Lý thuyết nghiên cứu và bộ tiêu chí giải mã văn hóa tộc người qua địa danh9

Cụ thể, các lý thuyết về vùng văn hóa, thuyết khuếch tán truyền bá văn hóa, thuyết ngôn ngữ học văn hóa và thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa sẽ được tác giả đề xuất trong nghiên cứu văn

TẠP CHÍ KINH TẺ - CÔNG NGHIỆP

LÝ THUYẾT NGHIÊN cứu VÀ BỘ TIÊU CHÍ GIẢI MÃ

VÀN HỎA TỘC NGƯỜI QUA ĐỊA DANH Research theory and set of criteria for decoding

ethnic culture through place names

Nguyễn Minh Ca Giảng viên Khoa Ngữ văn Trường Đại học Tây Đô, cần Thơ, Việt Nam

nguỵenminhca@gmail.com

Tóm tắt — Trong hơn thập niên trờ lại đây, việc nghiên cứu văn hóa lấy đối tượng địa danh hay văn hóa tộc người qua địa danh diễn ra khá phố biến trong nghiên cứu chuyên ngành văn hóa học Đề có được hướng tiếp cận đúng, tác già cho rằng, cần phái có lý thuyết phù hợp và bộ tiêu chí đè giải mã vãn hóa thông qua đối tượng nghiên cứu (địa danh) Trước sự càn thiết đó, bài viết tâp trung xây dựng bộ tiêu chí giải mã ván hóa tộc người qua địa danh và đề xuất sư dụng các lý thuyết nghiên cứu sao cho phù hợp nhất

để có hướng tiếp cận phù hợp với đề tài nghiên cứu Khung lý thuyết nêu trên hy vọng giúp ích cho các nhà ngôn ngữ học, các nhà văn hóa học trong nghiên cứu mối quan hệ giữa văn hóa và ngôn ngữ hiện nay.

Abstract — Over the past decade or so, the study of culture using geographical objects or ethnic cultures through place names has become quite common in cultural studies In order to have the right approach, the author believe that it is necessary to have a suitable theory and set of criteria for decoding culture through research objects (place names) Faced with that necessity, the article focuses on building

a set of criteria for decoding ethnic culture through place names and using the most appropriate research theories to have a suitable approach to the research topic The above theoretical framework hopes to help linguists and culturologists in studying the relationship between culture and language today.

Từ khóa - Văn hóa tộc người, địa danh, lý thuyết nghiên cứu, Ethnic culture, place name.

1 Giói thiệu

Địa danh là một bộ phận của ngôn ngữ, ra đời trong quá trình lao động sản xuất Địa danh ngoài chức năng định danh còn mang trong mình những giá trị văn hóa lịch sử về vùng đất, con người - nơi địa danh được hình thành Nghiên cứu văn hóa tộc người qua địa danh là nghiên cứu những thành tố văn hóa tồn tại trong địa danh Ở đó các thành tố quan trọng như: Ngôn ngũ' tộc người, phong tục tập quán, tín ngưêýng, tôn giáo, ý thức tộc người, Là những thành

tố quan trọng để giải mã văn hỏa tộc người qua địa danh

Việc lựa chọn đúng, phù hợp bộ tiêu chí khi nghiên cứu về đề tài văn hóa tộc người qua địa danh giúp người nghiên cứu tiết kiệm được thời gian cũng như hạn chế những sai lầm trong nghiên cứu Bên cạnh đó, sừ dụng lý thuyết phù hợp cũng có vai trò quan trọng trong việc định hướng tiếp cận, lý giải vấn đề Cụ thể, các lý thuyết về vùng văn hóa, thuyết khuếch tán (truyền bá) văn hóa, thuyết ngôn ngữ học văn hóa và thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa sẽ được tác giả

đề xuất trong nghiên cứu văn hóa tộc người qua địa danh

2 Tong quan về tình hình nghiên cứu

Trong những năm gần đây, các nhà ngôn ngữ học, văn hóa học quan tâm khá nhiều đến mảng đề tài nghiên cứu địa danh dưới góc nhìn văn hóa học, nhân học văn hóa Tuy nhiên, các

đề tài chỉ dùng lại ở việc nghiên cứu các bài báo đăng trên các tạp chí và một số đề tài nghiên cứu của các học viên cao học, nghiên cứu sinh Trong số các đề tài nói trên có thể chỉ ra một sổ công trình tiêu biểu như: Nghiên cứu địa danh tinh Sóc Trăng - luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh của tác giả Nguyễn Thúy Diễm; Địa danh dán gian tỉnh Vĩnh Long dưới góc nhìn Văn hóa học - luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thanh; Đặc điểm ngôn ngữ - Văn hóa của địa danh có

19

TẠP CHÍ KINH TÉ - CÔNG NGHIỆP _ SỐ3Ị-'

nguồn gốc tiếng Cơ Tu ở Thừa Thiên Huế- luận án tiến sĩ của tác già Trần Văn Sáng; Địa danh

ở Ninh Thuận và Bình Thuận dưới góc nhìn văn hóa học - luận án tiên sĩ cua tác giả Nguyên

Thị Thu Thủy, Các công trình vừa nêu đa phần nghiên cứu địa danh về phương diện ngôn ngữ học hay dưới góc nhìn vãn hóa học Nhìn chung, các vấn đề được triên khai khá gần nhau khi xác định hệ quy chiếu về mặt chu thể, không gian và thời gian văn hóa đê giải mã địa danh Tuy khía cạnh văn hóa tộc người tồn tại trong địa danh có phạm vi khá hẹp nhưng lại là nội dung quan trọng quyết định đến việc ra đời, hình thành địa danh trong lịch sir Nghiên cứu văn hóa qua địa danh không thê bỏ qua yếu tố văn hóa tộc người chi phôi, tác động đên việc hình thành và sử dụng địa danh

3 Lý thuyết nghiên cứu và bộ tiêu chí giải mã văn hóa tộc người qua địa danh

3.1 Lý thuyết nghiên cứu

Ngành văn hóa học tính từ lúc ra đời cho đến nay đã hình thành cho mình nhiều lý thuyết nghiên cứu khác nhau, trong đó có thế kế ra một số lý thuyết tiêu biểu như:

> Lý thuyết tiến hóa luận tiêu biểu là Morgan và Taylor dề cập tới sụ tương đồng và khác biệt văn hóa (Morgan, 1934; Taylor, 1939)

> Thuyết khuếch tán (truyền bá) văn hóa của trường phái Tây Âu (Perxisk, 1972)

> Thuyết loại hình và so sánh loại hình văn hóa

> Thuyết loại hình kinh tế - văn hóa cùa các học giá Xô Viết (Lêvin, Trêbốcxarốp, 1955)

> Lý thuyết vùng văn hóa cùa trường phái Mỹ và Xô Viết (Wisler, 1992); (Ngô Đức Thịnh,

2004, tr 12)

> Thuyết ngôn ngữ học văn hóa

> Thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa

về mặt nhận thức luận, nghiên cứu văn hóa tùy vào từng hiện tượng văn hóa và đối tượng khác nhau mà việc sử dụng các lý thuyết nghiên cứu và phương pháp tiếp cận cũng khác nhau Trong bài viết này tác giả đề xuất sử dụng lý thuyết vùng văn hóa, thuyết khuếch tán (truyền bá) văn hóa, thuyết ngôn ngữ học văn hóa và thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa làm lý thuyết nghiên cứu đề tài văn hóa tộc người qua địa danh Trong đó, lý thuyết vùng văn hóa, ngôn ngữ học văn hóa, giao lưu tiếp biến văn hóa đóng vai trò chủ đạo cùng với nguyên tắc tiếp cận tổng thế và phương pháp nghiên cứu liên ngành là những điểm cần lưu ý khi nghiên cứu đề tài này

Lý thuyết vùng văn hóa cùa nhân chủng học Mỹ ra đời vào cuối thế kỳ XIX đầu thé kỷ XX, một mặt, nó chống lại quan điểm tiến hóa của Morgan và Taylor Mặt khác, nó cũng phê phán những quan điểm “vòng văn hóa”, “khuếch tán văn hóa” cực đoan của các nhà nghiên cứu Tây

Âu Đại diện cho thuyết vùng văn hóa chính là Wisler; Kroeber; Boas Theo Boas, một mặt ông thừa nhận tính thống nhất và quy luật chung của phát triển văn hóa nhàn loại nhưng mật khác cũng khẳng định một cách hoàn toàn có lý rằng, văn hóa của mỗi dân tộc được hình thành trong quá trình lịch sử gắn liền với môi trường xã hội nhất định và trong điều kiện địa lý cụ thể Trong công trình "Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa Việt Nam", nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh (2004) tổng kết các quan niệm của các nhà nhân chùng học Mỹ mà tiêu biếu là Wisler

Từ thực tế nghiên cửu, Wisler đã đi đến kết luận mang tính nguyên tắc là nghiên cứu các vùng văn hóa nhất thiết phải bắt đầu tù việc phân tích một tổ họp các yếu tố văn hóa, ràng không thể nhìn nhận riêng rẽ từng yếu tố một Chúng hợp thành một thể thống nhất không thể chia cắt và đó chính là kết quả của quá trình lâu dài nhóm cư dân ấy thích ứng với những điều kiện của môi trường sinh thái (tr29)

Ngô Đức Thịnh (2004), khẳng định các nhà nghiên cứu địa chí Việt Nam là những người đầu tiên có khái niệm về không gian văn hóa Ó Việt Nam, kể từ những năm 70 của thế kỷ XX

TẠP CHÍ KINH TỂ - CÔNG NGHIỆP

thì việc sưu tầm, nghiên cứu và biên soạn các công trình về văn hóa đã bắt đầu thể hiện rõ khuynh hướng nhìn nhận văn hóa theo vùng (tr53) Nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh định nghĩa: Vùng văn hóa là một vùng lãnh thổ có những tưong đồng về mặt hoàn cảnh tự nhiên, dân

cư sinh sống ở đó từ lâu đã có những mối quan hệ nguồn gốc và lịch sử, có những tương đồng

về trinh độ phát triển kinh tế - xã hội Giữa họ đã diễn ra những giao lưu, ảnh hưởng văn hóa qua lại nên trong vùng đã hình thành những đặc trưng chung, thể hiện trong sinh hoạt văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của cư dân, có thể phân biệt với vùng văn hóa khác (tr64)

Hiện nay, ngoài Ngô Đức Thịnh, lý thuyết về vùng văn hóa được khá nhiều học giả quan tâm đưa ra định nghĩa cũng như đặc trưng của nó, tiêu biểu có Trần Quốc Vượng, Huỳnh Khái Vinh Trần Ngọc Thêm Nhìn chung, các nhà nghiên cứu Việt Nam nhìn nhận, lý giải khá thống nhất với nhau về nội hàm khái niệm và đặc trưng về vùng văn hóa Bàn về nội hàm vùng văn hóa, Trần Ngọc Thêm (2018) nhận định:

Vùng văn hóa là một không gian lãnh thổ liên tục với hoàn cảnh tự nhiên tương đối đồng nhất ở bên trong và khu biệt với các không gian lãnh thổ liền kề bên ngoài, trong đó tồn tại một cộng đồng người thống nhất tương đối (gồm một hay nhiều tộc/nhóm người), đã cùng cư trú và tiếp xúc giao lưu đồng hướng với nhau trong một thời gian đủ dài để tạo nên được một hệ thống giá trị chung đặc thù cho phép khu biệt nó với các hệ thống giá trị của những vùng có liên quan (tr.47)

Úng dụng vào trong việc nghiên cứu địa danh, tác giả cho rằng, cần kế thừa lý thuyết vùng văn hóa của các nhà khoa học đi trước, nghiên cứu địa danh bao trùm các yếu tố không gian văn hóa, thời gian văn hóa Từ đó, tác giả cũng xác định vùng văn hóa bao gồm các địa phương, vùng lãnh thổ, có cùng một hệ thống giá trị văn hóa vật chất và tinh thần khá tương đồng Ranh giới vùng văn hóa giữa các địa phương, vùng lãnh thổ không đồng nhất với địa giới của các đơn vị hành chính Các yếu tố chi phối quá trình hình thành vùng văn hóa được xác định như sau:

■ Có những nét tương đồng về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên

■ Có những nét tương đồng về phương thức sản xuất, hoạt động kinh tế

■ Có những nét tương đồng về bối cảnh lịch sử, xã hội

■ Có những nét tương đồng về nguồn gốc tộc người

Như vậy, các yếu tố nói trên sẽ chi phối sự vận động hình thành nên nét văn hóa ở từng địa phương, vùng lãnh thổ tạo nên vùng văn hóa tương đối đồng nhất Dựa vào cơ sở khoa học nói trên, trong việc áp dụng vùng văn hóa nghiên cứu địa danh, tác giả tiến hành phân tích các yếu

tố tạo thành vùng văn hóa - đặc trưng văn hóa khu biệt với các vùng văn hóa còn lại Bàn về đặc trưng vùng văn hóa, tác giả Huỳnh Ngọc Thu (2016) nhận định:

Phân tích nhân tố môi trường tự’ nhiên, kinh tế, xã hội và lịch sử giao lưu văn hóa để hình thành các vùng văn hóa, quy luật hình thành và biến đổi của các vùng văn hóa trong tiến trình lịch sử; Vai trò và tác động qua lại giữa trung tâm và ngoại vi trong quá trình hình thành các vùng văn hóa (tr60)

Việc xác định lý thuyết nghiên cứu về vùng văn hóa giúp chúng ta lý giải được mối quan

hệ giữa địa phương với khu vực, khắc phục được những vấn đề còn tồn tại trong nghiên cứu địa danh như: Truy tìm được nguồn gốc địa danh, xác định được hoàn cảnh, thời điểm ra đời

và phát triển của địa danh, đặc biệt là việc lý giải nguyên nhân địa danh tồn tại hoặc mất đi, địa danh bị sai lệch, cầu kỳ, khó hiểu, địa danh giống nhau ở nhiều khu vực tại các tỉnh thành Tây Nam Bộ, Và khái quát hơn cả là đưa ra những quy luật văn hóa chi phối quá trình hình thành, tồn tại và lưu truyền địa danh

21

TẠP CHÍ KINH TÉ , CONG NGHIỆP

Thuyết ngôn ngữ học văn hóa: về mặt nhận thức luận, hai yếu tố văn hóa và ngôn ngữ có mối quan hệ tương tác qua lại lẫn nhau Ngôn ngữ là sản phẩm kết tinh của văn hóa tộc người, hình thành trong quá trình lao động của tộc người Nhờ vào tồn tại cùa ngôn ngữ mà một phần văn hóa tộc người được lưu truyền, gìn giữ Vì vậy, để nghiên cứu văn hóa, chúng ta không thể

bỏ qua yếu tố nghiên cứu văn hóa trong ngôn ngữ Địa danh là một bộ phận của ngôn ngữ, ra đòi trong quá trình lao động sản xuất Địa danh ngoài chức năng định danh còn mang trong mình những giá trị văn hóa lịch sử về vùng đất, con người - nơi địa danh được hỉnh thành Nghiên cứu mối quan hệ giữa văn hóa và địa danh là nghiên cúu sự tác động qua lại giữa hai yếu tố văn hóa và ngôn ngữ

Theo Trần Ngọc Thêm (1993), việc nghiên cứu mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa cho đến nay đã trải qua ba thời kỳ và chúng ta đang ở thời kỳ thứ tư Trong đó, thời kỳ đầu tiên là thời kỳ của Humboldt (cuối thế kỷ 19) với luận điểm nổi tiếng về tính thống nhất của ngôn ngữ

và “linh hồn dân tộc” Tiếp theo là thời kỳ những năm 30 của Sapir và Whorf với luận điểm về

áp lực cùa cách chia cắt hiện thực đặc thù của mỗi ngôn ngữ đối với những người nói bằng ngôn ngữ ấy Thời kỳ của nhũng năm 50 của Claude Levi-Struas, người vận dụng khá thành công phương pháp cấu trúc của ngôn ngữ học đương thời để nghiên cứu mối liên hệ giữa quan

hệ họ hàng và ngôn ngữ Cũng theo tác giả này, chúng ta đang ở thời kỳ thứ tư - thời kỳ các nhà khoa học đang có sự quan tâm đến văn hóa nói chung và mối quan hệ giữa văn hóa và ngôn ngữ nói riêng đang được “hồi sinh”

Như trên đã trình bày, giữa ngôn ngữ và văn hóa có mối quan hệ chuyển hóa lẫn nhau, về mặt nội hàm, văn hóa có nội hàm rộng hơn khi xác định văn hóa là sản phẩm được hình thành trong quá trình lao động sản suất và trong quá trình này cũng đồng thời hình thành ngôn ngữ Nói cách khác, ngôn ngữ là một bộ phận của văn hóa nói chung và ngôn ngữ là biểu hiện rõ rất của văn hóa tộc người nói riêng Ngôn ngữ là hình thức biểu hiện cúa văn hóa Ngược lại, thông qua ngôn ngũ mà văn hóa được biểu hiện, tồn tại và lưu truyền

Thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa: về mặt lý luận, giao lưu tiếp biến văn hóa là một hiện tượng văn hóa xảy ra khi hai nền văn hóa ở gần nhau, tiếp xúc nhau dẫn đến những biến đôi giữa một hoặc cả hai nền văn hóa Tiếp biến văn hóa là kết quả của cuộc gặp gỡ cùa các nền văn hóa với nhau Những ảnh hưởng của quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa có thể thấy đưọc

ở nhiều cấp độ khác nhau Ở cấp độ nhóm, tiếp biến văn hóa thường dẫn đến những thay đổi về văn hóa, phong tục và tô chức xậ hội Ở câp độ cá nhân, những thay đôi được nhận thấy ở hành

vi đôi xử hàng ngày, kê cả vê mặt tâm lý Nói cách khác, giao lưu và tiêp biên văn hóa là sự tiếp nhận văn hóa từ bên ngoài (tộc người khác hay nước khác) của tộc người, dân tộc chủ thể Quá trình này luôn luôn đặt mỗi tộc người phải xử lý tốt mối quan hệ biện chứng giữa yéu tố nội sinh và yếu tố ngoại sinh Hai yếu tố này luôn có khả năng chuyến hóa cho nhau và rất khó tách biệt trong một thực thế văn hóa

về đặc trưng, kết quả của quá trình tiếp biến giao lưu văn hóa diễn ra hai trạng thái: Một

là yếu tố ngoại sinh lấn át, triệt tiêu yếu tố nội sinh, hai là có sự cộng hưởng lẫn nhau Yếu tố ngoại sinh dần dần trở thành yếu tố nội sinh hoặc bị phai nhạt căn tính yếu tố ngoại sinh Một đặc diêm nữa, mức độ tiếp nhận trong giao lưu văn hóa cũng khác nhau Bởi vì các tộc người khác nhau luôn nhìn nhận vấn đề nên hay không nên trong việc giao lưu văn hóa (tiếp nhận có

lý trí, có chọn lọc) Sự chọn lọc này diễn ra ở ba mức độ khác nhau:

Mức độ 1: Không tiếp nhận toàn bộ mà chỉ chọn lọc lấy những giá trị thích hợp cho tộc người mình Mức độ 2: Tiếp nhận hệ thống nhưng đã có sự sắp xếp lại theo quan niệm giá trị của tộc người mình Mức độ 3: Mô phỏng lại thành tựu của tộc người khác bởi tộc người chủ thể

về phạm vi, thuật ngữ giao lưu (tiếp xúc) tiếp biến văn hóa được sử dụng rộng rãi trong nhiêu ngành khoa học xã hội như khảo cổ học, dân tộc học, văn hóa học, Là những ngành khoa học có đối tượng nghiên cứu là con người và xã hội, nhân văn Có thể nhận thấy rằng, tiếp

TẠP CHÍ KINH TÉ - CÔNG NGHIỆP

xúc và giao lưu văn hóa là một hiện tượng văn hóa diễn ra thường xuyên của xã hội, gắn với diễn trình của xã hội Giao lun văn hoá cũng có vai trò rất quan trọng trong lịch sử của nhân loại Bởi vì, trong quá trình giao lưu ấy nhiều kỹ thuật trong sản xuất, phát minh được chia sẻ giữa các tộc người Trong địa danh, giao lưu văn hóa dễ nhận diện nhất là ở các địa danh mang

cả hai thành tố ngôn ngữ của cả hai tộc người (cộng hường) Hay từ địa danh của tộc người này chuyên dần sang địa danh của tộc người kia (theo hướng chuyển dần về chu thể văn hóa) Hiện tượng tộc người Việt vùng Tây Nam Bộ (chủ thể văn hóa) Việt hóa các địa danh của các tộc người còn lại trong vùng minh chứng cho hiện tượng “lấn át” của tộc người chủ thể trong cùng không gian văn hóa

Tóm lại, tiếp biến và giao lưu văn hóa là một quy luật tất yếu, là nhu cầu phát triển cùa nhân loại trong thời đại ngày nay

3.2 Bộ tiêu chí giải mã văn hỏa tộc người qua địa danh

Dựa vào lý thuyết vùng văn hóa, thuyết ngôn ngữ văn hóa, thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa, tác giả đưa ra bộ tiêu chí giải mã địa danh dưới góc nhìn văn hóa tộc người bao gồm ba tiêu chí: Ngôn ngữ tộc người: Phong tục tập quán, tín ngưỡng tôn giáo; Ý thức tộc người Ngôn ngữ tộc người: Ngôn ngữ gắn liền với số phận lịch sử của một tộc người trong quá trình hình thành và phát triển Ngôn ngữ tộc người là nhân tố trọng yếu khu biệt các tộc người với nhau trong cùng không gian và thời gian văn hóa Ngôn ngữ tộc người phát triển gắn liền với hoạt động nghề nghiệp của tộc người Trong tiến trình lao động của mình, các tộc người tạo dựng nên tên các làng nghề, tên của các loài động vật, thực vật, các hiện tượng, màu sắc tụ nhiên, The hiện mặt tiếp xúc, nhận thức của các tộc người nói chung trong quá trình lao động sản xuất

Phong tục tập quán, tín ngưỡng tôn giáo: Phong tục tập quán tộc ngưòi là sản phẩm kết tinh hàng nghìn năm đã tạo nên chuẩn mực văn hóa và có chức năng phân biệt tộc người này với tộc người khác, thể hiện tập quán, hoạt động kinh tế, trong hoạt động văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần và văn hóa xã hội Nhà nghiên cứu dân tộc học và nhân học Phan Hữu Dật (2018)

đã chỉ ra giá trị cùa tập quán:

Là ở chỗ, tuy nó chưa trớ thành luật tục nhưng cũng là nhân tố góp phần điều chỉnh hành

vi con người trong cộng đồng Như Ángghen đã từng viết, tập quán là lĩnh vực quan trọng của văn hóa tộc người Các nhà dân tộc học Trung Quốc gần đây còn xem tập quán như là tiêu chí thứ 5, bên cạnh ngôn ngữ, lãnh thổ, kinh tế văn hóa, để xác định thành phần tộc người (tr390) Như vậy, để khu biệt đặc trưng văn hóa tộc người thì tập quán cũng là một tiêu chí quan trọng Trong hoạt động kinh tế, nét đặc trưng của văn hóa tộc người thể hiện ở các tập quán liên quan đến hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, các ngành nghề hay các nghi lễ trước và sau vụ mùa, Trong công trình "Lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ" của nhà nghiên cứu Huỳnh Lứa và cộng

sự (2017), nhóm tác giả cho rang:

Sẽ là rất không đầy đủ nếu nói đến văn hóa dân gian của một vùng mà không đề cập đến các nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống và nghệ thuật tạo hình dân gian của vùng đó Các nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống và nghệ thuật tạo hình dân gian chẳng những cho chúng ta thấy được bản lĩnh nghề nghiệp thủ công có từ lâu đời trong dân gian, mà quan trọng hon, còn làm cho tâm hồn chúng ta rung động trước trình độ thẩm mỹ, năng lực sáng tạo nghệ thuật của nhân dân lao động mà lực lượng tiêu biểu là nhũng người thợ thủ công tài hoa và các nghệ nhân dân gian ưu tú (tr292)

Ý thức tộc người: về nhận thức luận, ý thức tộc người là ý thức gìn giữ những đặc trưng riêng biệt của mình trong suốt quá trình lịch sử lâu dài Có người cho rằng nó là “tộc tính” riêng, bản sắc riêng, bao gồm cả về vật chất lẫn tinh thần của tộc người Tác giả Trần Long (2008) cho rằng:

TẠP CHÍ KINH TẾ - CÔNG NGHIẸP 7

Ý thức tộc người bao hàm sự tự khẳng định của cộng đồng qua trường kỳ lịch sử gồm cộng đồng ký ức, cộng đồng hiện tại và cả cộng đồng tương lai với nhũng giá trị chính trị, đạo đúc cùng khát vọng về sự phát triền Ý thức tộc người vừa hòa nhập tự nhiên vào đời sông tinh thân của cộng đồng cư dân vừa có khả năng tạo ra khoáng cách đê xác lập đời sông riêng cùa tộc người Ý thức tộc người, do vậy, là sàn phẩm văn hoá đồng thời là điểm xuất phát cùa sáng tạo

và gìn giữ văn hoá tộc người Y thức tộc ngưòi là nhân tô trực tiêp làm nên tinh thân, côt cách của dân tộc

Cũng theo tác giả Trần Long thì ý thức tộc người là yếu tố quan trọng tạo nên bàn sắc văn hóa chứ không phái đơn thuân là văn hóa vật chât hay văn hóa tinh thân thường thây Như vậy

nó gân với tính cách văn hóa cùa một dân tộc hơn, và dược nhận diện trong tiên trình lịch sú cùa tộc người, là nền tảng quan trọng đế nhận diện bản sắc văn hóa cùa dân tộc Tác giả lý giải, bản sắc văn hóa được thể hiện trên cả hai bình diện vật thể và phi vật thể Tuy nhiên, bàn sắc văn hóa không phải là các sự vật hiện tượng cụ thề (tức văn hoá vật thể), cũng không phai là các phương thức về y dược, ẩm thực, âm nhạc, hội họa, (tức văn hoá phi vật the)

Do văn hóa luôn gắn với chủ thế nhất định nên bản sắc văn hoá chính là “cá tính” của chú thể văn hoá Để nhận diện được biếu hiện cùa ý thức tộc người trong dịa danh tương đối khó vì

ý thức tộc người thuộc về cái bên trong của thực thể văn hóa, là cái phi vật chat

Tuy nhiên, những biếu hiện có thế chỉ ra được đó là các huyền thoại, truyền thuyết về vùng đất cứa các tộc người; ý thức về người anh hùng, những người có công xây dựng quê hương đất nước, có công lao với địa phương được thế hiện trong địa danh, về căn bản, tộc người nào cũng

cố gắng bào tồn và có ý thức gìn giữ các huyền thoại truyền thuyết về địa danh cùa tộc người minh Ví dụ điển hình như địa danh Bãi Xào, Bang Long - Giếng Nước ở tình Sóc Trăng vừa

có truyền thuyết của người Khmer cũng đồng thời có truyền thuyết của người Việt về hai địa danh này Một vấn đề nữa cần lưu ý, việc Việt hóa ngôn ngữ của tộc người Việt (tộc người chú thể) cũng thề hiện rõ ý thức cua người Việt trong địa danh

4 Ket luận

Nghiên cứu văn hóa tộc ngườ i qua địa danh là một hướng nhiên cứu mới, cần được các nhà khoa học xã hội quan tâm cũng như càn đưa ra hệ quy chiếu phù hợp đe nghiên cứu Trong phạm vi bài viết này, tác già đề xuất một số lý thuyết cũng như bộ công cụ cần thiết để nghiên cứu đề tài văn hóa tộc người qua địa danh Cụ thể lý thuyết về vùng văn hỏa, lý thuyết ngôn ngữ văn hóa và lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa, Đó là các lý thuyết cần được quan tâm,

sử dụng tiếp cận nghiên cứu

Bên cạnh đó, nội hàm của văn hóa tộc người qua địa danh đề xuất bao gồm: Ngôn ngĩr tộc người, phong tục tập quán, tín ngưỡng tôn giáo và ý thức tộc người Sau bài viết này, tác giá hy vọng sẽ nhận được sự đóng góp cũng như sự quan tâm của nhiều nhà khoa học cốt để có bộ quy chiếu hoàn chinh cho nhóm đề tài nêu trên

TẠP CHÍ KINH TÉ - CÔNG NGHIỆP

TÀI LIỆU THAM KHẢO [ 1 ] Huỳnh Lứa và cộng sự (2017) Lịch sư khai phá vùng đất Nam Bộ Nhà xuất bàn Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh

[2] Huỳnh Ngọc Thu (2016) Đạo Cao đài ớ Nam Bộ và các mối quan hệ Nhà xuất bản Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh

[3] Lê Trung Hoa (2005) Tìm hiếu nguồn gốc địa danh Nam Bộ và tiếng Việt văn học Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội

[4] Ngô Đức Thịnh (2004) Văn hóa vùng và phán vùng văn hóa Việt Nam Nhà xuất bản Đại học Quốc

gia Thành phố Hồ Chí Minh

[5] Ngô Thị Thanh (2015) Địa danh tinh Vĩnh Long dưới góc nhìn văn hóa dán gian Luận án Tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học, Viện Văn hóa Hà Nội

[6] Nguyên Thuý Diễm (2012) Nghiên cứu địa danh tinh Sóc Trăng Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành

Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh

[7] Phan Hữu Dật (2008) Dãn tộc học và nhân học ở Việt Nam trong xu thế toàn cầu hóa Nhà xuất bàn Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

[8] Trân Văn Sáng (2017) Đặc diêm Ngôn ngữ - Văn hóa của địa danh ngôn ngữ dãn tộc thiêu số ở

Tây Thừa Thiên Huế Nhà xuất bản Thuận Hóa, Thừa Thiên Huế.

[9] Trần Long (2008) Văn hóa tộc người Truy cập từ: http://www.vanhoahoc.vn/nghien-cuu/ly-luan- van-hoa-hoc/llvhh-nhung-van-de-chung/818-tran-long-van-hoa-toc-nguoi.html

[10] Trân Ngọc Thêm (1993) Đi tìm ngôn ngữ cùa văn hóa và đặc trung văn hóa cùa ngôn ngữ Nhà xuât bản Khoa học xã hội, Thành phố Hồ Chí Minh

[11] Trần Ngọc Thêm (2018) Văn hoá người Việt vùng Tây Nam Bộ, (Tái bàn lần thứ 2) Nhà xuất bản Văn hoá - Văn nghệ, Thành phố Hồ Chí Minh

Ngày nhận: 10/01/2022

Ngày duyệt đăng: 18/03/2022

25