Luận văn thạc sĩ tổ chức hoạt động dạy học theo nhóm chương “điện tích điện trường” vật lí 11 trung học phổ thông với sự hỗ trợ của các phương tiện dạy học hiện đại

Đối chiếu với mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu trong quá trình thực hiện đề tài “Tổ chức hoạt động dạy học theo nhóm chương “Điện tích Điện trường” Vật lí 11 trung học phổ thông với sự hỗ trợ của các phương tiện dạy học hiện đại”, luận văn đã đạt được những kết quả sau: 1. Góp phần bổ sung cơ sở lí luận của PPDH theo nhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại. Cụ thể là luận văn đã đưa ra các biện pháp giúp GV tổ chức giờ DH nhóm thành công, đưa ra dấu hiệu tổ chức bài DH theo nhóm: Kiến thức mới được xây dựng trên kiến thức cũ; bài học nghiên cứu một định luật bằng thực nghiệm; kiến thức vật lí có nhiều tranh luận; bài ôn tập củng cố kiến thức. Đề xuất được qui trình DH theo nhóm. Vai trò của các PTDH hiện đại trong DH học vật lí. Từ đó, phân tích sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại trong DH theo nhóm. 2. Điều tra thực trạng sử dụng PTDH hiện đại trong DH vật lí và tổ chức DH nhóm tại một số trường trên địa bàn tỉnh Quảng Trị. Trên cơ sở đó biết được những thuận lợi và khó khăn của GV khi tiếp cận với PPDH mới, đồng thời lắng nghe ý kiến của HS xung quanh vấn đề đổi mới PPDH trong nhà trường hiện nay. 3. Đề xuất việc lựa chọn kiến thức có thể tổ chức DH nhóm trong chương “Điện tích – Điện trường” với các hình thức nhóm khác nhau. 4. Đề xuất qui trình xây dựng hệ thống kho tư liệu sử dụng trong DH nhóm và xây dựng hệ thống kho tư liệu sử dụng trong DH nhóm chương “Điện tích – Điện trường” bằng cách khai thác từ nhiều nguồn: từ internet, từ đĩa CD, VCD, DVD vật lí, từ các chương trình truyền hình, từ các phần mềm DH, từ các nguồn khác...Từ những nguồn này, chúng tôi đã khai thác được 15 hình ảnh, 25 phim TN và 30 TN mô phỏng. 5. Đề xuất qui trình và biện pháp sử dụng PTDH hiện đại trong tiến trình DH nhóm, cụ thể: sử dụng PTDH hiện đại trong giai đoạn giao nhiệm vụ; giai đoạn thảo luận nhóm và giai đoạn trình bày, đánh giá kết quả. 6. Đề xuất quy trình thiết kế bài DH theo phương pháp nhóm với sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại và sử dụng quy trình đã đề xuất để thiết kế 4 giáo án trong chương “ Điện tích Điện trường” Vật lí 11 THPT. 7. Tiến hành TNSP để kiểm nghiệm tính đúng đắn của giả thuyết khoa học và tính khả thi của đề tài. Kết quả TNSP cho phép khẳng định: Giả thuyết khoa học của đề tài là hoàn toàn đúng đắn, nghĩa là DH theo phương pháp nhóm với sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại vào DH chương “Điện tích – Điện trường” Vật lí 11 THPT giúp HS phát huy tính tích cực, tự lực và hợp tác trong học tập. Từ đó, nâng cao chất lượng DH vật lí ở trường THPT.  Qua quá trình thực hiện đề tài, đặc biệt là quá trình TNSP, chúng tôi có một số đề xuất như sau: Nhà trường cần trang bị đầy đủ cơ sở vật chất và thiết bị phục vụ cho việc DH như: trong các phòng học phải có máy chiếu, MVT được kết nối mạng Internet, phòng học phải có kích thước hợp lý để tất cả các nhóm có không gian làm việc và GV có thể quan sát sự làm việc của các nhóm, bàn ghế trong lớp cơ động, có thể kê được các bàn liền kề với nhau hoặc hai bàn quay mặt vào nhau để HS thuận tiện trong quá trình hình thành nhóm, số lượng HS trong lớp học không nên quá đông; Nên tổ chức các lớp học bồi dưỡng thường xuyên cho GV về việc áp dụng PPDH theo nhóm với sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại vào DH. HS cần phải làm quen với phương pháp nhóm trước khi tham gia vào tiết học được tổ chức theo nhóm.

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các chữ viết tắt 4

Danh mục các bảng, biểu đồ, đồ thị, hình ảnh và sơ đồ 5

MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 9

3 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 10

4 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Đối tượng nghiên cứu 11

7 Giới hạn đề tài 11

8 Giả thuyết khoa học 11

9 Cấu trúc và nội dung luận văn 11

NỘI DUNG 13

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA CÁC PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI 13

1.1 Tổ chức hoạt động dạy học nhóm 13

1.1.1 Tổ chức hoạt động dạy học 13

1.1.2 Khái niệm DH nhóm 16

1.1.3 Phân loại nhóm 17

1.1.4 Dấu hiệu tổ chức DH theo nhóm 20

1.1.5 Các kỹ năng cần hình thành cho HS khi tham gia hoạt động nhóm 22

1.1.6 Quy trình DH theo nhóm 23

1.1.7 Đánh giá kết quả làm việc nhóm 25

1.2 Dạy học với sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại 28

1.2.1 Khái niệm PTDH hiện đại 28

1.2.2 Các loại PTDH hiện đại thường sử dụng trong DH vật lí 29

1.2.3 Vai trò của PTDH hiện đại trong DH vật lí 30

1.2.4 Sự hỗ trợ của PTDH hiện đại trong DH theo nhóm 31

1.2.5 Sự cần thiết của việc sử dụng PTDH hiện đại 34

1.3 Thực trạng của việc tổ chức DH theo nhóm với sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại 35

Kết luận chương 1 38

CHƯƠNG 2 DẠY HỌC CHƯƠNG “ĐIỆN TÍCH - ĐIỆN TRƯỜNG” VẬT 11 LÍ THPT THEO HÌNH THỨC NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA CÁC PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI 39

2.1 Đặc điểm của chương 39

2.1.1 Nhiệm vụ của chương 39

2.1.2 Mục tiêu của chương “ Điện tích – Điện trường” 42

2.2 Các đơn vị kiến thức có thể tổ chức DH theo nhóm 43

2.2.1 Đơn vị kiến thức vật lí có thể tổ chức theo hình thức nhóm hai HS: 43

2.2.2 Đơn vị kiến thức vật lí có thể tổ chức theo hình thức nhóm nhỏ

thông thường 43

2.2.3 Đơn vị kiến thức vật lí có thể tổ chức theo hình thức nhóm chuyên gia 44

2.2.4 Đơn vị kiến thức vật lí có thể tổ chức theo hình thức nhóm kim tự tháp 44

2.3 Xây dựng hệ thống tư liệu sử dụng trong DH theo nhóm 44

2.3.1 Nguyên tắc xây dựng kho tư liệu 44

2.3.2 Qui trình xây dựng hệ thống kho tư liệu sử dụng trong DH nhóm 45

2.3.3 Xây dựng kho tư liệu 46

2.4 Sử dụng các PTDH hiện đại trong tiến trình DH theo nhóm chương

“Điện tích - Điện trường” 49

2.4.1 Qui trình sử dụng các PTDH hiện đại trong tiến trình DH theo nhóm 49

2.4.2 Sử dụng các PTDH hiện đại trong tiến trình DH theo nhóm 50

2.5 Thiết kế một số bài DH chương “Điện tích - Điện trường” Vật lí 11 THPT

theo hình thức nhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại 53

2.5.1 Qui trình thiết kế bài DH theo nhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại 53

2.5.2 Thiết kế một số bài DH chương “ Điện tích- Điện trường” 55

Kết luận chương 2 65

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 66

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 66

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 66

3.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm 66

3.2 Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm 66

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 66

3.2.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm 67

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 67

3.3.1 Chọn mẫu thực nghiệm 67

3.3.2 Quan sát giờ học 67

3.3.3 Phiếu điều tra 68

3.3.4 Bài kiểm tra 68

3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 68

3.4.1 Nhận xét tiến trình DH 68

3.4.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 69

3.4.3 Kiểm định giả thuyết thống kê 74

Kết luận chương 3 76

KẾT LUẬN 77

TÀI LIỆU THAM KHẢO 79 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH ẢNH VÀ SƠ ĐỒ

Bảng 3.1 Số liệu HS được chọn làm mẫu thực nghiệm 69

Bảng 3.2 Bảng thống kê các điểm (Xi ) của bài kiểm tra 71

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất 71

Bảng 3.4 Bảng thống kê số HS đạt điểm (Xi ) trở xuống 73

Bảng 3.5 Bảng thống kê số % HS đạt điểm (Xi) trở xuống 73

Bảng 3.6 Bảng các tham số thống kê 75

Biểu đồ Biểu đồ 3.1 Biểu đồ phân bố điểm của hai nhóm TNg và ĐC 72

Biều đồ 3.2 Biểu đồ phân phối tần suất của hai nhóm TNg và nhóm ĐC 72

Biểu đồ 3.3 Biểu đồ phân phối tần số luỹ tích của nhóm TNg và nhóm ĐC 74

Đồ thị Đồ thị 3.1 Đồ thị phân phối tần suất của nhóm TNg và nhóm ĐC 73

Đồ thị 3.2 Đồ thị phân phối tần suất lũy tích của nhóm TNg và nhóm ĐC 74

Hình Hình 1.1 Mô hình nhóm hai HS 17

Hình 1.2 Mô hình nhóm nhỏ thông thường……….….18

Hình 1.3 Mô hình nhóm chuyên ……… 19

Hình 1.4 Mô hình nhóm kim tự tháp 20

Hình 1.5 Hình ảnh video TN kiểm tra vật nhiễm điện bằng điện nghiệm 32

Hình 1.6 Hình ảnh chia nhóm bằng phần mềm Mindmap 33

Hình 2.1 Hình ảnh đường sức điện 47

Hình 2.2 Hình ảnh nhiễm điện do hưởng ứng 47

Hình 2.3 TN mô phỏng cấu tạo của nguyên tử 48

Hình 2.4 TN mô phỏng nhiễm điện do tiếp xúc, hưởng ứng 48

Hình 2.5 TN cọ xát quả bóng vào vải khô 49

Hình 2.6 TN nhiễm điện do hưởng ứng 49

Hình 2.7 TN tương tác giữa hai điện tích điểm 52

Sơ đồ

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ tiến trình DH theo nhóm 24

Sơ đồ 2.1 Sơ đồ cấu trúc chương “Điện tích – Điện trường”……… 45

Sơ đồ 2.2 Qui trình xây dựng kho tư liệu sử dụng trong DH nhóm 45

Sơ đồ 2.3 Qui trình sử dụng PTDH hiện đại trong tiến trình DH nhóm 50

Sơ đồ 2.4 Qui trình thiết kế bài DH theo nhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại 54

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Đất nước ta đang trong giai đoạn CNH, HĐH và hội nhập với cộng đồng quốc

tế Nhân tố quyết định thắng lợi cho CNH, HĐH và hội nhập quốc tế chính là thế hệtrẻ Việt Nam Xây dựng và phát triển nguồn nhân lực cho sự nghiệp CNH, HĐH làmột nhiệm vụ quan trọng mà Đảng, Nhà nước đặt ra cho Ngành Giáo dục và được

chỉ thị rõ trong nghị quyết Đại hội XI của Đảng: “Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh

nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan

trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam” [5]

Để đáp ứng nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho đất nước và đáp ứng yêu cầungày càng cao của xã hội, đòi hỏi Ngành Giáo dục phải đổi mới một cách toàn diện

về nội dung, phương pháp, PTDH Đổi mới phương pháp học tập nhằm phát huy tối

đa tính tích cực, chủ động, sáng tạo và năng lực hợp tác của người học là một vấn đềrất lớn được Đảng, Nhà nước và Bộ Giáo dục - Đào tạo đặc biệt quan tâm Điều đó

được khẳng định trong Dự thảo Chiến lược phát triển giáo dục 2009-2020: “Giáo

dục và đào tạo phải góp phần tạo nên một thế hệ người lao động có tri thức, có đạo đức, có bản tính trung thực, có tư duy phê phán, sáng tạo, có kỹ năng sống, kỹ năng giải quyết vấn đề để làm việc hiệu quả trong môi trường toàn cầu hóa vừa hợp tác vừa cạnh tranh Điều này đòi hỏi phải có những thay đổi căn bản về hệ thống giáo dục từ nội dung, phương pháp dạy học đến việc xây dựng những môi trường giáo dục lành mạnh và thuận lợi, giúp người học có thể chủ động, tích cực, kiến tạo kiến thức, phát triển kỹ năng và vận dụng những điều đã học vào cuộc sống” [4] và được

qui định tại điều 28 Luật Giáo dục: “Phương pháp giáo dục ở trường phổ thông

phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng khả năng tự học, làm việc theo nhóm; rèn luyện kiến thức vận dụng vào thực tiễn; tác động vào tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho mọi học sinh” [17]

Trong các trường phổ thông hiện nay, hình thức DH chủ yếu vẫn là thầy đọctrò chép, DH theo lối truyền thụ kiến thức một chiều, nhồi nhét kiến thức cho HS.Người dạy chỉ chú trọng giảng giải, thông báo kiến thức một cách định sẵn, còn HS

tính tích cực, tự lực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS Mặc dù có nhiều PPDHtích cực, trong đó có PPDH nhóm - một phương pháp chú trọng đến sự tương tácgiữa thầy và trò, phát huy tốt tính tích cực của HS đã được GV sử dụng trong DHnhưng do nhiều nguyên nhân khác nhau vẫn chưa mang lại hiệu quả cao trong việcphát huy được tính tích cực, tự lực của HS trong học tập Một trong những nguyênnhân quan trọng dẫn đến tình trạng trên là do một số GV vẫn ngại sử dụng cácPTDH, đặc biệt là các PTDH hiện đại.

Trong quá trình DH, PTDH đóng vai trò hết sức quan trọng, góp phần hìnhthành kiến thức mới, làm rõ các sự vật, hiện tượng vật lí, làm tăng thêm hứng thútrong quá trình HĐNT cho HS Hiện nay, với sự phát triển vượt bậc của CNTT đangtạo ra những thay đổi lớn trong PPDH, một trong số đó là việc khai thác và sử dụngCNTT trong DH nhằm tích cực hóa HĐNT của HS

Trong những năm gần đây, việc ứng dụng CNTT vào DH diễn ra sôi nổi và

DH với sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại mang lại hiệu quả tích cực trong quá trình

DH, chỉ thị 58/CT/TW của Bộ chính trị về “Đẩy mạnh ứng dụng và phát triển phục

vụ sự nghiệp CNH, HĐH” trong đó nhấn mạnh nhiệm vụ của Bộ Giáo dục và Đào

tạo: “Đẩy mạnh ứng dụng CNTT trong giáo dục và đào tạo ở tất cả các cấp học,

bậc học, ngành học theo hướng sử dụng CNTT như là một công cụ hỗ trợ đắc lực

nhất cho đổi mới phương pháp giảng dạy, học tập ở tất cả các môn học” [1]

Vật lí học là một môn khoa học thực nghiệm Nó dựa vào quan sát, TN vàphép đo để tìm hiểu các định luật của tự nhiên Tuy nhiên không phải TN nào cũngtiến hành được trong một giờ lên lớp Do đó, trong quá trình DH, các PTDH hiệnđại là công cụ hữu hiệu hỗ trợ TN, giúp GV làm rõ các kiến thức vật lí, kiểm chứngtính đúng đắn của các định luật, giải thích các hiện tượng vật lí, từ đó trực quan hóa,kích thích hứng thú học tập, làm tăng niềm tin vào khoa học cho HS

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, việc sử dụng phương pháp nhóm với sự

hỗ trợ của các PTDH hiện đại trong quá trình DH có tác dụng nâng cao chất lượng

DH vật lí trong trường THPT, góp phần đạt mục tiêu đổi mới giáo dục

Do đó, chúng tôi thực hiện nghiên cứu đề tài: “Tổ chức hoạt động dạy học theo nhóm chương “Điện tích - Điện trường” Vật lí 11 trung học phổ thông với

sự hỗ trợ của các phương tiện dạy học hiện đại”.

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Trong nhiều năm qua cùng với sự phát triển và đổi mới của giáo dục, vấn đềđổi mới PPDH theo hướng phát huy tích cực, chủ động, sáng tạo của HS, việc tổchức HĐNT của HS đã được nhiều tác giả quan tâm và nghiên cứu như: NguyễnHữu Châu, Nguyễn Đức Thâm, Nguyễn Ngọc Hưng, Lê Công Triêm, Nguyễn Đức

Vũ, Trần Thị Tú Anh, Lê Văn Giáo, Lê Thúc Tuấn, Nguyễn Thị Hồng Việt, PhạmHữu Tòng… đã đề cập đến việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HSthông qua việc tổ chức HĐNT

Vấn đề tổ chức hoạt động DH theo nhóm với sự hỗ trợ của các PTDH đã được

quan tâm gần đây như: Luận văn thạc sĩ “Nâng cao hiệu quả dạy học vật lí ở trường

THPT thông qua các biện pháp tổ chức hoạt động hợp tác nhóm” của Hồ Thị Bạch

Phương, Huế - 2007 đã xây dựng cơ sở lí luận về DH hợp tác nhóm và nêu lên đượcmột số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả DH qua việc tổ chức hoạt động hợp tác

nhóm cho HS Luận văn thạc sĩ “Tổ chức hoạt động học tập theo nhóm trong quá

trình dạy học phần Điện và Quang hình học vật lí lớp 11 nâng cao THPT” của Lê

Khắc Thuận, Huế - 2009 Luận văn đã trình bày được cơ sở lí luận của việc tổ chứchoạt động nhóm nhằm phát huy năng lực nhận thức của HS trong DH vật lí Luận

văn thạc sĩ: “Tổ chức hoạt động dạy học hợp tác nhóm với sự hỗ trợ của công nghệ

thông tin trong dạy học phần Điện từ Vật lí 11 Trung học phổ thông nâng cao” của

Ngô Tấn Minh Luận văn thạc sĩ:“Thiết kế bài dạy học phần Quang hình học - Vật

lý 11 nâng cao theo phương pháp dạy học hợp tác nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính” của Lê Thị Thùy Trang Luận văn thạc sĩ: “Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh theo hình thức nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính trong dạy học chương Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể Vật lý 10 trung học phổ thông” của Lê Thị

Minh Nguyệt, Huế - 2010 Luận văn thạc sĩ: “Tổ chức hoạt động nhận thức cho học

sinh trong dạy học phần Quang hình học vật lí 11 nâng cao theo nhóm với sự hỗ trợ của sơ đồ tư duy” của Lưu Thanh Thưởng Luận văn thạc sĩ: “Vận dụng mô hình học hợp tác với sự hỗ trợ của các phương tiện dạy học hiện đại vào dạy học chương

“Chất khí”, Vật lí 10 nâng cao” của Lý Hà Thu, Huế - 2011 Luận văn thạc sĩ: “Sử

cao” của Lê Thị Kiều Tiên, Huế năm 2011 Các luận văn này đã đưa ra được cơ sở

lý luận của việc tổ chức HĐNT cho HS theo nhóm trong DH vật lí và sự hỗ trợ củacác phương tiện khác nhau trong DH

Mặc dù đã có nhiều tác giả nghiên cứu về PPDH theo nhóm, cũng như việcnghiên cứu sử dụng các PTDH vật lí, nhưng chưa có tác giả nào nghiên cứu DH

theo nhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại trong chương “Điện tích-Điện trường”.

3 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

- Xây dựng được qui trình thiết kế DH theo nhóm với sự hỗ trợ của PTDHhiện đại

- Thiết kế được một số bài DH cụ thể chương “Điện tích - Điện trường” Vật lí

11 THPT theo hình thức nhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại

- Góp phần bổ sung cơ sở lí luận của việc tổ chức hoạt động DH theo nhómtrong DH vật lí ở trường THPT với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại

4 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Để đạt được các mục tiêu trên, đề tài cần thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về PPDH theo nhóm;

- Nghiên cứu vai trò hỗ trợ của PTDH hiện đại trong DH theo nhóm;

- Đánh giá thực trạng của việc sử dụng PTDH trong tổ chức DH theo nhóm ởtrường phổ thông hiện nay;

- Nghiên cứu chương “Điện tích - Điện trường” Vật lí 11 THPT;

- Thiết kế một số bài DH chương “Điện tích - Điện trường” Vật lí 11 THPTtheo hướng tổ chức hoạt động DH theo nhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại;

- Tiến hành TNSP ở trường phổ thông để đánh giá kết quả của đề tài

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Nghiên cứu văn kiện của Đảng và Nhà nước, Luật Giáo dục cùng với các chỉthị của bộ Giáo dục và Đào tạo về việc đổi mới PPDH trong nhà trường phổ thônghiện nay;

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc tổ chức HĐNT;

- Nghiên cứu cơ sở tâm lý và cơ sở lí luận về DH theo nhóm;

- Nghiên cứu sử dụng PTDH hiện đại trong DH theo nhóm;

- Nghiên cứu mục tiêu, nội dung, chương trình SGK chương “Điện tích - Điệntrường” Vật lí 11 THPT

5.2 Phương pháp điều tra

- Điều tra thông qua việc trao đổi với GV để biết được thực trạng tổ chức hoạtđộng DH theo nhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại trong nhà trường phổ thông;

- Điều tra thăm dò ý kiến của HS để biết được được thực trạng tổ chức hoạtđộng DH theo nhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại trong nhà trường phổ thông

5.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành TNSP ở trường THPT để đánh giá hiệu quả của việc DH theo nhóm

với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại.

5.4 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng phương pháp thống kê để xử lí số liệu thu được từ quá trình TNSP đểkiểm tra tính hiệu quả mà đề tài thu được

6 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động DH chương “Điện tích - Điện trường” Vật lí 11 THPT theo nhómvới sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại

7 Giới hạn đề tài

Do hạn chế về thời gian thực hiện nên đề tài chỉ nghiên cứu tổ chức hoạt động

DH theo nhóm chương “Điện tích - Điện trường” Vật lí 11 THPT với sự hỗ trợ củacác PTDH hiện đại

8 Giả thuyết khoa học

Nếu các giờ học trong chương “Điện tích - Điện trường” được tổ chức theohình thức nhóm với sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại theo qui trình và biện pháp đềxuất thì sẽ phát huy được tính tích cực của HS, qua đó góp phần nâng cao chấtlượng và hiệu quả DH

9 Cấu trúc và nội dung luận văn

Phần mở đầu

Phần nội dung

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động dạy học theo

nhóm với sự hỗ trợ của các phương tiện dạy học hiện đại

Chương 2 Dạy học chương “Điện tích - Điện trường” Vật lí 11 trung học phổ

thông theo hình thức nhóm với sự hỗ trợ của các phương tiện dạy học hiện đại

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

Phần kết luận

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

NỘI DUNG CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA CÁC PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI

Theo tâm lý học, hoạt động là mối quan hệ tác động qua lại giữa con người vàthế giới để tạo ra sản phẩm về phía thế giới và cả về phía con người

Theo quan điểm triết học Mác - Lênin, nhận thức được định nghĩa là quá trìnhphản ánh biện chứng, tích cực, tự giác và sáng tạo hiện thực khách quan vào trong

bộ óc của con người trên cơ sở thực tiễn

Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê, nhận thức là kết quả của quá trìnhphản ánh và tái hiện hiện thực khách quan vào trong tư duy; kết quả là con ngườinhận biết, hiểu biết thế giới khách quan [14]

Tóm lại: Có thể hiểu nhận thức là quá trình phản ánh và tái hiện sự vật, hiệntượng của thế giới khách quan vào não người Từ đó con người có thể tư duy một cáchtích cực và sáng tạo để ngày càng biết và hiểu về thế giới khách quan

Vậy HĐNT có thể hiểu là hoạt động tích cực của con người hướng vào nghiêncứu các quy luật của thế giới vật chất, tri thức khoa học, nhận thức văn hóa, các mốiquan hệ giữa con người với giới tự nhiên để thích ứng và cải tạo nó

1.1.1.2 Hoạt động DH

DH là một hoạt động đặc trưng, chủ yếu của nhà trường, là một quá trình hoạtđộng xã hội Dựa trên những cơ sở phương pháp luận và quan điểm khác nhau, quátrình DH có nhiều khái niệm khác nhau:

- Trên cơ sở triết học và tâm lý học, DH là quá trình nhận thức diễn ra theoquy luật phổ biến về nhận thức luận trong triết học và quy luật đặc thù của tâm lýhọc.

- Theo quan điểm tiếp cận hoạt động, DH là quá trình hoạt động của GV và HSnhằm chiếm lĩnh nội dung học vấn

- Theo quan điểm tiếp cận nhân cách, DH là quá trình hình thành nhân cách,phát triển toàn diện cho HS

Quá trình DH bao gồm hoạt động của GV và hoạt động của HS Trong đó :

- GV là chủ thể của hoạt động dạy Đối tượng của hoạt động này là HS và hoạtđộng học của chúng Do đó, hoạt động dạy thực chất là tổ chức và điều khiển mộtcách hợp lý hoạt động học Yêu cầu cao nhất đối với thầy là phải nắm vững logicphát triển của khái niệm khoa học rồi từ đó tổ chức hợp lý nội dung bài học và tổchức điều khiển, chỉ đạo trò thực hiện hoạt động học một cách tối ưu Người dạykhông những chỉ truyền thụ cho HS những nội dung đáp ứng mục tiêu đã đề ra màcòn là người định hướng, giúp đỡ, hướng dẫn HS trong quá trình lĩnh hội, chỉ khinào nắm bắt được các điều kiện bên trong (hiểu biết, năng lực, hứng thú, ) của HSthì GV mới đưa ra các tác động sư phạm để hoạt động học đạt kết quả mong muốn

- HS là chủ thể của hoạt động học Hoạt động học là một HĐNT đặc biệt của

HS chỉ diễn ra theo phương thức nhà trường dưới sự hướng dẫn của GV hay nóicách khác là dưới tác động của hoạt động dạy Như vậy, trò muốn chiếm lĩnh đượccác tri thức khoa học cần phải tuân theo sự chỉ đạo và hướng dẫn của thầy, đồngthời bản thân trò cũng phải tự giác, tích cực, tự ý thức được mục đích của việc họctập, và phải nổ lực phấn đấu tự điều khiển, điều chỉnh hoạt động của mình vươn tớigiành kết quả Chỉ khi nào hoạt động học của trò diễn ra trong sự tự giác, tích cực,

tự lực cùng hợp tác thì việc học nói riêng và quá trình DH nói chung mới đạt đượckết quả cao

Như vậy, hoạt động dạy và hoạt động học không thể đứng tách rời nhau, cómục đích rõ ràng, có nội dung và kế hoạch cụ thể Trong mỗi hoạt động đều có sựxuất hiện của thầy và trò, hoạt động dạy không phải chỉ có riêng thầy cũng nhưkhông chỉ có riêng trò trong hoạt động học Có hoạt động dạy thì phải có hoạt độnghọc và ngược lại Chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau, là hai mặt của một quá

trình Sự tồn tại và phát triển của mặt này qui định sự tồn tại và phát triển của mặtkia Hai hoạt động này tuy hai mà một và thực ra chúng cùng đứng trong một hoạtđộng chung: hoạt động DH Do đó việc học của trò và việc dạy của thầy đều rấtquan trọng, cả hai đều phải có ý thức thực hiện đúng vai trò và trách nhiệm củamình trong hoạt động DH, cả hai đều phải chủ động và tích cực hoạt động

Tóm lại: Hoạt động DH có thể hiểu là hoạt động chung, trong đó HS tự giác,tích cực, tự lực, tự kiểm tra và điều chỉnh HĐNT của mình dưới sự điều khiển, chỉđạo, tổ chức, hướng dẫn của GV nhằm thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ DH

Hay nói cách khác: bản chất của hoạt động DH chính là việc tổ chức HĐNTcho HS [24]

1.1.1.3 Tổ chức hoạt động nhận thức cho HS trong DH vật lí

Trong quá trình DH: mục tiêu, nội dung, phương pháp và PTDH có mối quan hệbiện chứng với nhau Trên cơ sở đó, tuỳ vào mục tiêu đề ra GV lựa chọn các phươngpháp và các PTDH phù hợp với nội dung bài học để phát huy được tính tích cực, tìmtòi, sáng tạo của HS [6]

Giáo dục trong thời đại mới với mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc truyền thụnhững kiến thức, kỹ năng có sẵn cho HS mà điều đặc biệt quan trọng là phải bồidưỡng năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, để từ đó có thể sáng tạo ranhững tri thức mới, phương pháp mới, cách giải quyết vấn đề mới, góp phần làmgiàu thêm nền kiến thức của nhân loại Vì vậy, việc DH nói chung và DH vật lý nóiriêng cần phải đổi mới mạnh mẽ về nội dung và phương pháp, nhất là đổi mớiphương pháp dạy và học sao cho vai trò tự chủ của HS trong hoạt động xây dựngkiến thức ngày một nâng cao, để từ đó năng lực sáng tạo được bộc lộ và ngày càngphát triển Để đạt được mục tiêu giáo dục, chiến lược DH, PPDH mới hiện nayđược xây dựng trên tinh thần DH giải quyết vấn đề thông qua việc tổ chức cho HShoạt động tự chủ chiếm lĩnh kiến thức mà cơ sở của nó là hai lý thuyết phát triểnnhận thức của Jean Piaget (1896-1980) và Lép Vưgôtski (1896-1934) Về nội dung

và biện pháp hỗ trợ HĐNT, GV cần phải tạo mọi điều kiện để HS có thể giải quyếtthành công những nhiệm vụ được giao Điều này hết sức quan trọng bởi sự thànhcông trong việc giải quyết vấn đề học tập có tác dụng rất lớn cho HS tự tin, hứng

một lôgic bài học thích hợp, phân chia bài học thành những nhiệm vụ nhận thức cụthể phù hợp với năng lực của HS sao cho họ có thể tự lực giải quyết được với sự cốgắng vừa sức Bên cạnh đó, cần phải từng bước rèn luyện cho HS thực hiện một số

kỹ năng cơ bản bao gồm các thao tác chân tay và các thao tác tư duy, giúp HS cókhả năng quan sát, sử dụng các phương tiện học tập Cuối cùng là phải cho HS làmquen với các phương pháp nhận thức vật lí phổ biến như phương pháp thực nghiệm,phương pháp mô hình [8], [18]

1.1.2 Khái niệm DH nhóm

Trong lý luận DH đã có nhiều định nghĩa khác nhau về DH nhóm:

Tác giả Phan Trọng Ngọ cho rằng: “Thảo luận nhóm nhỏ là phương pháp trong

đó nhóm lớp (lớp học) được phân chia thành nhóm nhỏ để tất cả các thành viêntrong lớp đều được làm việc và thảo luận về một vấn đề cụ thể và đưa ra ý kiếnchung của nhóm mình về vấn đề đó ”[13]

Nhóm tác giả Lê Công Triêm, Nguyễn Đức Vũ, Trần Thị Tú Anh thì: “Phươngpháp thảo luận nhóm là phương pháp mà trong đó GV chia cấu tạo bài học (hay mộtphần của bài) dưới dạng các bài tập nhận thức hay vấn đề nêu lên để HS cùng traođổi, mạn đàm với nhau, trình bày ý kiến cá nhân hoặc đại diện của một nhóm trướctoàn lớp” [20]

Theo Hồ Thị Bạch Phương: “Hợp tác nhóm (trong quá trình học tập) là mộttrong những hình thức cộng tác làm việc giữa các thành viên trong nhóm, để cùngnhau giải quyết một vài vấn đề nào đó (do GV nêu ra hoặc do các thành viên trongnhóm đề xuất), từ đó tìm ra được hướng giải quyết của vấn đề đã nêu (dưới sự định

hướng của GV)” [15]

Hay theo Nguyễn Hữu Châu: Học hợp tác là việc sử dụng các nhóm nhỏ để

HS làm việc cùng nhau nhằm tối đa hoá kết quả học tập của bản thân mình cũngnhư người khác [2]

Như vậy, DH theo nhóm có thể hiểu là một hình thức tổ chức DH, trong đó

GV chia lớp học thành các nhóm nhỏ để cùng nhau trao đổi, thảo luận về một vấn

đề nhận thức trên cơ sở tạo ra sự tương tác trực tiếp giữa các các thành viên và từ

đó hoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm

1.1.3 Phân loại nhóm

Có nhiều hình thức tổ chức DH nhóm, GV có thể căn cứ vào mục đích sửdụng, điều kiện của lớp học để lựa chọn các hình thức tổ chức DH theo nhóm chophù hợp Hiệu quả DH phụ thuộc vào cách thức tổ chức của GV trong quá trìnhgiảng dạy Sau đây là một số hình thức nhóm phổ biến được sử dụng trong DH ở

GV cần cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin, các gợi ý và yêu cầu của vấn đề

để người học giải quyết Trong quá trình giải quyết các tình huống, HS sẽ thu nhậnkiến thức một cách tích cực

+ Khi giao cho HS chấm bài, sửa bài cho nhau

+ Kiến thức HS giải quyết đơn giản: giải nhanh các bài tập SGK hoặc tìm raphương án giải một bài đơn giản,

- Mô hình:

1.1.3.2 Nhóm nhỏ thông thường

- Khái niệm:

Nhóm nhỏ thông thường là hình thức GV chia lớp học thành các nhóm nhỏ (4 – 5) hoặc (7 - 8) người để thảo luận một vấn đề cụ thể nào đó có qui định về thời

gian và nhanh chóng kết luận tập thể về vấn đề đó [12], [13].

Hình thức này có hai kiểu tổ chức thảo luận Đó là hình thức hoạt động traođổi và hình thức hoạt động so sánh:

+ Trong hoạt động trao đổi, mỗi nhóm giải quyết một vấn đề khác nhau(nhưng cùng một chủ đề), sau đó trao đổi và giải quyết vấn đề của nhóm mình đốivới nhóm khác

+ Trong hoạt động so sánh, tất cả các nhóm cùng giải quyết một vấn đề, sau đó

so sánh cách giải quyết khác nhau giữa các nhóm

- Ưu điểm:

+ Việc sắp xếp vị trí của các thành viên trong nhóm phù hợp với điều kiện cơ

sở vật chất trong các lớp học hiện nay

+ Có hai hình thức thảo luận (hoạt động trao đổi và hoạt động so sánh) có thể

+ Hình thức hoạt động so sánh thường dùng cho những bài học có dung lượngkhông lớn

- Mô hình:

B A

1.1.3.3 Nhóm chuyên gia

- Khái niệm:

Nhóm chuyên gia là hình thức mà ban đầu GV chia lớp thành nhiều nhóm, mỗi nhóm gọi là nhóm gốc gồm những HS có trách nhiệm cùng nhau tìm hiểu những thông tin đầy đủ, trong đó mỗi HS được phân công tìm hiểu một phần của các thông tin đó Sau đó GV lập nhóm chuyên gia gồm tập hợp những HS ở trong những nhóm gốc khác nhau có cùng chung một nhiệm vụ tìm hiểu sâu một phần thông tin Như vậy, mỗi HS sẽ nhận nhiệm vụ từ nhóm gốc, cùng làm việc và trao đổi kỹ

ở nhóm chuyên gia Sau đó, trở về nhóm gốc để trình bày kết quả về các thông tin

đã thu thập được

- Ưu điểm:

+ Cùng một khoảng thời gian, khối lượng công việc cả lớp làm được nhiều hơn

+ HS có điều kiện nghiên cứu sâu về một lĩnh vực, đồng thời có điều kiện rèn luyện các kỹ năng nghiên cứu khoa học

+ Tất cả các thành viên của nhóm đều có nhiệm vụ báo cáo kết quả thông tin thu thập được

- Nhược điểm:

Mất nhiều thời gian trong quá trình hoạt động nhóm do mỗi HS phải hoạt động trong hai nhóm khác nhau (nhóm gốc và nhóm chuyên gia)

- Áp dụng:

Thích hợp khi dạy những môn chuyên ngành, những vấn đề khó

- Mô hình:

BB BB

AA AA

AB CD

Nhóm gốc

1.1.3.4 Nhóm kim tự tháp

- Khái niệm:

Nhóm kim tự tháp là hình thức mở rộng của nhóm hai HS Đây là cách tổnghợp ý kiến tập thể của lớp học về một vấn đề của bài học Đầu tiên GV nêu một vấn

đề cho các HS làm việc độc lập Sau đó ghép 2 HS thành một cặp để các HS chia sẻ

ý kiến của mình Kế đến các cặp sẽ tập hợp thành nhóm 4, nhóm 8, nhóm 16…Cuốicùng cả lớp sẽ có 1 bảng tổng kết các ý kiến hoặc một giải pháp tốt nhất để giảiquyết một vấn đề

Mô hình này phù hợp với các tiết dạy ôn tập chương hay cuối một học kì khi

HS cần nhớ lại các định nghĩa, khái niệm, công thức…đã học trong một chương

- Mô hình:

Hình 1.4 Mô hình nhóm kim tự tháp

1.1.4 Dấu hiệu tổ chức DH theo nhóm

Không phải tất cả các nội dung kiến thức đều phải tổ chức DH theo nhóm vìkhông có điều kiện thời gian, mà chỉ tổ chức cho HS hoạt động nhóm để tìm hiểunội dung phù hợp nhất như: nội dung đòi hỏi HS phải tự tìm hiểu, tự nghiên cứu Trên cơ sở đó có thể phân chia những nội dung kiến thức phù hợp với việc tổ chứchoạt động DH theo nhóm như sau:

- Kiến thức mới được xây dựng trên kiến thức cũ

Ví dụ: Khi dạy bài “Điện tích - định luật Cu lông” Nội dung của mục I (Sự

nhiễm điện của các vật Điện tích Tương tác điện) HS đã được học tương đối đầy

đủ ở THCS Do đó có thể cho HS thảo luận nhóm ở những đơn vị kiến thức nàythông qua việc đặt một số câu hỏi như: cách nhận biết một vật nhiễm điện? điệntích, điện tích điểm là gì? Kết quả tương tác điện giữa hai loại điện tích xảy ra nhưthế nào? Vì đây là những kiến thức cũ mà HS đã biết nên GV có thể tổ chức DHnhóm, một mặt để HS tự nhớ lại kiến thức và hoàn thành nhiệm vụ GV giao, từ đó

dễ dàng ghi nhớ hơn Mặt khác, GV không phải mất thời gian nhắc lại kiến thức cũtránh sự nhàm chán cho HS

- Bài học nghiên cứu một định luật bằng thực nghiệm

- Kiến thức vật lí cần tranh luận, có thể có nhiều ý kiến khác nhau

Ví dụ: Với bài “Thuyết electron Định luật bảo toàn điện tích” Khi dạy mục

giải thích ba hiện tượng nhiễm điện (cọ xát, tiếp xúc, hưởng ứng) đây là các đơn vịkiến thức mà mỗi HS sẽ có những cách suy nghĩ, cách hiểu vấn đề có thể khác nhau

về các hiện tượng nhiễm điện, do đó có thể có những cách giải thích khác nhau theocách hiểu của mình Vì vậy, khi giảng dạy mục này GV có thể cho HS làm việc theonhóm để trao đổi, thảo luận và từ đó thống nhất với toàn nhóm về cách giải thích màcác em cho là đúng nhất để trình bày trước lớp Các kiến thức cần tranh luận lànhững kiến thức khó, có nhiều ý kiến khác nhau đòi hỏi các em phải tham gia thảoluận tích cực, hoạt động nhóm là môi trường thuận lợi cho các em thực hiện tốtđược điều đó, nhờ vậy giúp các em khắc sâu kiến thức cần nghiên cứu

- Bài ôn tập củng cố kiến thức

Sau mỗi chương đã học thường có tiết ôn tập và củng cố kiến thức cho HS.Phần nội dung kiến thức này nhằm tóm tắt kiến thức trong chương mà các em vừađược học Do đó, khi dạy bài học này GV có thể phân chia lớp thành nhiều nhómtùy theo nội dung kiến thức mà lựa chọn hình thức nhóm nào cho phù hợp, mỗinhóm trình bày mỗi đơn vị kiến thức trọng tâm của từng bài Tổ chức DH nhóm sẽ

đỡ mất thời gian cho GV phải nhắc lại nội dung kiến thức đã học, HS tự mình hệthống lại một cách logic kiến thức cũ, vì thế sẽ dễ dàng khắc sâu kiến thức hơn

Tuy nhiên, GV có thể kết hợp PPDH theo nhóm với một số PPDH khác nhưphương pháp mô hình, phương pháp nêu vấn đề để phát huy tính tích cực, tự lực,

tự giác làm việc của HS và mang lại hiệu quả cao trong quá trình DH

1.1.5 Các kỹ năng cần hình thành cho HS khi tham gia hoạt động nhóm

PPDH theo nhóm được đánh giá là một phương pháp tích cực, hướng vào HS,phát huy cao độ khả năng hợp tác, giúp đỡ học tập lẫn nhau Hoạt động trong tập thểnhóm sẽ giúp cho từng thành viên quen dần với sự phân công lao động trong xã hội,phát triển tình bạn, ý thức tổ chức kỷ luật, ý thức cộng đồng Vì vậy, ngay trên ghếnhà trường HS không những trang bị cho mình đầy đủ về kiến thức mà còn cần phảirèn luyện một số kỹ năng làm việc tập thể Trên cơ sở đó, khi làm việc nhóm tronghọc tập ngoài các kỹ năng cơ bản: tiếp thu, xử lí và vận dụng thông tin thì HS cầnphải rèn luyện một số kỹ năng quan trọng khác để quá trình hoạt động nhóm diễn rathành công, mang lại hiệu quả DH:

- Kỹ năng hình thành nhóm

Trong quá trình làm việc nhóm việc hình thành nhóm là kỹ năng đầu tiên khitiến hành hoạt động Sau khi được GV phân chia nhóm cụ thể, mỗi thành viên phảinhanh chóng tham gia vào nhóm và không gây ồn ào, mất trật tự lớp học Sau đóphải tham gia ngay vào hoạt động nhóm, chú ý vào nhiệm vụ được giao; nói đủnghe không gây ảnh hưởng nhóm khác; khuyến khích các thành viên khác tham gia;thực hiện các công việc của nhóm theo từng bước

- Kỹ năng giao tiếp trong nhóm

Có thể nói đây là một trong những kỹ năng quan trọng nhất khi làm việc nhóm,

là thuộc tính hết sức cần thiết, nó quyết định thành công trong công việc và thànhđạt trong sự nghiệp của con người, là một trong những kỹ năng quan trọng mà HScần rèn luyện Để nâng cao khả năng giao tiếp, HS phải hình thành một số kỹ năng

cơ bản: Khi giao tiếp phải hướng tập trung vào vấn đề chứ không phải tập trung vàocon người, không chỉ trích ý kiến, chống lại, ngắt lời hoặc phê phán cá nhân Phảibiết lắng nghe: giao tiếp không chỉ nhằm gửi thông tin nào đó cho mọi người màcòn phải lắng nghe và đáp ứng lại một cách hiệu quả ý kiến của người khác Ngoài

ra, HS phải chủ động nhận trách nhiệm đối với nội dung và ý kiến mình đưa ra,

không nên lẫn tránh trách nhiệm Điều này thể hiện sự can đảm, tự tin và tự trọngcủa cá nhân HS.

- Kỹ năng tôn trọng và tin tưởng lẫn nhau

Đây cũng là một kỹ năng quan trọng và cần thiết trong quá trình làm việcnhóm Sự tôn trọng được thể hiện qua việc nhận xét, đánh giá một cách nghiêm túc

ý kiến của người khác Khi có sự tin tưởng lẫn nhau thì HS sẽ bộc lộ cởi mở hơn vềnhững suy nghĩ, cảm nhận, ý kiến của mình Ngược lại, HS sẽ mất tập trung vàkhông hào hứng trong những cuộc thảo luận Vì vậy, trong trường hợp này HS cần

có các kỹ năng cơ bản: bày tỏ sự ủng hộ (ánh mắt, vẻ mặt, gật đầu, hồ hởi ); yêucầu giúp đỡ khi cần thiết; sẵn sàng giải thích hay làm rõ thêm một vấn đề nào đó;trân trọng thành quả làm việc của nhóm

- Kỹ năng giải quyết xung đột

Trong quá trình tham gia thảo luận khó tránh khỏi những cuộc tranh luận,những xung đột giữa các ý kiến, lập luận đưa ra kết quả của một vấn đề nào đó giữacác thành viên trong nhóm và giữa các nhóm với nhau Vì vậy, để cuộc thảo luậndiễn ra đạt được hiệu quả, HS phải có các kỹ năng cần thiết để giải quyết các bấtđồng như: kiềm chế bực tức; tế nhị không làm xúc phạm người khác; phê bình,bình luận ý kiến, chứ không bình luận cá nhân; phản đối một cách nhẹ nhàng,không chỉ trích

1.1.6 Quy trình DH theo nhóm

Trên cơ sở phân tích khái niệm và những đặc trưng của việc tổ chức DH theonhóm, qui trình DH theo nhóm có thể được tiến hành theo các bước sau:

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ tiến trình DH theo nhóm

Bước 1: Làm việc chung

GV làm việc chung với toàn lớp, bao gồm những hoạt động chính sau:

- Nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ, mục tiêu nhận thức Thông thường GV thựchiện việc này thông qua thuyết trình hoặc đàm thoại; cũng có thể cho HS trình bàyvới điều kiện là đã có sự thống nhất trước

- Thành lập các nhóm làm việc, giao nhiệm vụ cho các nhóm: xác định và giảithích nhiệm vụ cụ thể cho các nhóm, các mục tiêu cần đạt được

- Hướng dẫn tiến trình hoạt động cho các nhóm

Bước 2: Làm việc theo nhóm

Trong giai đoạn này các nhóm tự lực thực hiện nhiệm vụ được giao, trong đó

có những hoạt động chính sau:

- Chuẩn bị chỗ làm việc: cần làm nhanh chóng để không mất thời gian

- Lập kế hoạch làm việc: bao gồm việc bầu nhóm trưởng, thư kí, chuẩn bị tàiliệu, phân công nhiệm vụ, lập kế hoạch thời gian thực hiện

- Thỏa thuận về quy tắc làm việc.

- Tiến hành giải quyết nhiệm vụ

- Chuẩn bị báo cáo kết quả trước lớp

Bước 3: Thảo luận, tổng kết trước toàn lớp

- Các nhóm báo cáo kết quả

- Trao đổi, thảo luận chung

- GV nhận xét, bổ sung, chỉnh lí và đưa ra kết luận cuối cùng Chỉ ra đượcnhững kiến thức HS cần lĩnh hội

Trên đây là quy trình làm việc chung khi GV tổ chức hoạt động học tập cho

HS theo phương pháp nhóm Việc phân nhóm cần thực hiện sao cho GV có thể theodõi, đánh giá nhưng đồng thời cũng đảm bảo phát huy tính tích cực của mỗi HS GVcần điều chỉnh sao cho có sự cân bằng trình độ, năng lực học tập giữa HS các nhómvới nhau, nhằm thúc đẩy mối quan hệ hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau trong học tập giữacác thành viên trong nhóm Việc phân công nhóm trưởng, thư kí, người báo cáo cầnthay đổi linh hoạt để mỗi HS đều có thể phát huy vai trò cá nhân GV giao nhiệm vụcho các nhóm và theo dõi để có thể giúp đỡ, điều chỉnh kịp thời hoạt động của mỗinhóm đi đúng hướng và đánh giá chính xác về sự đóng góp của mỗi cá nhân cũngnhư hoạt động chung của cả nhóm Sau khi các nhóm báo cáo, GV nên đánh giá kếtquả hoạt động của nhóm để có những điều chỉnh cần thiết cho các tiết học nhómsau

1.1.7 Đánh giá kết quả làm việc nhóm

Sau khi các nhóm báo cáo kết quả, GV cần đánh giá kết quả làm việc củanhóm để khuyến khích HS làm việc, đảm bảo sự công bằng cho mỗi cá nhân, mỗinhóm và thực hiện được mục tiêu làm việc theo nhóm đã đề ra Do đó, GV có thể tổchức đánh giá theo những hình thức sau:

- HS tự đánh giá kết quả làm việc của nhóm

Cần tạo cơ hội để thành viên trong mỗi nhóm tự đánh giá kết quả làm việc củanhóm mình GV cần lưu ý khi HS tự đánh giá phải hướng các em vào việc đánh giá

ở cả hai khía cạnh: nhận thức và cách thức mà nhóm làm việc (sự tham gia tích cựccủa các thành viên, sự hợp tác với nhau, lắng nghe ý kiến của nhau )

- Các nhóm đánh giá kết quả làm việc của nhau

Sau khi có sự đánh giá, nhận xét nội bộ trong nhóm, GV yêu cầu từng nhóm

cử đại diện lên trình bày kết quả làm việc của nhóm mình Tiếp theo các nhóm cửđại diện lên kiểm tra, nhận xét kết quả chéo nhau, ví dụ nhóm 1 có thể kiểm tra kếtquả làm việc của nhóm 2, nhóm 2 kiểm tra kết quả làm việc của nhóm 3, nhóm 3kiểm tra kết quả làm việc của nhóm 1,

- GV đánh giá, nhận xét kết quả làm việc của các nhóm

Công việc này có thể tiến hành song song hoặc sau khi đã có sự đánh giá giữacác nhóm với nhau GV nên cùng kiểm tra lại kết quả đánh giá của các nhóm cóđúng không? Chỗ nào đánh giá chưa đúng thi cần chỉ ra cho HS toàn lớp biết sai ởđâu và vì sao sai Kết quả làm việc của nhóm có thể được GV sử dụng để cho điểmcác thành viên trong nhóm

1.1.8 Ưu và nhược điểm của dạy học theo nhóm

+ Nâng cao năng lực hợp tác làm việc giữa các HS với nhau Vì vậy, khắc phụcđược sự chênh lệch về trình độ tư duy, kiến thức, nâng cao hiệu quả DH

+ Cơ hội cho HS tự thể hiện, tự khẳng định khả năng của mình nhiều hơn Do

đó, khả năng lập luận cao đem lại kết quả học tập tốt

+ Tăng cường khả năng tư duy phê phán vì HS phải tiếp thu, lựa chọn, đánhgiá thông tin một cách hợp lí, vận dụng chúng một cách chính xác và khoa học.+ Phát huy tinh thần trách nhiệm, khuyến khích ý thức tự giác, tự kỉ luật khilàm việc của HS trong nhóm Hình thành các kĩ năng xã hội: tổ chức, quản lí, giảiquyết vấn đề, tinh thần học hỏi lẫn nhau

+ Trong môi trường học nhóm, HS cởi mở, sẵn sàng giúp đỡ, chia sẽ kinhnghiệm, kiến thức giữa những HS có năng lực khác nhau làm phong phú thêm kinh

nghiệm học tập Mọi ý kiến đều được tôn trọng và có giá trị như nhau, được xemxét, cân nhắc cẩn thận Do đó sẽ khắc phục được tình trạng áp đặt, làm thay, thiếutôn trọng giữa những người tham gia hoạt động.

- Nhược điểm:

+ DH theo nhóm đòi hỏi nhiều thời gian Do đó một tiết học 45 phút là một trởngại lớn cho DH theo nhóm thành công Một quá trình học tập với các giai đoạndẫn nhập vào chủ đề, phân công nhiệm vụ, làm việc nhóm và tiếp theo là trình bàykết quả của nhiều nhóm,… những việc đó khó tổ chức hết trong một tiết học

+ Quá trình hoạt động nhóm chỉ diễn ra một thời gian nhất định

+ DH nhóm cũng yêu cầu GV tốn nhiều công sức để thiết kế tiến trình DH saocho hiệu quả

+ Quá trình hỗ trợ và trao đổi thông tin gặp nhiều khó khăn trước và trong khihoạt động nhóm

+ Việc trình diễn ý tưởng trong các bài báo cáo của nhóm không được trựcquan và gặp nhiều khó khăn

+ Thường khó để đánh giá từng HS một cách công bằng và một vài em có thểcảm thấy không hài lòng với việc đánh giá dựa trên sự nỗ lực của nhóm

+ Nhiều HS thiếu kỹ năng hợp tác, thảo luận nhóm: đa số các thành viên trongnhóm không làm bài mà quan tâm những việc khác, trong nhóm và giữa các nhómphát sinh mâu thuẫn do đó không phát huy hết nội lực của nhóm

Như vậy, PPDH theo nhóm bên cạnh những ưu điểm vẫn còn tồn tại nhữngnhược điểm nhất định Do đó, GV phải lập kế hoạch và tổ chức hoạt động nhóm từkhâu xác định thời điểm tiến trình DH nhóm trong tiết học, xác định nhiệm vụ, hìnhthức làm việc nhóm, phân công vai trò, tổ chức thực hiện, kiểm tra và đánh giá Bêncạnh đó, đòi hỏi GV phải linh hoạt trong các kỹ năng sư phạm, đồng thời chuẩn bị

kỷ lưỡng kế hoạch DH, lựa chọn những nội dung thực sự phù hợp với hoạt độngnhóm, giúp các em khám phá kiến thức mới một cách tốt nhất, còn HS phải có sựhiểu biết về phương pháp, được luyện tập và thông báo về phương pháp học này.Thành công của việc dạy và học theo nhóm phụ thuộc rất lớn vào việc đề ra các yêucầu của công việc một cách rõ ràng và phù hợp

1.2 Dạy học với sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại

1.2.1 Khái niệm PTDH hiện đại

Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang thì PTDH bao gồm mọi thiết bị kỹ thuật từđơn giản đến phức tạp được dùng trong quá trình DH để làm dễ dàng cho sự truyềnđạt và tiếp thu kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo [16]

Theo tác giả Đào Thái Lai: “PTDH là tập hợp những đối tượng vật chất đượcngười dạy sử dụng với tư cách là những đối tượng tổ chức, điều khiển hoạt động nhậnthức của người học, là phương tiện nhận thức của con người, thông qua đó mà thựchiện những nhiệm vụ dạy học” [10]

Như vậy, PTDH có thể hiểu là các phương tiện vật chất do GV và HS sử dụngdưới sự chỉ đạo của GV trong quá trình DH, tạo những điều kiện cần thiết nhằm đạtđược mục đích DH

Dựa vào cấu tạo của phương tiện có thể phân các loại PTDH thành hai loại:PTDH truyền thống và PTDH hiện đại:

Trong quá trình DH có thể kết hợp hai khối thông tin như: sử dụng phim sildecần phải có máy chiếu slide; sử dụng băng đĩa ghi hình cần phải có đầu video, đầuđĩa VCD, MVT; sử dụng các phần mềm DH cần thiết phải có MVT; sử dụng mạnginternet DH cần thiết có MVT

1.2.2 Các loại PTDH hiện đại thường sử dụng trong DH vật lí

1.2.2.1 Phim thí nghiệm

Phim TN có thể hiểu là một là một đoạn phim ngắn, một loại hình đa phươngtiện kết hợp nghe nhìn, được trích từ một bộ phim, một bài hát, hay một đoạn phimghi lại một quá trình, một sự kiện hay các hiện tượng vật lí diễn ra trong thực tếđược trình diễn trong tiết học Thông thường, đây là những hiện tượng không thểtiến hành trong phạm vi trường học, nhưng nó có thể quan sát trong thực tế cuộcsống

1.2.2.2 Các phần mềm DH

Phần mềm DH có thể hiểu là các phần mềm cho phép mô phỏng, minh hoạ cáchiện tượng thực tế không quan sát trực tiếp được trong điều kiện của nhà trường hỗtrợ cho việc dạy và học bằng MVT Tuỳ thuộc vào hình thức sử dụng và chức năng

sư phạm mà phần mềm đảm nhận có thể chia phần mềm DH thành các loại khácnhau

Trong DH vật lí có các mềm DH sau: phần mềm mô phỏng, minh hoạ, trìnhdiễn; phần mềm hệ thống hoá kiến thức, ôn tập và tổng kết kiến thức; phần mềm xử

lí các số liệu TN; phần mềm kiểm tra đánh giá HS [22]

1.2.2.3 Máy vi tính

MVT là một thiết bị điện tử với chức năng có thể tạo nên, lưu trữ và hiển thịlại một khối lượng thông tin vô cùng lớn dưới dạng văn bản, hình ảnh và âm thanh.Tất cả các văn bản, hình ảnh hay âm thanh cần sử dụng cho bài học đều có thể đượcchọn lọc, sắp xếp trong MVT và được trình bày theo ý muốn của GV khi DH MVT

có thể phát huy tính năng ưu việt của nó khi hết nối với một số phương tiện hiện đạikhác:

 MVT kết nối máy chiếu đa phương tiện

Hạn chế của MVT khi sử dụng làm PTDH là màn hình khá nhỏ gây khó khăncho việc quan sát của người học trong lớp học đông HS Để khắc phục khó khăn này

biện pháp tốt nhất là sử dụng máy chiếu khuếch đại đa phương tiện [19]

Hình thức sử dụng MVT kết nối với máy chiếu đa phương tiện phóng đại mànhình với kích thước lớn trong lớp học được sử dụng khá phổ biến trong các trường

được lập sẵn, còn HS quan sát những diễn biến trên màn hình để thu nhận thông tin

và tham gia vào quá trình xử lí thông tin Theo hình thức này, dưới sự điều khiểncủa GV, MVT có thể đưa ra các chỉ dẫn, thông báo những kiến thức hỗ trợ dướidạng văn bản, hình ảnh, âm thanh để giúp HS chủ động, tích cực trong việc tìm tòitri thức mới dưới sự hướng dẫn của GV

 MVT kết nối camera

Với hệ thống MVT kết nối camera, GV có nhiều thời gian cho việc quan sát

HS, xem có vấn đề gì nảy sinh để hướng dẫn khắc phục

 MVT kết nối internet

MVT khi kết nối vào mạng internet tạo điều kiện để tiến hành DH từ xa mộtcách thuận tiện và hiệu quả GV có thể điều khiển quá trình học tập cùng lúc chonhiều HS ở nhiều địa điểm khác nhau, có thể rất xa nhau về mặt vị trí địa lý Cũngnhờ hệ thống kết nối này mà GV, HS và các nhà quản lý giáo dục có thể cùng thamgia các cuộc thảo luận, có thể chia sẻ thông tin một cách nhanh chóng và thuận lợinhất Ngoài ra, thông qua mạng internet, GV có thể tìm kiếm văn bản, tìm kiếmnhững hình ảnh minh hoạ, video clip sinh động, tham khảo một số bài giảng, các đềthi, câu hỏi trắc nghiệm…để phục vụ cho việc giảng dạy một cách tốt hơn

1.2.3 Vai trò của PTDH hiện đại trong DH vật lí

Hiện nay, việc ứng dụng các PTDH hiện đại trong nhà trường hết sức đa dạng,

phong phú và được tiếp cận dưới nhiều phương diện khác nhau Đặc biệt trong giaiđoạn toàn ngành Giáo dục đang tích cực thực hiện chủ trương đổi mới chương trình,PPDH thì PTDH hiện đại là công cụ hỗ trợ đắc lực trong quá trình DH

Vật lí là môn khoa học thực nghệm Tuy nhiên thực tế cho thấy việc DH vật lí

ở trường phổ thông chủ yếu là “dạy chay”, điều đó một phần do thiết bị TN khôngđạt yêu cầu hoặc còn thiếu ở một số trường phổ thông Bên cạnh đó, một số GV vẫnngại sử dụng các TN cũng như sử dụng các PTDH hiện đại trong các giờ học Vìvậy, quá trình DH theo hướng tích cực, tự lực giải quyết vấn đề học tập của HS vẫnchưa đạt được những hiệu quả đáng kể Do đó, việc áp dụng PTDH hiện đại trong

DH vật lí là rất cần thiết cho việc đổi mới PPDH hướng vào hoạt động tích cực, chủđộng của HS góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả DH Vậy vai trò của PTDHhiện đại trong DH vật lí là:

- Phim TN giúp ghi lại các hiên tượng vật lí không quan sát được trong thực tế,xoá bỏ những hạn hẹp không gian của lớp học và thời gian hạn chế của tiết học, chophép quan sát với tốc độ mong muốn hoặc có thể dừng hình ảnh Nhờ vậy có thểquan sát được rõ ràng các quá trình, hiện tượng vật lí, làm cho HS có thể hiểu đúng

về chúng

- MVT là một thiết bị khi sử dụng trong DH có thể giải quyết được các nhiệm

vụ cơ bản của quá trình DH Trước hết việc kết nối MVT với TN cho phép khai thác

nó với nhiều vai trò như: thu thập và lưu trữ số liệu, xử lý số liệu, biểu diễn sốliệu… MVT kết nối với camera để thu và lưu các hiện tượng và quá trình vật lí haycác TN không tiến hành được tại lớp dưới dạng các hình ảnh hay đoạn phim để làm

tư liệu trong quá trình DH Khi kết nối MVT với máy chiếu đa phương tiện làm tăngkhả năng trình chiếu hình ảnh, giúp các em quan sát một cách rõ ràng các hiệntượng vật lí Ngoài ra việc kết nối MVT với intenet có thể giúp GV và HS tìm kiếm,thu thập thông tin, tư liệu hình ảnh một cách dễ dàng

- Nhiều phần mềm đã được xây dựng nhằm hỗ trợ cho việc tự học, tự ôn tập,kích thích hứng thú, phát huy tính tích cực, tự lực của HS Việc kiểm tra, đánh giákết quả học tập đảm bảo được tính khách quan, chính xác cao giúp GV có thể sosánh, nhận xét quá trình học tập một cách nhanh chóng thông qua việc phân tích cácbăng ghi hình và sử dụng các phần mềm tương ứng

Qua những phân tích ở trên ta nhận thấy rằng việc nghiên cứu và ứng dụngPTDH hiện đại trong DH là một xu thế tất yếu và cần thiết trong quá trình DH vật lí

1.2.4 Sự hỗ trợ của PTDH hiện đại trong DH theo nhóm

 Phim thí nghiệm

Trong quá trình DH theo nhóm phim TN có thể được sử dụng trong giai đoạntạo tình huống giúp HS xác định nhiệm vụ học tập hoặc kiểm tra kĩ năng vận dụngkiến thức của HS

Ví dụ: Khi dạy bài “Điện tích- định luật cu lông”, GV cho HS quan sát phim

TN kiểm tra vật nhiễm điện bằng điện nghiệm HS quan sát TN và GV yêu cầu HSgiải thích vì sao khi đưa thanh kim loại đã nhiễm điện tiếp xúc với núm lá kim loạithì hai lá kim loại của điện nghiệm xòe ra?

Hình 1.5 Hình ảnh video TN kiểm tra vật nhiễm điện bằng điện nghiệm

Trong giai đoạn các nhóm giải quyết vấn đề bằng phương pháp thực nghiệm

và trình bày vấn đề mà nhóm nghiên cứu, phim TN hỗ trợ trong giai đoạn này là ghilại các hiện tượng thực tế hoặc các TN đã chuẩn bị sẵn ở phòng TN vào băng hình

và quay chậm lại tạo điều kiện thuận lợi cho HS quan sát, phân tích hiện tượng Kếthợp phương pháp phân tích băng ghi hình nhờ MVT và các phần mềm tương ứng cóthể tạo điều kiện cho việc thu thập số liệu, đặc biệt cho việc thực hiện các phép tínhtoán trong khi phân tích và xử lí số liệu cũng như việc trình bày các kết quả xử lí đómột cách chính xác và cực nhanh Từ đó HS có thể tự rút ra qui luật của quá trìnhvật lí đang nghiên cứu

Phần mềm DH

Sử dụng các phần mềm mô phỏng có tác dụng tạo hứng thú và gợi động cơ họctập tích cực cho HS Trong quá trình làm việc theo nhóm, các ý tưởng của nhóm, sựphối hợp giữa các thành viên được hỗ trợ thể hiện thông qua các phần mềm trìnhdiễn Ví dụ khi trình bày một vấn đề của một nhóm, các thành viên thông qua mộtphần mềm trình diễn (Microsoft powerpoint, Mindmap) các thành viên thể hiệnchính sự hợp tác và kết quả của mình ngay trong một bài trình diễn

Ví dụ: Trước khi dạy bài “Tụ điện” GV có thể giao nhiệm vụ cho các nhóm về

nhà tìm hình ảnh, đặc điểm của các loại tụ điện, mỗi nhóm sẽ có nhiệm vụ tìm hiểumột loại tụ và yêu cầu các nhóm trình bày bằng phần mềm Microsoft powerpoint.Việc trình diễn và thể hiện này cũng là cơ hội của người học kiểm tra độ chắcchắn của thông tin, của kiến thức mà HS thu được; và cũng thông qua đây, ngườidạy có thể kiểm tra đánh giá việc hợp tác nhóm của các người học Bên cạnh đó, cácphần mềm xử lí số liệu cũng đóng vai trò hỗ trợ HS xử lí số liệu thực nghiệm, giúpcác nhóm trong giai đoạn giải quyết nhiệm vụ của nhóm Ở giai đoạn đánh giá và

chấm điểm các nhóm, các phần mềm hỗ trợ đắc lực cho GV trong khâu quản lí hoạtđộng mỗi nhóm và quản lí điểm của từng cá nhân từng nhóm cụ thể.

Ví dụ: GV có thể sử dụng phần mềm Mindmap để quản lí HS trong quá trình

thảo luận nhóm như: phân chia sơ đồ các nhóm, nhiệm vụ của mỗi nhóm, tên thànhviên của mỗi nhóm [7]

Hình 1.6 Hình ảnh chia nhóm bằng phần mềm Mindmap

 MVT kết nối máy chiếu đa phương tiện

Tổ hợp này hỗ trợ cho việc trình chiếu và hiển thị các thông tin trong nội dungbài giảng, nhiệm vụ học tập giao cho các nhóm một cách rõ ràng và cụ thể, phục vụđắc lực cho việc truyền đạt ý tưởng của GV đến các nhóm Đối với các máy chiếu

có gắn đầu thu video cho phép ghi, chiếu các tranh ảnh và vật bất kỳ, hỗ trợ cho việctrình chiếu các kết quả thảo luận dưới dạng PHT trước lớp

 MVT kết nối camera

Dựa vào hệ thống này, GV có thể biết được số lần mỗi thành viên tham giatích cực trong quá trình hoạt động nhóm Chúng cho biết các kĩ năng hợp tác cũngnhư cách tổ chức của GV có đúng nghĩa với phương pháp nhóm hay chưa Cónhững hành vi cơ sở: ngồi đúng vị trí, duy trì trật tự trong nhóm, tham gia công việcnhóm, lắng nghe ý kiến của các thành viên khác Những hành vi ở cấp độ cao hơn:đóng góp ý kiến, nêu ra những câu hỏi, bày tỏ sự ủng hộ và chấp nhận đối với các ýkiến trong nhóm Đó là những hành vi tích cực, đáng được phát hiện và khuyếnkhích HS trong quá trình thảo luận

 MVT kết nối internet

Trong tiết học nhóm, tổ chức mỗi nhóm sử dụng chung 2 - 3 MVT có kết nốiinternet Thông qua hệ thống này, GV dễ dàng đưa ra nhiệm vụ hoạt động nhómđến từng HS như: hướng dẫn hoạt động nhóm, nhiệm vụ của nhóm, qui định thờigian, cách thức trình bày ý kiến, cách GV đánh giá, cho điểm cá nhân và nhóm Trong quá trình giao nhiệm vụ học tập cho các nhóm, GV có thể giới thiệu cácphần mềm, các TN mô phỏng, TN ảo, video clip, các trang website và các dữ liệuđược số hoá khác để các nhóm tham khảo trong quá trình giải quyết nhiệm vụ họctập của nhóm Như vậy, các nhóm sẽ giải quyết vấn đề học tập trên cơ sở có chungmột kho tư liệu, đảm bảo tính thống nhất về nguồn tài liệu để nghiên cứu trong quátrình hoạt động nhóm

Sau khi các nhóm đã thảo luận và hoàn thành nhiệm vụ hoặc làm bài kiểm tra,các nhóm có thể gửi bài cho GV chấm điểm, qua hệ thống mạng máy tính GV có thểđánh giá, chỉnh sửa về kết quả mỗi nhóm và đưa ra kết luận cuối cùng để hợp thứchoá kiến thức cho HS

Đối với việc học theo nhóm để giải quyết những vấn đề mở rộng, nhiệm vụthực hiện ở nhà, các thành viên nhóm có nhiệm vụ tìm kiếm, xác thực thông tin vàtrao đổi với nhau Lúc đó, internet được xem là nguồn tài nguyên lớn về kiến thứckhông chỉ trong lĩnh vực vật lí mà bao gồm tất cả những vấn đề khác Về việc traođổi thông tin, các thành viên trong nhóm vẫn có thể tương tác với nhau thông quamailgroup, Yahoo, Facebook mà không cần phải gặp trực tiếp, và có thể tương tácvới GV thông qua hệ thống mail chung của lớp Các quá trình trao đổi thông tin đảmbảo sự tương tác diễn ra thường xuyên mà không tốn nhiều thời gian của mỗi cánhân trong nhóm

1.2.5 Sự cần thiết của việc sử dụng PTDH hiện đại

- PTDH hiện đại hỗ trợ các TN: có nhiều TN không thể thực hiện được trong

phòng học nên có thể thay thế bằng những video clip đã được quay sẵn ở phòng TN,hoặc những TN khó quan sát vì quá nhỏ hay xảy ra quá nhanh hoặc khi GV thựchiện TN trên mặt phẳng nằm ngang Vì vậy, có thể dùng tổ hợp MVT và máy chiếu

đa phương tiện để giúp HS quan sát dễ dàng Nếu không có PTDH hiện đại HS khó

có thể nắm bắt được các hiện tượng vật lí xảy ra trong các trường hợp trên

- Nhờ có các PTDH hiện đại mà giờ học sinh động hơn: HS có thể quan sát

được những hình ảnh, TN minh họa cho bài học Từ những hình ảnh sinh động hơn

đó, sẽ kích thích tính tích cực của HS, giúp các em dễ hình dung ra vấn đề, nội dungcác bài học PTDH hiện đại không những hỗ trợ các TN mà còn giúp GV tổ chứccác trò chơi ô chữ, đưa các hình ảnh ứng dụng của một bài học nào đó làm tăng vốnhiểu biết cho HS

- PTDH hiện đại làm thay đổi PPDH: tăng cường hoạt động độc lập hoặc hoạt

động nhóm của HS và giảm bớt việc GV chỉ biết thuyết trình Thay vào đó, GV cónhiều thời gian làm việc với các nhóm HS, còn HS có thể tự mình thực hiện cácnhiệm vụ đã được giao và báo cáo kết quả trước lớp

1.3 Thực trạng của việc tổ chức DH theo nhóm với sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại

Tìm hiểu thực trạng của việc tổ chức DH theo nhóm với sự hỗ trợ của cácPTDH hiện đại, chúng tôi thực hiện phát phiếu thăm dò 35 GV vật lí thuộc cáctrường THPT Lê Lợi, THPT Đông Hà, THPT Triệu Phong, THPT Chu Văn An tỉnhQuảng Trị

Nội dung và kết quả thăm dò ý kiến GV và HS được trình bày ở phụ lục

Qua khảo sát, thăm dò ý kiến của các GV và HS chúng tôi nhận thấy:

 Đối với GV

Qua điều tra một số GV, chúng tôi nhận thấy bước đầu đã có sự đổi mới về

PPDH Tuy nhiên, do đặc điểm và điều kiện của từng trường, trình độ HS mà việc

sử dụng các PPDH theo hướng tích cực HĐNT của HS vẫn còn hạn chế Đa số GV

có sử dụng PPDH nhóm với mức độ thỉnh thoảng (65,71%), 34,29% GV sử dụngPPDH nhóm thường xuyên và không có GV nào không sử dụng cả

Từ bảng điều tra cho thấy, 45,71% GV nhận thức rõ vai trò của PPDH nhóm làrất cần thiết và không có GV nào cho rằng là không cần thiết, tuy nhiên đa số GV lạicho rằng việc DH nhóm chỉ mang lại hiệu quả cho HS khá giỏi (54,29%), điều nàycho thấy GV chưa hiểu đúng về phương pháp học nhóm Việc sử dụng PPDH nhómđược các GV sử dụng chủ yếu ở khâu bài thí nghiệm (42,86%) Như vậy, nếu GVchỉ sử dụng PPDH nhóm ở khâu này sẽ không phát huy được hết vai trò của PPDH

HS tự lực nghiên cứu (42,86%) và rèn luyện kỹ năng học tập cho HS (34,29%).Điều này cho thấy, các GV rất chú trọng đến việc hình thành các thói quen làm việcđộc lập và các kỹ năng cần thiết cho HS Đa số GV đều nhận thấy rằng HS hứng thúvới các tiết học DH nhóm và phương tiện DH hiện đại (48,57%)

Trong DH vật lí, việc sử dụng PTDH hiện đại được GV sử dụng ở mức độthỉnh thoảng (69,57%) Theo kết quả điều tra, các GV cho rằng việc DH nhóm với

sự hỗ trợ của PTDH hiện đại là rất cần thiết và thuận lợi cho việc giảng dạy(34,297%) nhưng đa số GV cho biết cần thiết nhưng khó thực hiện (65,71%) Điềunày cho thấy, cơ sở vật chất tại các trường phổ thông hiện nay chưa trang bị đầy đủ

GV có tâm lí rằng việc thực hiện PTDH hiện đại kết hợp tổ chức DH nhóm đều mấtnhiều thời gian và không đảm bảo được thời lượng qui định của mỗi tiết học Hầuhết các GV cho biết việc bồi dưỡng cho GV về sử dụng PTDH hiện đại vẫn chỉ ởmức độ thỉnh thoảng (80,00%) Như vậy, một số trường được điều tra đã có sự đầu

tư về bồi dưỡng kĩ năng sử dụng PTDH hiện đại trong DH nhưng vẫn còn mang tínhhình thức, chưa thực sự chú trọng

Về thuận lợi và khó khăn: Đa số các GV đều cho rằng việc sử dụng PPDH

nhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại là phù hợp với mục tiêu đổi mới PPDH; HStích cực, tự lực trong quá trình hợp tác nhóm Tuy nhiên, việc soạn thảo một bài DHnhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại mất nhiều thời gian, số lượng HS trong lớpquá đông, HS còn quen với cách học cũ, chưa có thói quen tranh luận, thảo luậnnhóm và trình bày trước đám đông

 Đối với HS

Qua điều tra 135 HS ở trường THPT Lê Lợi, tỉnh Quảng Trị đa số các em cho

biết trong các giờ học: hoạt động chủ yếu là lắng nghe và ghi chép (62,96), ít khi(64,44%) được tham gia thảo luận nhóm Tuy nhiên, đa số các em được hỏi đều rấthứng thú với các giờ học thảo luận cùng bạn bè (72,59%) Trong quá trình làm việcnhóm, các em rất hăng hái thực hiện các công việc mà nhóm phân công (50,37%).Các em có thái độ tự giác và không ỷ lại người khác (40,74%); đoàn kết với thànhviên khác, sẵn sàng nhận khuyết điểm (23,70%); giúp đỡ nhiệt tình các thành viênyếu hơn để cùng tiến bộ (20,00%) Điều này cho thấy các em cũng rất có ý thức và

có trách nhiệm trong khi thảo luận nhóm Đa số các em được hỏi đều rất thích và

thích (92,59%) các tiết học có tổ chức nhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại vàmức độ tiếp thu bài của các em cũng rất tốt (66,67%) Sau khi thảo luận nhóm các

em tiếp thu bài rất tốt (63,70%) và rèn luyện được kĩ năng thu thập thông tin từ việcquan sát các hình ảnh, TN (35,56 %); vận dụng được kiến thức để giải thích các hiệntượng thực tế liên quan đến bài học (42,22%) Điều này cho thấy việc tổ chức DHnhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại cho HS rất có hiệu quả

Về thuận lợi và khó khăn: Hầu hết các em nhận thấy rằng học tập theo nhóm

với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại giúp các em có thể mạnh dạn đóng góp ý kiến, biếtlắng nghe và bổ sung ý kiến cho các bạn Qua các hoạt động này giúp các em tự tinhơn trong giao tiếp, đồng thời phát huy được tính tích cực sáng tạo cá nhân Với sự

hỗ trợ của PTDH hiện đại tạo hứng thú cho các em trong học tập, khắc sâu kiếnthức Tuy nhiên các em nhận thấy rằng trong quá trình thảo luận nhóm còn một sốbạn tham gia không nhiệt tình, vẫn còn làm việc cá nhân hoặc không quan tâm đếnviệc chung của nhóm

Kết luận chương 1

Trong chương này, chúng tôi đã tập trung nghiên cứu, trình bày cơ sở lí luận củaviệc tổ chức DH theo nhóm với sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại

Nội dung của chương có thể tóm tắt như sau:

- Trình bày cơ sở của việc tổ chức DH theo nhóm

- Các dấu hiệu các bài học tổ chức DH theo nhóm

- Một số biện pháp nâng cao hoạt động DH theo nhóm

- Trình bày vai trò quan trọng của PTDH hiện đại trong DH vật lí Từ đó phântích sự hỗ trợ PTDH hiện đại trong DH theo nhóm

- Điều tra tình hình sử dụng PTDH hiện đại trong DH vật lí và tổ chức DHnhóm ở các trường phổ thông

Từ đó có thể kết luận tổ chức DH theo nhóm với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại

là một việc làm cần thiết để phát huy tính tích cực, tự lực của HS nhất là trong giaiđoạn đổi mới giáo dục hiện nay

CHƯƠNG 2 DẠY HỌC CHƯƠNG “ĐIỆN TÍCH - ĐIỆN TRƯỜNG”

VẬT LÝ 11 THPT THEO HÌNH THỨC NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ

CỦA CÁC PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI

2.1 Đặc điểm của chương

2.1.1 Nhiệm vụ của chương

Chương “Điện tích Điện trường” là chương đầu tiên trong phần “Điện học Điện từ học” Chương này có vị trí rất quan trọng trong chương trình bởi vì nónghiên cứu các khái niệm và định luật cơ bản làm nền tảng để nghiên cứu các kiếnthức khác của điện học và từ học Trong chương trình Vật lí 11cơ bản, phần nàyđược giảng dạy trong 10 tiết Trong đó có 7 tiết lý thuyết và 3 tiết bài tập Một sốkiến thức của phần này đã được nghiên cứu trong chương trình trung học cơ sở Tuynhiên, ở đó HS chỉ được nghiên cứu một cách sơ lược, định tính và chỉ chú ý đếnhiện tượng bên ngoài mà chưa nắm được bản chất bên trong của hiện tượng

-Chương trình Vật lí 11 được biên soạn theo tinh thần nối tiếp chương trìnhtrung học cơ sở [9] Do đó có một số kiến thức đã được nghiên cứu ở trung học cơ

sở sẽ không được trình bày lại hoặc chỉ được nhắc lại một cách ngắn gọn vừa đủ Ví

dụ các khái niệm: điện tích, hai loại điện tích, vật dẫn điện, vật cách điện… SGK chỉ

đề cập đến một cách rất sơ lược

Chương trình cơ bản Vật lí 11 cũng được biên soạn với tinh thần liên thông vớimôn Vật lí lớp 10 Cho nên những khái niệm, kiến thức có liên quan đến những kháiniệm, kiến thức đã được học ở lớp 10, SGK đã lợi dụng triệt để những điều đã học

Từ đó SGK trình bày các kiến thức sao cho logic, liền mạch với những gì HS đãđược học Ví dụ: khái niệm điện trường được xây dựng tương tự với khái niệmtrường hấp dẫn ở lớp 10; lớp 10 đã xây dựng khái niệm thế năng của vật trongtrường hấp dẫn nên lớp 11 lợi dụng điều này để xây dựng khái niệm thế năng củađiện tích trong điện trường rồi từ đó mới xây dựng khái niệm điện thế, hiệu điện thế[9]

Chương “Điện tích - Điện trường” là một trong những chương có nhiều TN

trang thiết bị (như TN về điện phổ, cân xoắn Cu-lông, ), hoặc các quá trình vật lí

mà HS khó hình dung (như sự dịch chuyển của electron trong vật dẫn, sự dịchchuyển của electron từ vật dẫn này sang vật dẫn khác, cấu tạo của nguyên tử, ) Vìvậy, GV có thể kết hợp cả TN thực và trình chiếu videoclip, các TN mô phỏng, cáchình ảnh để HS dễ quan sát, dễ ghi nhớ bài và nắm vững kiến thức hơn trong quátrình DH

Nội dung cơ bản của chương “Điện tích – Điện trường” có thể chia thànhhai nhóm kiến thức cơ bản sau:

 Nhóm thứ nhất là điện tích bao gồm: Các loại điện tích, tương tác giữa

các điện tích, sự nhiễm điện của các vật, định luật Cu – lông, định luật bảo toàn điện

tích và thuyết electron.

 Nhóm thứ hai là điện trường bao gồm: khái niệm điện trường, cường

độ điện trường, đường sức điện trường, nguyên lý chồng chất điện trường

 Cấu trúc chương “Điện tích – Điện trường” được trình bày như sau: