Bài viết này sẽ làm một nghiên cứu đánh giá nhằm nhận dạng và phân loại những kiểu mẫu trang trí mỹ thuật của kiến trúc truyền thống Việt Nam, từ cơ sở đó sẽ đề xuất các mẫu thiết kế nội
Trang 1ISSN 1859-1531 - TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG, SỐ 2(111).2017-Quyển 1 79
ỨNG DỤNG MỸ THUẬT TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM VÀO THIẾT KẾ
AN APPLICATION OF VIETNAMESE TRADITIONAL FINE ART TO INTERIOR DESIGN
OF CONTEMPORARY HOUSES
Lê Minh Sơn, Trần Văn Tâm, Trương Phan Thiên An
Trường Đại học Bách khoa, Đại học Đà Nẵng; leminhson@hotmail.com
Tóm t ắt - Thiết kế nội thất là một công đoạn rất quan trọng để tạo ra
một căn nhà ở đẹp và hoàn chỉnh Các xu hướng thiết kế nội thất
đương đại tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay là rất đa dạng.
Chúng ta không phủ nhận tính hiệu quả và sự ảnh hưởng lớn của
các phong cách kiến trúc ngoại lai lên các mẫu thiết kế trong nước.
Tuy nhiên, vi ệc áp dụng các yếu tố trang trí mỹ thuật truyền thống
vào trong thiết kế nội thất mới là vấn đề đáng được quan tâm Bài
viết này sẽ làm một nghiên cứu đánh giá nhằm nhận dạng và phân
loại những kiểu mẫu trang trí mỹ thuật của kiến trúc truyền thống Việt
Nam, từ cơ sở đó sẽ đề xuất các mẫu thiết kế nội thất tham khảo để
áp d ụng cho những không gian nhà ở hiện đại
Abstract - Interior design is a very important step to build a
beautiful and complete home The contemporary interior design trends in Vietnam are very diverse We do not deny the effectiveness and the great influence of the exotic architecture on national designs However, the application of traditional decorative art to the new interior design is an issue of great concern This study will identify and classify the decorative patterns of Vietnam traditional architecture Based on that, we propose decorative patterns to apply to modern interior design
T ừ khóa - kiến trúc truyền thống; mỹ thuật truyền thống; họa tiết
trang trí; Việt nam; thiết kế nội thất Key words - traditional architecture; traditional art; decorative patterns; Vietnam; interior design
1 Đặt vấn đề
Trải qua hàng ngàn năm văn hiến, mỹ thuật Việt Nam
chứa đựng một kho tàng phong phú về các thể loại Cùng
với thời gian, sức sáng tạo cộng với sự giao thoa văn hóa
đã tạo nên một nền mỹ thuật đậm đà bản sắc dân tộc
Khi nói về kiến trúc cổ Việt Nam người ta thường lầm
tưởng nó là kiến trúc Trung Hoa, có người còn gọi đó là sự
sao chép vụng về của nghệ thuật Trung Quốc Sai lầm
nghiêm trọng này sẽ biến mất nếu quan sát cẩn thận một
chút về những di tích lịch sử văn hóa và truyền thống trên
các vùng miền địa phương Việt Nam
Chúng ta không thể nghĩ rằng nghệ thuật Việt Nam
không chịu một ảnh hưởng của nghệ thuật Trung Hoa nào,
thực tế những ảnh hưởng ấy là khá rõ ràng khiến chúng ta
không thể nào phủ nhận được Song cũng không nên quan
niệm rằng mỹ thuật kiến trúc truyền thống Việt Nam lại
không có những nét đặc sắc riêng [1]
Với những tính chất đặc sắc vốn có của mỹ thuật truyền
thống, nghiên cứu này nhằm làm nổi bật chúng để mọi
người có thể đón nhận cũng như gìn giữ bằng cách ứng
dụng rộng rãi vào các không gian nhà ở của mình
Nội dung của bài viết này được phân chia thành các
phần sau: Thứ nhất là lược trình về lịch sử của mỹ thuật
kiến trúc truyền thống Việt Nam; thứ hai: nhận dạng và
phân loại các trang trí mỹ thuật của kiến trúc truyền thống;
thứ ba: đề xuất thiết kế mẫu nhà ờ hiện đại và áp dụng các
kiểu mẫu trang trí của mỹ thuật truyền thống để thiết kế các
không gian nội thất
Với khuôn khổ của bài báo, chúng tôi giới hạn phạm vi
ứng dụng mẫu thiết kế nội thất cho hai thể loại nhà ở: nhà
chia lô và biệt thự
Có ba mục tiêu mà nghiên cứu này mong muốn đạt
được, thứ nhất: nhận dạng kiểu mẫu trang trí của mỹ thuật
truyền thống Việt Nam; thứ hai: đề xuất các mẫu thiết kế
nội thất tham khảo cho căn nhà ở hiện đại; thứ ba: giữ gìn
và phát huy các giá trị của mỹ thuật truyền thống Việt Nam
Để giải quyết các mục tiêu đặt ra, bài viết này sử dụng
phương pháp nghiên cứu định tính, đó là cách tiếp cận
nhằm tìm cách mô tả và phân tích đặc điểm của các đối tượng tiếp cận từ quan điểm của nhà nghiên cứu Các phương pháp cơ bản được giới thiệu trong bài viết này là: Nghiên cứu tàng thư (Archival Research), liệt kê phân loại
và nghiên cứu trường hợp
2 Lược trình lịch sử mỹ thuật truyền thống Việt Nam Giai đoạn thứ nhất: Trải qua thời nguyên thủy với thời
kì đồ đá và nền văn minh Văn Lang – Âu Lạc bắt nguồn từ
thời đại đồng thau đến sơ kì đồ sắt là sự phát triển mạnh về trang trí trên gốm, đá và đồ trang sức, đồ đồng của văn hóa Đông Sơn; tiếp đó là sự tiếp thu chọn lọc tinh hoa mỹ thuật Trung Quốc thời Bắc thuộc Khi vua Lê Đại Hành lên ngôi,
nền nghệ thuật dân tộc bắt đầu trỗi dậy sau 1000 năm dưới
áp lực của Hán hóa, phát triển mạnh với kiến trúc, mỹ thuật thành trì, cung điện, đền, chùa Cộng thêm ảnh hưởng của nghệ thuật Chăm Pa do sự giao thoa văn hóa với phương Nam đem lại, nền Mỹ thuật Việt Nam có những bước tiến đáng kể
Hình 1 Các h ọa tiết điêu khắc ở thời Lý
Trang 280 Lê Minh Sơn, Trần Văn Tâm, Trương Phan Thiên An
Giai đoạn thứ 2: Từ nhà Lý đến cuối thời Hậu Lê Giai
đoạn này là thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của nghệ thuật
dân tộc, đặc biệt là mỹ thuật Phật giáo: tiêu biểu như con
Rồng thời Lý với hình dạng mềm mại và thân thuộc, v.v…
Giai đoạn thứ 3: Từ thời nhà Nguyễn, triều đại phong
kiến cuối cùng của Việt Nam đã để lại nhiều di tích kiến
trúc còn nguyên vẹn và có giá tri nhất trong lịch sử Đó là
một điều may mắn hiếm có cho nền nghệ thuật kiến trúc
Việt Nam, đặc biệt là về kiến trúc Thành trì và Cung đình
Những đặc điểm chính của mỹ thuật trong giai đoạn này là:
Kĩ thuật tinh xảo trong trang trí nội thất, kết hợp điêu khắc
và hội họa khéo léo Các tác phẩm phù điêu khảm bằng
sành sứ pha trộn màu sắc sinh động, thể hiện được nhiều
đề tài hoa văn truyền thống: cỏ cây, hoa lá, bát bửu, tứ linh,
tứ quý, v.v… [2]
Thời kỳ Pháp thuộc: với sự thành lập Trường Cao
đẳng Mỹ thuật Đông Dương, giai đọan này hình thành một
thế hệ nghệ sỹ tranh sơn dầu rất tài hoa được đào tạo bởi
những bậc thầy người Pháp và cho ra đời nhiều tác phẩm
nghệ thuật thuần Việt Đây cũng là thời kỳ phát triển rực
rỡ của những thiết kế kết hợp hài hòa giữa những yếu tố
phương Đông và phương Tây dựa trên những cảm hứng
như là: cửa sổ tròn, họa tiết trang trí bằng thạch cao hoặc
đá hoa giả [3]
Hình 2 Trang trí ở mặt đứng thành Ngọ Môn (Huế)
3 Nhận dạng mỹ thuật truyền thống Việt Nam
Về bố cục
Bố cục ngôi nhà truyền thống phổ biến nhất là 2 kiểu:
Bố cục hình thước thợ (L) và bố cục chữ Môn [4] Ngoài
ra còn có nhiều kiểu nhà khác dùng theo chiết tự Hán nhưng
không được phổ biến như: kiểu chữ Đinh (丁), chữ Nhất (
一), chữ Nhị (二), chữ Công (工) Đối với bố cục trong
không gian mặt bằng nhà ở truyền thống thường thấy nhất
là bố cục đối xứng: Nhà ở kết hợp thờ cúng; nhà ở tiền
khách - nội tư; tiền tế - hậu tư; tiền khách – hậu tư
Đối với bài viết này, nhóm nghiên cứu chủ yếu sử dụng
lối bố cục đối xứng của kiến trúc truyền thống để vận dụng
bài trí vào mặt bằng của các căn phòng ở, ví dụ như bố cục
phòng thờ cúng
Hình 3 Hai d ạng bố cục đối xứng kiến trúc truyền thống:
Nhà ở kết hợp thờ cúng và nhà ở tiền khách – nội tư
Về màu sắc
Màu sắc tạo nên nét đặc sắc cho từng dân tộc, thể hiện
đời sống tinh thần của dân tộc đó Màu sắc trong kiến trúc
truyền thống Việt Nam là ngôn ngữ riêng phản ánh rõ đặc trưng tâm lý và văn hóa Việt Bằng tư duy sáng tạo của mình, thế hệ người Việt trước đây đã sử dụng các màu sắc hài hòa với thiên nhiên Những màu phổ biến như là: màu
đỏ trong tín ngưỡng dân gian tượng trưng cho lửa và danh
vọng; màu vàng đậm tượng trưng cho giàu sang, sung túc,
thịnh vượng, đặc biệt chỉ dành cho vua chúa quan lại trong thời kỳ phong kiến; màu nâu đất trong truyền thống tượng trưng cho đất và gỗ, rất mộc mạc và gần gũi với thiên nhiên
Về vật liệu
Kiến trúc cổ và dân gian Việt Nam được tạo dựng phần lớn bằng vật liệu có sẵn do thiên nhiên ưu đãi Con người lao động khai thác, gia công với tre, đá, gạch, ngói v.v… Gỗ: là vật liệu chính trong các công trình truyền thống,
như là hệ khung kết cấu và console của mái, hệ thống cửa, lát sàn và trần nhà, trang thiết bị, chi tiết trang trí, tượng tròn, phù điêu Gỗ truyền thống được sử dụng luôn để mộc, sơn phủ rất hạn chế
Gạch nung (gạch đỏ): là một loại vật liệu xây dựng
được làm từ đất sét nung Do đặc tính bền bỉ theo thời gian Trong kiến trúc các ngôi nhà ở truyền thống thường hay sử dụng các mảng tường bằng gạch nung mộc, không tô trát, mang lại một cảm giác rất đầm ấm và gần gũi trong lòng mỗi con người Việt Nam
Gốm sứ : Có thể xem gốm là dấu ấn của một nền văn minh lúa nước, của một nền văn hóa thuần Việt Gốm trang trí kiến trúc truyền thống thường là đất nung để mộc, hoặc phủ một lớp men có giá trị độc đáo Ví dụ như gạch có in hoa văn để trang trí với nhiều dáng hình, kích thước khác nhau Hoặc ngói bò có gắn đầu phượng, đầu rồng Hoặc hình gốm trang trí hình chiếc lá nhọn đầu để gắn trên nóc hoặc riềm nhà Còn như gốm gia dụng, thì đủ thể loại: bát đĩa, ấm, âu, chén, vại, chum, vò, v.v…
Ngoài ra trong mỹ thuật truyền thống Việt Nam còn có các vật liệu đáng kể đến như: đá ong, ngói, tre, đồ đất
nung, v.v…
Về họa tiết trang trí
Yếu tố mỹ thuật truyền thống Việt Nam được thể hiện
rõ nét nhất trong các hoa văn họa tiết Thời Đông Sơn với những nét kỷ hà đơn giản cách điệu từ hoa lá, cách thể hiện
tỷ mỉ và chi tiết Thời An Nam, hoa văn họa tiết được tổng hợp và cách điệu lại từ những hình ảnh khác như: hình cây, hình tĩnh vật, với đường nét và cách thể hiện tinh tế hơn Những hoa văn này được ứng dụng để xử lý các chi tiết: tường, trần, vách ngăn, vật dụng trang trí, đem lại giá trị nghệ thuật rất cao
Họa tiết kỷ hà: Họa tiết mắt lưới hình thoi dài ngắn
khác nhau, cạnh thẳng hơi cong nhẹ Họa tiết mắt lưới lục giác giống vẩy trên mai rùa Họa tiết mắt lưới tam giác có hình chữ Nhân
Họa tiết vòng tròn hình đồng tiền vàng: hai vòng tròn
đồng tâm tạo gờ mép bên ngoài và trong các vòng tròn khác chia cắt vòng ngoài bốn phần, tâm là một lỗ hình vuông Họa tiết hoa thị, các vòng tròn cắt lẫn nhau và đi qua cùng
một chỗ tạo ở tâm một ngôi sao bốn cánh Họa tiết hai vòng trong, nhiều vòng tròn liên kết với nhau
Họa tiết hồi văn, các chữ Hán Việt gấp khúc vào nhau,
Trang 3ISSN 1859-1531 - TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG, SỐ 2(111).2017-Quyển 1 81
bẻ gập lại, kéo dài ra, hoặc vuốt thon ngẫu hứng Họa tiết
hồi văn gợi dáng các chữ: chữ Thập, chữ Vạn, chữ Công
Họa tiết hình chữ nhật: Gồm các chữ Hán: Phúc, Lộc,
Thọ, Hỷ, được cách điệu đơn giản liền nét theo đường kỷ
hà, đan xen chống lớp, nằm gọn trong một ô vuông hoặc tự
do theo nét
Hình 4 Ví d ụ về một số kiểu họa tiết trang trí kỷ hà trong
m ỹ thuật truyền thống Việt Nam
Họa tiết tĩnh vật: Trái châu (thường được trang trí ở nóc
đền chùa), họa tiết gồm trái châu và hai con rồng cách điệu
ở hai đầu góc mái Bát bửu: nhiều hình tĩnh vật, bộ bát bửu
thường thấy gồm: quả bầu, quạt, gươm, đàn, quyển sách, bút,
v.v… Họa tiết hoa lá, quả là biểu tượng bốn mùa gồm: tùng,
cúc, trúc, mai, sen Họa tiết hình thú được cách điệu từ những
con vật mà theo quan niệm của người Việt cổ đem lại những
điều may mắn tốt lành Lưu ý họa tiết hình thú không đứng
riêng lẻ mà kết hợp với những họa tiết kỷ hà, hồi văn, tứ linh
Hình 5 M ột số hình dáng họa tiết hình thú kết hợp, như Dơi
và H ồi văn
Về vật dụng trang trí:
Nơm tre: hình ảnh thân thuộc của người dân Việt Nam
gắn liền với nền nông nghiệp lúa nước, mang đậm hồn quê
hương
Hình 6 Tranh Đông Hồ trong mỹ thuật truyền thống
Mành: luôn gắn liền với hình ảnh mái nhà tranh của các
làng quê Việt
Chum nước: hình ảnh gắn bó thân thiết với cuộc sống
hằng ngày của hầu hết các người dân ở các vùng quê
Gạch bông gió: trước đây những ô gạch bông gió được
cách điệu khá đơn giản để thực hiên chức năng thông gió, tuy nhiên trường tồn qua thời gian, gạch bông gió đóng vai trò rất quan trọng không chỉ về chức năng sử dụng mà còn được biết đến với chức năng trang trí, gợi lại một cảm giác hoài cổ
Tranh Đông Hồ: hình ảnh được sử dụng như một phần
trang trí, tô điểm nét truyền thống văn hóa dân gian trong ngôi nhà ở truyền thống Việt Nam Mô tả chi tiết đời sống sinh hoạt của các vùng quê, các phong tục tập quán một cách cách chân thực qua các nét vẽ [5]
Ngoài những yếu tố trang trí được nêu bên trên, mỹ thuật truyền thống còn có những bố cục hình ảnh đặc sắc khác như là: ao sen, hàng chuối (chuối sau, cau trước), dậu
mồng tơi, v.v… Tất cả các yếu tố này đều góp phần tạo nên một bức tranh quê hương Việt Nam dân dã, đậm chất trữ tình
4 Đề xuất ứng dụng vào thiết kế không gian nội thất nhà ở hiện đại
4.1 Trường hợp 1: biệt thự 3 tầng, diện tích 12x25
Hình 7 M ặt bằng tầng 1,2,3 của biệt thự đề xuất
Trang 482 Lê Minh Sơn, Trần Văn Tâm, Trương Phan Thiên An
Hình 8 M ặt cắt và mặt đứng biệt thự đề xuất
Hình 9 Không gian b ếp và ăn sử dụng chất liệu gỗ mộc; gạch
trần; các họa tiết hình chữ Triện cách điệu; chụp đèn cách điệu
t ừ hình tượng cái nơm cá
Hình 10 Không gian phòng khách s ữ dụng mảng tường gạch
tr ần; rèm mành che cửa; màu vàng mây tre truyền thống
ở kệ tủ
Hình 11 Không gian 2 phòng ng ủ với nền và giường chất liệu
gỗ mộc; tranh trang trí quê hương; mành che sáng; hoa gió sân
trong
Hình 12 Không gian sân trong v ới bố cục ao sen, các cột
ch ống miết tròn kiểu nhà truyền thống
Hình 13 Không gian th ờ cũng được bố cục đối xứng; chất liệu
gỗ mộc màu nâu; các họa tiết Hồi văn cách điệu
Trang 5ISSN 1859-1531 - TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG, SỐ 2(111).2017-Quyển 1 83
4.2 Trường hợp 2: nhà chia lô 3 tầng, diện tích 5x21.5
Hình 14 M ặt đứng của nhà ở chia lô đề xuất
Hình 15 M ặt bằng tầng 1,2,3 của nhà ở chia lô đề xuất
Hình 16 M ặt cắt nhà chia lô đề xuất
Hình 17 N ội thất không gian phòng khách và bếp: sử dụng thanh tre đứng trang trí ước lệ, tranh hoa sen, bộ bàn ăn gỗ mộc truy ền thống, hay các đèn lồng trang trí được cách điệu
từ nơm cá
Hình 18 N ội thất phòng làm việc với hệ lam trang trí ngăn chia không gian được cách điệu từ hình chữ Thọ
Trang 684 Lê Minh Sơn, Trần Văn Tâm, Trương Phan Thiên An
Hình 19 Phòng ng ủ được thiết kế với chất liệu gỗ mộc; các
hoa văn trang trí truyền thống cách điệu, vật dụng mây tre và
hoa sen
Hình 20 Phòng th ờ được thiết kế với chất liệu gỗ mộc sẫm
màu t ự nhiên, tuân thủ lối bố cục đối xứng truyền thống
5 Kết luận
Mỹ thuật truyền thống Việt Nam đặc trưng cho văn hóa thẩm mỹ của người Việt Nam, trường tồn và trải qua qua bao nhiêu thời gian thì nét văn hóa đó vẫn không thay đổi
và luôn khẳng định được giá trị đối với các nước trong khu vực và trên thế giới
Việc nhận dạng và ứng dụng trang trí của mỹ thuật truyền thống Việt Nam để thiết kế các không gian nội thất này của chúng tôi nhằm giúp cho độc giả có thêm được
những tư liệu tham khảo chuyên môn về kiến trúc truyền
thống, để rồi từ đó có thể sử dụng chúng như là một tập thiết kế mẫu
Cuối cùng, với những nhà thiết kế kiến trúc nội thất trong nước, chúng ta không thể không đón nhận các phong cách thiết kế ngoại lai, thậm chí phải thường xuyên sử dụng chúng như là một thị hiếu đương thời Tuy nhiên việc sử
dụng các trang trí của mỹ thuật truyền thống để áp dụng vào trong các thiết kế đương đại mới là vấn đề đáng được trân trọng, qua đó giữ gìn và phát huy được bản sắc văn hóa đặc sắc của dân tộc Việt Nam
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Louis Bezacier, "L'Art Vietnamien", Edition de l'Union Française, Paris, 1954, tr.14
[2] Vũ Tam Lang, “Kiến trúc cổ truyền Việt Nam”, NXB Xây dựng,
1999, tr.125
[3] Christian Pédelahore, "Hanoi, miroir de l’architecture coloniale",
Architecture francaises outre-mer, Paris, Mardaga, 1992, tr.312 [4] chữ Môn (門) trong tiếng Hán; dùng để tả kiểu nhà cửa xây cất theo lối cổ, gồm một ngôi ở giữa và hai ngôi ở hai bên
[5] Nét độc đáo tranh dân gian Đông Hồ:
http://review.siu.edu.vn/my-thuat-kien-truc/net-doc-dao-cua-tranh-dan-gian-dong-ho/333/1541
(BBT nh ận bài: 14/12/2016, hoàn tất thủ tục phản biện: 16/01/2017)
