Thậm chí có những di chúc đoạt ca phần quyền của người khác hoặc định đoạt tài san của mìnhvươt quá phạm vi mà pháp luật cho phép, trong trường hơp này di chúc có thể vô hiêuhoặc có hiêu
Trang 1BỘ CÔNG THƯƠNGTRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHIỆP THỰC PHẨM TP.HỒ CHÍ MINH
KHOA CHÍNH TRỊ - LUẬT
-o0o BÀI TẬP LỚN/ -o0o BÀI TẬP DỰ ÁN HỌC PHẦN:
PHÁP LUẬT ĐẠI CƯƠNG
TÊN ĐỀ TÀI: DI CHÚC HỢP PHÁP – CƠ SỞ PHÁP LÝ THEO
BLDS 2015 VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
NHÓM: 10
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 07 năm 2021
Trang 2BỘ CÔNG THƯƠNGTRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHIỆP THỰC PHẨM TP.HỒ CHÍ MINH
5 Lê Ngọc Phương Uyên
Giảng viên hướng dẫn: TS NguyễnPhước
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 07 năm 2021
Trang 3LỜI CAM ĐOANChúng em xin cam đoan đề tài: DI CHÚC HỢP PHÁP - CƠ SỞ PHÁP LÝTHEO BLDS 2015 VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG do nhóm 10 nghiên cưu và thưchiên.
Chúng em đã kiểm tra dữ liêu theo quy định hiên hành
Kết qua bài làm của đề tài trên là trung thưc và không sao chép từ bất kỳ bài tậpcủa nhóm khác
Các tài liêu đươc sư dung trong tiểu luận có nguồn gôc, xuất xư rõ ràng
Ký và ghi rõ họ tênTuyết
Võ Thị Kim Tuyết
Trang 4LỜI CẢM ƠNLời đầu tiên, chúng em xin gưi lời tri ân sâu sắc đến giang viên bộ môn Trongquá trình tìm hiểu và học tập bộ môn Pháp luật đại cương, chúng em đã nhận đươc sưgiang dạy và hướng dẫn rất tận tình, tâm huyết của thầy Thầy đã giúp chúng em tíchlũy thêm nhiều kiến thưc hay và bổ ích.
Kính chúc thầy hạnh phúc và thành công hơn nữa trong sư nghiêp “trồng người”.Kính chúc thầy luôn dồi dào sưc khỏe để tiếp tuc dìu dắt nhiều thế hê học trò đếnnhững bến bờ tri thưc
Chúng em xin chân thành cam ơn!
Trang 5MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
PHẦN NỘI DUNG 3
1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 3
1.1 Khái niệm di chúc 3
1.2 Điều kiện có hiệu lực của di chúc 3
1.2.1 Hình thức của di chúc 3
1.2.2 Nội dung của di chúc 6
1.2.3 Người lập di chúc 8
2 ƯU ĐIỂM, NHƯỢC ĐIỂM VÀ VƯỚNG MẮC CỦA DI CHÚC HỢP PHÁP, CƠ SỞ PHÁP LÝ 9
2.1 Tình huống thực tế 9
2.2 Ưu điểm 9
2.3 Nhược điểm 9
2.4 Vướng mắt 10
KẾT LUẬN 13
TÀI LIỆU THAM KHẢO 14
Trang 6MỞ ĐẦU
Ra đời trong thời kỳ đổi mới của đất nước, với nhiêm vu "bao vê quyền, lơi íchhơp pháp của cá nhân, tổ chưc, lơi ích của Nhà nước, lơi ích công cộng, bao đam sưbình đẳng và an toàn pháp lý trong quan hê dân sư, góp phần tạo điều kiên đáp ưng cácnhu cầu vật chất và tinh thần của nhân dân, thúc đẩy sư phát triển kinh tế xã hội", đếnnay, bộ luật này đã phát huy tích cưc vai trò của nó trong viêc quan lí đất nước Bướcvào thời kỳ đổi mới, các quy định về quyền của người lập di chúc đươc pháp quyềnhóa và quy định trong các văn ban có hiêu lưc pháp lý cao hơn như pháp lênh thừa kếnăm 1990, Bộ luật Dân sư 1995 Ngày nay quyền của người lập di chúc đươc quy địnhtheo điều 646 Bộ luật Dân sư 2005 quy định : “ Di chúc là sư thể hiên ý chí của cánhân nhằm chuyển tài san của mình cho người khác sau khi chết” Tuy nhiên, tìnhhình xã hội ngày càng phát triển, nhu cầu của con người ngày càng nâng cao, các môiquan hê ngày càng phát sinh đa dạng… thì những quy định của bộ luật không thể dưliêu hết các trường hơp xay ra trong thưc tế, không thể đáp ưng hết nhu cầu ngày càngcao của con người, một sô quy định còn chung chung, dễ dẫn đến những cách hiểukhác nhau, gây ra những khó khăn, mâu thuẫn trong quá trình áp dung Không phai bất
cư người lập di chúc nào cũng thưc hiên đúng các quyền đươc pháp luật ban hành haychỉ sư dung một phần cũng có thể quá phần quyền mà pháp luật đã quy định Thậm chí
có những di chúc đoạt ca phần quyền của người khác hoặc định đoạt tài san của mìnhvươt quá phạm vi mà pháp luật cho phép, trong trường hơp này di chúc có thể vô hiêuhoặc có hiêu lưc một phần tương ưng với di san của người lập di chúc…
Do đó, viêc nghiên cưu để làm rõ cơ sở lý luận và thưc tiễn áp dung các quy địnhpháp luật về lập di chúc hơp pháp có ý nghĩa về mặt lý luận và thưc tiễn Viêc nghiêncưu đề tài này nhằm hoàn thiên hơn nữa những quy định về viêc lập di chúc với mucđích nâng cao hơn nữa hiêu qua điều chỉnh của những quy định này trong Bộ luật Dân
sư Làm rõ vấn đề của người lập di chúc giúp chúng ta hiểu và áp dung pháp luật chophù hơp với những tình huông cu thể trong thưc tế và cơ sở đam bao quyền tư do dânchủ, công bằng xã hội đam bao quyền dân sư của con người đươc thưc hiên đầy đủ từ
Trang 81.2 Điều kiện có hiệu lực của di chúc
1.2.1 Hình thức của di chúc
Điều 652 Bộ luật Dân sư 2005 quy định
Di chúc đươc coi là hơp pháp phai có đủ các điều kiên sau đây:
- Người lập di chúc minh mẫn ,sáng suôt trong khi lập di chúc; không bị lừa dôi
đe dọa hoặc cưỡng ép
- Nội dung di chúc không trái pháp luật, đạo đưc xã hội; hình thưc di chúc khôngtrái quy định của pháp luật
+ Di chúc của người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi phai đươclập thành văn ban và phai đươc cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý
+ Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ phaiđươc người làm chưng lập thành văn ban và có công chưng hoặc chưng thưc
+ Di chúc bằng văn ban không có công chưng, chưng thưc chỉ đươc coi là hơppháp, nếu có đủ các điều kiên đươc quy định tại khoan 1 Ðiều này
+ Di chúc miêng đươc coi là hơp pháp, nếu người di chúc miêng thể hiên ý chícuôi cùng của mình trước mặt ít nhất hai người làm chưng và ngay sau đó nhữngngười làm chưng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ Trong thời hạn năm ngày, kể
từ ngày người di chúc miêng thể hiên ý chí cuôi cùng thì di chúc phai đươc côngchưng hoặc chưng thưc.[3]
Di chúc bằng văn ban
Trang 9Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng
Di chúc này, theo quy định tại Điều 633 Bộ luật Dân sư năm 2015, phai do ngườilập di chúc tư viết và tư ký chữ ký của mình vào nội dung di chúc Trường hơp di chúc
có nhiều trang, nhiều tờ thì người lập di chúc phai ghi đầy đủ sô thư tư và đồng thời kývào từng trang của di chúc.[1]
Di chúc bằng văn bản có người làm chứng
Trong trường hơp người lập di chúc không thể tư mình viết ban di chúc thì có thểnhờ người khác viết, nhưng phai có ít nhất hai người làm chưng Người lập di chúcphai ký hoặc điểm chỉ của người lập di chúc và ký vào ban di chúc Người làm chưngphai là người đủ 18 tuổi trở lên, có năng lưc hành vi dân sư đầy đủ, không phai làngười thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc, hoặc không phai
là người có quyền, nghĩa vu tài san liên quan đến nội dung di chúc.[1]
Di chúc bằng văn bản có công chứng
Viêc lập di chúc bằng văn ban đươc công chưng có thể thưc hiên qua viêc ngườilập di chúc đến Văn phòng công chưng, hoặc Tổ chưc hành nghề công chưng để lậphoặc yêu cầu công chưng viên đến tận chỗ ở của mình để lập di chúc.[2]Viêc lập dichúc có công chưc đươc thưc hiên theo đúng thủ tuc như sau:
Người lập di chúc sẽ phai tuyên bô nội dung, nguyên vọng của mình vềviêc định đoạt tài san, cũng như các nội dung khác của di chúc định lập trướcmặt của công chưng viên
Công chưng viên sẽ phai lắng nghe, ghi chép lại nội dung mà người lập
di chúc, chủ sở hữu tài san đã đọc, tuyên bô
Sau khi đọc, kiểm tra nội dung ban di chúc đươc công chưng viên ghichép lại xem đã chính xác, đúng với nguyên vọng, ý chí, mong muôn của mìnhhay chưa thì người lập di chúc sẽ phai trưc tiếp ký hoặc điểm chỉ vào ban dichúc này
Công chưng viên sẽ trưc tiếp ký vào ban di chúc và thưc hiên viêc côngchưng di chúc
Trang 10Trong trường hơp đặc biêt, khi người lập di chúc có khuyết tật, khiếm khuyếtmột sô chưc năng nhất định như không đọc đươc, hoặc không nghe đươc ban di chúc;hoặc không ký hay điểm chỉ đươc vào nội dung di chúc thì để đam bao tính kháchquan, đam bao quyền lơi của người lập di chúc, pháp luật yêu cầu viêc lập di chúc sẽphai có sư tham gia của người làm chưng Người làm chưng này sẽ phai xác nhận vềnội dung di chúc, chữ ký, điểm chỉ của người lập di chúc, và ký xác nhận trước mặtcông chưng viên Sau đó, công chưng viên sẽ công chưng di chúc trước mặt người lập
di chúc và người làm chưng này.[2]
Di chúc bằng văn bản có chứng thực
Đôi với viêc lập di chúc bằng văn ban đươc chưng thưc thì người lập di chúc sẽtrưc tiếp đến Ủy ban nhân dân cấp xã nơi mình cư trú để thưc hiên viêc lập di chúc Vềtrình tư, thủ tuc lập di chúc có chưng thưc sẽ đươc thưc hiên tương tư như trường hơplập di chúc ở Văn phòng công chưng, tổ chưc hành nghề công chưng.[2]
Di chúc miêng
Người để lại thừa kế cũng có thể lập di chúc miêng nhưng di chúc này chỉ đươclập trong trường hơp thật đặc biêt khi tính mạng của người đó đang bị đe dọa nghiêmtrọng, nhưng phai có ít nhất hai người làm chưng Hai người làm chưng phai ghi ravăn ban và ký tên Trong thời hạn 05 ngày kể từ ngày lập di chúc, di chúc phai đươc đicông chưng, chưng thưc.[1]
Ví du minh họa
Bà A có 3 người con là B, C, D lúc gần qua đời, chỉ có B, C ở gần đấy, nên bà Agọi 2 người lại là lập di chúc bằng miêng dặn chia đều manh đất và sô tiền tiết kiêmcủa bà A thành 4 phần, cho 3 người con mỗi người 1 phần, người nào thờ cúng thìthêm một phần Tuy nhiên, do bận viêc ma chay, đám tang, nên B, C cũng quên khôngghi lại và công chưng 49 ngày sau bà A mất, anh trai bà A là ông M lấy lý do đã chămsóc bà A và nhận thờ cúng đòi 3 phần đất và tiền dẫn đến anh em trong nhà tranh chấp.Như vậy, căn cư theo quy định trên, di chúc của bà A là di chúc miêng, thì phai
có ít nhất 2 người làm chưng và ngay sau đó phai ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm
Trang 11chỉ và đem đi công chưng, chưng thưc trong vòng 5 ngày kể từ ngày bà A thể hiên ýchí cuôi cùng B, Căn cư theo Điểm b Khoan 1 nêu trên, do di chúc miêng không hơppháp, nên Tòa án sẽ tiến hành chia thừa kế theo pháp luật vì một sô lý do nên đã quênkhông ghi chép lại di chúc, ký tên và mang đi công chưng, chưng thưc Vì thế, di chúcmiêng này là di chúc không hơp pháp theo quy định của pháp luật Do di chúc miêngkhông hơp pháp, nên Tòa án sẽ tiến hành chia thừa kế theo pháp luật
1.2.2 Nội dung của di chúc
Di chúc phai tuân thủ pháp luật về mặt nội dung, có nghĩa là nội dung di chúcphai đủ các nội dung mà pháp luật qui định Đó là:
+ Ngày, tháng, năm lập di chúc[1]
Đây là một nội dung hết sưc quan trọng và có ý nghĩa thiết thưc trong viêc xácđịnh tính hiêu lưc của di chúc, vì thông qua ngày, tháng, năm lập di chúc sẽ xác địnhđươc tại thời điểm đó người lập di chúc có năng lưc hành vi dân sư, minh mẫn, sángsuôt hay không… Mặt khác, trong trường hơp người quá cô để lại nhiều ban di chúcthì sẽ căn cư vào ngày tháng năm trong di chúc để chúng ta xác định đâu là biểu hiên ýchí sau cùng của người chết và là di chúc có hiêu lưc pháp luật Vì theo quy định tạikhoan 5 điều 667 BLDS thì “khi một người để lại nhiều ban di chúc đôi với một tàisan thì chỉ ban di chúc sau cùng có hiêu lưc pháp luật” do vậy tất ca những ban di chúclập trước đều bị hủy bỏ Ban di chúc sau cùng thể hiên ý chí sau cùng mới có hiêu lưcpháp luật
+ Họ, tên và nơi cư trú của người lập di chúc[1]
Theo quy định của pháp luật thì địa điểm mở thừa kế, thẩm quyền giai quyết củaTòa án khi có tranh chấp đều đươc xác định thông qua nơi cư trú của người lập di chúc
do đó di chúc phai xác định rõ nơi cư trú của người lập di chúc là một yêu cầu quantrọng Hơn nữa do di chúc là sư thể hiên ý chí đơn phương của một bên chủ thể trongmột giao dịch dân sư nên cần phai ghi rõ họ tên đầy đủ của người thể hiên ý chí đó.+ Họ, tên người, cơ quan, tổ chưc đươc hưởng di san hoặc xác định rõ các điềukiên để cá nhân, cơ quan, tổ chưc đươc hưởng di san[1]
Trang 12Khác với những người hưởng thừa kế theo pháp luật là những người nằm trongdiên, hàng thừa kế có quan hê huyết thông, quan hê nuôi dưỡng theo quy định củapháp luật trong khi những người đươc hưởng thừa kế theo di chúc lại không bị giớihạn phạm vi như trên Những người đươc hưởng thừa kế theo di chúc cũng có thể là tổchưc, cá nhân bất kì, bằng ý chí của mình lập di chúc có thể định đoạt cho bất kì aihưởng di san của mình
+ Di san để lại và nơi có di san[1]
Di san thừa kế chỉ là những di san thuộc sở hữu của người chết, và chỉ với nhữngtài san thuộc sở hữu của mình thì người lập di chuc mới định đoạt người thừa kế Dovậy nếu di san đươc ghi rõ ràng trong di chú sẽ giúp chúng ta xác định đươc người lập
di chúc họ có những tài san nào và đươc phân định ra sao
Viêc chỉ định người thưc hiên nghĩa vu và nội dung của nghĩa vu[1]Theo nguyêntắc chung, tất ca những người hưởng di san thừa kế đều phai thưc hiên nghĩa vu về tàisan do người chết để lại trên cơ sở tương ưng với kỉ phần tài san mà họ đươc hưởng.Ngoài ra viêc giao nghĩa vu cho những người thừa kế là một trong những quyền địnhđoạt của người lập di chúc Vì vậy trong di chúc, người lập di chúc có thể giao nghĩa
vu riêng cho từng người đươc hưởng thừa kế để họ thưc hiên, người lập di chúc phaighi rõ cơ quan cá nhân tổ chưc nào thưc hiên nghĩa vu mà người chết để lại Tuy nhiênnếu trong di chúc mà không có sư định đoạt nghĩa vu riêng cho từng người thì tất canhững người hưởng thừa kế sẽ cùng nhau thưc hiên nghĩa vu mà người lập di chúc đểlại
+ Ví du minh họa: Ông A có một manh đất, và trước khi chết, mặc dù không cócon nhưng ông A vẫn lập di chúc để lại tài san cho anh B Tuy nhiên, trong nội dung dichúc đưa ra điều kiên, anh B sẽ đươc hưởng toàn bộ tài san này nếu như anh B giúpông A giết chết ông N – người mà ông A có thù oán, mâu thuẫn lâu nay Có thể thấy,nội dung ban di chúc của ông A không chỉ vi phạm điều cấm của luật, ở đây là xâmphạm đến tính mạng của người khác, mà còn đi ngươc lại tinh thần chính nghĩa củađạo đưc xã hội Di chúc này đươc xác định là đương nhiên vô hiêu
Trang 131.2.3 Người lập di chúc
Điều 625 Bộ luật Dân sư 2015 người vị thành niên có đủ điều kiên theo quy địnhtại điểm a Khoan 1 Điều 630 của Bộ luật Dân sư (người lập di chúc minh mẫn, sángsuôt trong khi lập di chúc; không bị lừa dôi, đe dọa, cưỡng ép), có quyền lập di chúc
để định đoạt tài san của mình.[3]
Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi đươc lập di chúc, nếu đươc cha, mẹhoạc người giám hộ đồng ý về viêc lập di chúc[1] Tuy nhiên cần chú ý rằng cha mẹ vàngười giám hộ không có quyền can thiêp vào nội dung của ban di chúc và chỉ xác định
là có cho lập ban di chúc đó hay không Đây là quy định đã phù hơp và đúng với tinhthần của Bộ luật lao động về độ tuổi tôi thiểu có thể tham gia lao động là 15 tuổi trởlên,nghĩa là có thể lao động để có tài san hơp pháp vì vậy họ có thể lập di chúc để địnhđoạt về tài san hơp pháp đó của mình Người bị hạn chế về thể chất (khiếm thị,mất tay-không thể viết đươc ) hay người không biết chữ nhưng có tài san hơp pháp có thể lập
di chúc nhưng di chúc đó phai đươc người làm chưng ghi chép thành văn ban và cócông chưng.Người dân tộc,khi để lại di chúc có thể viết theo ngôn ngữ của dân tộcmình.[3]
Người để lại di chúc có quyền định đoạt tài san thuộc quyền sở hữu củamình,quyền sư dung hơp pháp ( như quyền sư dung đất – đất do hai vơ chồng làm ratrong thời kỳ hôn nhân,tuy nhiên chỉ định đoạt đôi với phần đất thuộc quyền sở hữucủa mình),một phần trong khôi tài san chung với đồng chủ sở hữu khác
Ví du minh họa: Ông A là chủ sở hữu của căn biêt thư sông Xanh Vào nhữngnăm tháng cuôi đời, do tình hình sưc khỏe yếu nên ông A muôn lập di chúc để địnhđoạt tài san này cho những người con của mình Nhận rõ tình trạng sưc khỏe của ông
A, với tham vọng chiếm đoạt tất ca tài san của ông A, anh B – một trong những ngườicon của ông A lơi dung tình trạng sưc khỏe ngày càng suy yếu của ông A đã dùng cácthủ đoạn khác nhau như bỏ đói, ép buộc ông A phai ký vào di chúc để lại toàn bộ tàisan cho mình, mà không cho những người con khác của ông A Có thể thấy, trườnghơp này, mặc dù di chúc của ông A đươc lập, nhưng do bị anh B – con của ông A ép
ký vào di chúc, nên di chúc này không thể hiên đúng nguyên vọng của ông A Di chúc