh luận như trên cho thấy một cuộc tranh luận có thể được diễn ra ở mọi cấp độ,
mọi nơi, mọi lúc và thường gồm có hai phía: phía ủng hộ và phía chống đối Tuy nhiên, tranh luận cũng có thể được diễn
ra trong chính bản thân mỗi người, được biểu hiện qua sự tự vấn, tự đấu tranh với chính các tri thức trong bản thân để tìm
ra những tri thức mới (sự sáng tạo) hoặc hoàn thiện hơn các
Trang 11204
tri thức của chính mình Thường xuyên tự tranh luận cũng là một trong những cách hiệu quả để tự tu dưỡng, góp phần hoàn thiện và nâng cao giá trị bản thân
4.2 Vai trò của tranh luận trong đời sống và xã hội
Tranh luận tự do trên các diễn đàn công khai là một hoạt động lâu đời, là một hình thức trao đổi ý kiến và cũng là nề nếp sinh hoạt không thể thiếu trong các xã hội dân chủ và văn minh Trong xã hội dân chủ hiện đại, quyền tranh luận có vai trò đặc biệt quan trọng, đồng thời lưu lượng của những tranh luận cởi mở, nghiêm túc được xem là chỉ dấu, là thước đo của một xã hội lành mạnh Các mối quan hệ trong xã hội luôn luôn làm nảy sinh những tình huống phức tạp chứa đựng những mâu thuẫn đòi hỏi phải giải quyết, bất kể đó là lĩnh vực nào của đời sống: từ đạo đức, lối sống, văn hóa… đến chính trị, giáo dục, khoa học, kinh tế, luật pháp… Tranh luận là cách giải quyết các mâu thuẫn dựa trên sức mạnh của trí tuệ – ngôn từ, là cách giải tỏa mâu thuẫn một cách ôn hòa, giúp cân bằng các mối quan hệ, giúp mọi người san bằng cách biệt và được chung sống hòa bình bên nhau
Tranh luận là hoạt động cần thiết để các quan điểm đối nghịch, mâu thuẫn nhau có cơ hội cọ xát nhằm phân định đúng/sai, phải/trái Khi có sự khác nhau về quan điểm, tranh luận xảy ra là điều khó tránh, hơn thế là điều rất cần thiết Sự khác biệt về điều kiện, hoàn cảnh lịch sử, kinh tế, văn hóa, giáo dục… tất yếu dẫn đến những khác biệt, thậm chí mâu thuẫn về quan điểm, cách nhìn nhận, xem xét đánh giá một vấn đề, một sự việc Tranh luận là giải pháp cần thiết và
