Tinh trạng phố biến ở các guốc gia là sự gia tăng thất nghiệp do ảnh hưởng của COVID-19, mặc dù các chính phủ đã nỗ lực để duy trì việc làm ILO, 2021 Báo cáo ASXH thế giới 2020-2022 do I
Trang 1CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI ỬNG PHÓ
VỚI ĐẠI DỊCH COVID-19 TRÊN THẾ GIỚI VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM ĐÔI VỚI VIỆT NAM
NGÓ THỊ NGỌC ANH *
* TS Ngô Thị Ngọc Anh, Viện Kinh tế, Học viện Chính
trị quốc gia Hồ Chí Minh
An sinh xã hội được coi là (õng cụ quan trọng để bảo đảm quá trình phục hồi kinh tế trong và sau đại dịch COVID-19 Thực hiện an sinh xã hội ở nước ta hiện nay đang tập trung vào những giải pháp ngắn hạn, chưa thích ứng lâu dài với điều kiện sau đại dịch và đặc thù của quốc gia Bài viết làm rõ thêm những chính sách an sinh xã hội trên thế giới đã được thực hiện để ứng phó với đại dịch và gợi
ý chính sách đối với an sinh xã hội ở Việt Nam nhằm hướng đến phát triển bền vững sau đại dịch.
Từ khóa: an sinh xã hội, đại dịch COVID-19, khủng hoảng kinh tế
Social security policy has been considered as a vital tool to ensure economic recovery during and after the COVID-19 pandemic Social security practices in Vietnam recently have focused on short term solutions, instead of paying attention to long-term adaption to post-pandemic conditions and the characteristics of the country This paper contributes to clarifying social security policies in response to the pandemic in the world and proposes some policy recommendations for a sustainable social security system in Vietnam after the pandemic.
Keywords: social security, COVID-19 pandemic, economic crisis
Ngày nhận: 6/2/2022 Ngày đánh giá,phản biện: 20/2/2022 Ngày duyệt đăng: 15/3/2022
1 Các vấn đề an sinh xã hội dưới tác động của đại dịch
COVID-19
Đại dịch COVID-19 gây ra suy thoái kinh tế
toàn cầu, bắt đầu từ những tuần đầu tiên của
năm 2020 Các vấn đề xã hội nảy sinh trong
đại dịch phổ biến như suy giảm sức khỏe và
chất lượng cuộc sống của người dân; việc làm,
thu nhập; đói nghèo và bất bình đẳng xã hội
Việc giãn cách xã hội để hạn chế sự lây lan của
virus corona đã tác động đến tâm lý của người
dân, làm gia tăng xu hướng sợ hãi, bạo lực gia
đình, tự tử và các vấn đề về rối loạn hành vi
do bị hạn chế các giao tiếp xã hội
Suy giảm việc làm và thu nhập là hai vấn
đề an sinh xã hội nan giải nhất đối với nền
kinh tế của các guốc gia trong và sau đại dịch
COVID-19 Ở các nước châu Âu, tỷ lệ thất
nghiệp của lực lượng lao động trong giai đoạn
2019-2020 trung bình là 7,4%, nhóm lao
động trẻ (từ 15-24 tuổi) thất nghiệp ở mức
cao gần 17%, đặt ra những áp lực mạnh đối với hệ thống an sinh xã hội (ASXH) (Baptista
và cộng sự 2021) Tinh trạng phố biến ở các
guốc gia là sự gia tăng thất nghiệp do ảnh
hưởng của COVID-19, mặc dù các chính phủ
đã nỗ lực để duy trì việc làm (ILO, 2021) Báo
cáo ASXH thế giới 2020-2022 do ILO (2021)
thực hiện đã chỉ rõ: đại dịch COVID-19 làm
sâu sắc hơn tình trạng đói nghèo và bất bình
đẳng xã hội; mở rộng chênh lệch về thu nhập
và tiếp cận các dịch vụ xã hội cần thiết giữa các nhóm người khác nhau, giữa các guốc
gia khác nhau Trên toàn thế giới, hiện chỉ
có khoảng 47% dân số được bảo vệ hiệu guả bởi loại hình trợ cấp về ASXH, khoáng 53%
hoàn toàn không được bảo đảm an ninh thu nhập từ các hệ thống ASXH guốc gia Sự ứng
phó với đại dịch không đồng đều và không
đầy đủ giữa các vùng, các guốc gia đã làm tăng thêm khoảng cách giữa các guốc gia có
SỐ 43 (3-2022) I TẠP CHÍ KINH TẾ VÀ QUẢN LÝ I 43
Trang 2TH ực TÊ-KINH NGHIỆM
_ • •
thu nhập cao và những quốc gia có thu nhập
thấp; nhũng nhóm nguời yếu thế nhu nguời
cao tuổi, trẻ em, người tàn tật, thất nghiệp,
ốm đau, thai sản gặp khó khăn hơn nhiều
trong đại dịch (Eurofound, 2021); và nhiều
nhóm dân cư không được bảo đảm về ASXH
hoặc chỉ được bảo đảm ở mức không đầy đủ
(ILO, 2021) Có thể thấy, đại dịch COVID-19
đã đặt rất nhiều áp lực về thu nhập cho các hộ
gia đình và áp lực thực hiện ASXH đối với các
quốc gia trên thế giới
Tại Việt Nam, sự bùng phát COVID-19 đã
phá vỡ đáng kể thị trường lao động, gây ra sự
suy giảm việc làm tổng thể, tỷ lệ thất nghiệp
gia tăng, trong đó tỷ lệ thất nghiệp của nữ cao
gấp đôi tỷ lệ thất nghiệp của nam giới Hàng
triệu công nhân bị ảnh hưởng nghiêm trọng,
đặc biệt là lao động phổ thông, thu nhập
thấp và không thường xuyên (Worldbank,
2021) Dịch COVID-19 cũng gây ra tác động
đến các đối tượng dễ bị tổn thương khác như
đối tượng bảo trợ xã hội, hộ nghèo và hộ cận
nghèo (Hoang Viet Lam, 2021), tạo áp lực rất
lớn đến hệ thống ASXH quốc gia và việc hoàn
thiện các chính sách ASXH phù hợp trong
điều kiện ảnh hưởng của đại dịch
2 Chính sách an sinh xã hội thế giới ứng phó với đại
dịdiCOVID-19
Giải quyết những vấn đề về xã hội xuất
hiện trong và sau đại dịch, các quốc gia tập
trung vào giải quyết các vấn đề lớn về ASXH
cho người dân như chăm sóc y tế, các chính
sách về hỗ trợ/trợ cấp thu nhập; mở rộng
mạng lưới bảo hiểm xã hội, hỗ trợ việc làm và
các chính sách trợ giúp xã hội khác (Béland và
cộng sự, 2021)
Thực tế triển khai các chính sách ASXH
của các quốc gia trên thế giới cho thấy sự
khác nhau rất rõ rệt trong phương thức thực
hiện, công cụ chính sách và đối tượng tác
động của chính sách Hội đồng châu Âu xác
định các lĩnh vực ưu tiên trong chính sách
ASXH là giảm bất bình đẳng, bảo vệ tiền lương công bằng, chống lại sự loại trừ xã hội
và giải quyết đói nghèo, loại bỏ các rủi ro cho các nhóm dân cư dễ bị tổn thương Các quốc gia thành viên của EU sử dụng hệ thống bảo
vệ và hòa nhập xã hội kết hợp với những chính sách công ứng phó với đại dịch như chính sách kích thích kinh tế vĩ mô, các biện pháp giúp duy trì việc làm, thu nhập Sự kết hợp này, theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế là đã thành công trong hạn chế thất nghiệp và các hậu quả xã hội của đại dịch (Baptista và cộng sự, 2021) Các biện pháp được các quốc gia châu Âu sử dụng trong đại dịch gồm các biện pháp hỗ trợ quốc gia đối với hệ thống chăm sóc sức khỏe và thúc đẩy hợp tác trong phát triển vắcxin, gói
hỗ trợ tài chính để giảm thiểu tác động của đại dịch đối với người dân và doanh nghiệp (European Commission, 2021)
Trong đại dịch, các quốc gia châu Âu đã
mở rộng hoặc nhân rộng các chương trình bảo trợ xã hội và hòa nhập xã hội hiện có (ví dụ, chương trình trợ cấp ốm đau, chương trình làm việc ngắn hạn, trợ cấp thất nghiệp, lương hưu, thu nhập tối thiểu, cho phép cha mẹ nghỉ làm để chăm sóc con cái trong thời gian đóng cửa các cơ sở dành cho trẻ
em, cũng như cung cấp dịch vụ chăm sóc dài hạn), đồng thời nới lỏng các điều kiện để nhiều người được tiếp cận hỗ trợ hơn Trong khi sử dụng các đòn bẩy chính sách nổi tiếng, các quốc gia này cũng đưa ra một loạt biện pháp khẩn cấp mới, sáng tạo như thiết lập các quỹ khẩn cấp hỗ trợ lao động tự do; miễn, giảm hoặc hoãn các khoản đóng góp
xã hội cho các doanh nghiệp; các biện pháp
hỗ trợ các nhóm dễ bị tổn thương trước đây chưa được bảo hiểm và để hỗ trợ tác động kinh tế và xã hội của đại dịch một cách tổng thể hơn (European Commission, 2021) Mặc dù được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau và với các mức độ hào phóng
44 I TẠP CHÍ KINH TẾ VÀ QUẢN LÝ I số 43 (3-2022)
Trang 3khác nhau, song các chính sách xã hội được
các quốc gia trên khắp châu Âu áp dụng là
để quản lý khủng hoảng và bảo đảm hành
động nhanh chóng giúp giảm thiểu tác động
của đại dịch (Béland và cộng sự 2021) Nhìn
chung, các chính sách này đều tập trung vào
những vấn đề ngắn hạn, tác động ngắn hạn,
tức thì của hệ thống ASXH và chính sách
ASXH ứng phó với đại dịch COVID-19; vẫn
còn thiếu vắng các chính sách dài hạn để duy
trì, chuyển đổi hệ thống ASXH thích ứng với
những điều kiện mới sau khi đại dịch được
kiểm soát
Thực tiễn thực hiện chính sách ASXH tại
các quốc gia châu Á trong đại dịch COVID-19
cho thấy phản ứng của các chính phủ trong khu
vực này có tính chủ động, thận trọng và bền
bỉ hơn so với các quốc gia châu Âu (Anttiroiko,
2021) Sự khác biệt về điều kiện kinh tế và đa
dạng về văn hóa của các nước trong khu vực
châu Á dẫn đến những chính sách an sinh và
hiệu quả thực hiện các chính sách an sinh của
các quốc gia là khác nhau Chính phủ Trung
Quốc tập trung nguồn lực bù đắp những lỗ
hổng của hệ thống bảo hiểm y tế và ASXH
đối với những lao động bị mất việc, tập trung
trong hệ thống thuộc sở hữu nhà nước và các
tập đoàn tư nhân lớn; hỗ trợ điều trị miễn phí
cho bệnh nhân COVID-19 (Greer et al., 2021)
Sự hợp tác của nhà nước Trung Quốc và các
tổ chức phúc lợi xã hội trung gian đã đóng vai
trò quan trọng trong cung cấp lợi ích tiền mặt,
hiện vật và dịch vụ xã hội Lần đầu tiên, chính
sách xã hội ở Trung Quốc đóng vai trò là nhân
tố chính để đối phó với những kết quả tiêu cực
của đại dịch
Trong khi đó, Chính phủ Hàn Quốc kết hợp
giữa chính sách về sức khỏe cộng đồng và các
chính sách kinh tế - xã hội dựa trên hệ thống
hạ tầng y tế công cộng hiện có Cùng với tính
minh bạch, kịp thời về thông tin dịch bệnh và
chính sách giãn cách xã hội phù hợp đã tạo
ra những thành công trong ứng phó với đại
dịch Chính phủ Nhật Bản cũng kết hợp các chính sách an sinh truyền thống như trợ cấp
xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, bồi thường nghỉ việc do sức khoẻ theo quy định của hệ thống luật pháp có sẵn, cùng với các gói hỗ trợ xã hội cho những người bị nhiễm COVID-19, các khoản hoãn, miễn trừ đóng góp ASXH, thuế hoặc cung cấp các khoản vay lãi suất thấp cho các doanh nghiệp để duy trì hoạt động kinh doanh Sự kết hợp này đã giúp Nhật Bản ứng phó hiệu quả với đại dịch
Nhìn chung, thực hiện các chính sách ASXH tại các quốc gia châu Á cũng chỉ ra kết luận chung giống như trường hợp của các nước châu Âu, đó là vai trò quan trọng của hệ thống an sinh và các chính sách ASXH trong chống dịch và chấm dứt dịch bệnh ở các quốc gia (Greer và cộng sự, 2021)
Tuy nhiên, hệ thống ASXH của các quốc gia vẫn còn rất nhiều lỗ hổng, bộc lộ rõ hơn trong đại dịch COVID-19 như diện bao phủ ASXH chưa cao, số lượng và phạm vi của các chế độ ASXH và mức hưởng của các chế độ ASXH ở các quốc gia còn hạn chế, đặc biệt đối với các quốc gia có thu nhập thấp hoặc thu nhập trung bình (ILO, 2021) Các vấn đề về ASXH mà các quốc gia cần tiếp tục thực hiện
và hoàn thiện gồm: tiếp tục ưu tiên chi tiêu cho ASXH để giảm bớt tình trạng nghèo đói
và bất bình đẳng; tăng độ bao phủ về phạm vi
và các chế độ ASXH cùng với mức hưởng đối với người dân ở tất cả các quốc gia; lựa chọn định hướng phát triển cho hệ thống ASXH của quốc gia để thích ứng với điều kiện mới sau đại dịch (ILO, 2021)
ì Những bài học nít ra
Việc thực hiện chính sách ASXH ở Việt Nam sau đại dịch COVID-19 cần lưu ý tới những bài học kinh nghiệm sau:
Một là, các chính sách phát triển kinh tế
- xã hội nói chung và chính sách ASXH cần chú ý đến trọng tâm giải quyết vấn đề về bất
SỐ 43 (3-2022) I TẠP CHÍ KINH TẾ VÀ QUẢN LÝ I 45
Trang 4THựC TÉ -KINH NGHIỆM
_ • _ _•
bình đẳng giữa các nhóm người khác nhau ở
các ngành nghề khác nhau, các vùng địa lý
khác nhau
Báo cáo của UN (2020) chỉ rõ, từ nay
đến năm 2030, do ảnh hưởng của đại dịch
COVID-19, xu hướng chủ đạo là sự gia tăng
tình trạng nghèo và cực nghèo dưới các hình
thức khác nhau, nhất là ở các quốc gia có thu
nhập thấp Tác động của đại dịch lên các quốc
gia là khác nhau, do vậy mức độ gia tăng tình
trạng nghèo và cực nghèo cũng khác nhau,
hay nói cách khác mức độ bất bình đẳng sẽ
gia tăng sau đại dịch COVID-19 đã làm nổi
bật nhiều khía cạnh của bất bình đẳng ngoài
kinh tế như bất bình đẳng về xã hội, giới,
chính trị, văn hóa, không gian, môi trường
và tri thức Đại dịch đã khoét sâu hơn sự bất
bình đẳng giữa các nhóm người khác nhau ở
các ngành nghề khác nhau, các vùng địa lý
khác nhau và các quốc gia khác nhau Chính
vì vậy, để bảo đảm phục hồi và phát triển
bền vững sau đại dịch, chính sách ASXH
nói riêng và các chính sách phát triển kinh
tế - xã hội nói chung cần đặt trong tâm giải
quyết những nội dung này
Hai là, tiếp cận xây dựng hệ thống ASXH
bao phủ toàn dân và bảo đảm quyền tiếp cận
an sinh cho mọi người sẽ là xu hướng chủ đạo
trong quá trình phát triển lấy con người làm
trung tâm và tiến tới công bằng xã hội
ILO (2021) đã nhấn mạnh đây là nhiệm
vụ ưu tiên đối với ASXH thời gian tới để thực
hiện thành công Chương trình nghị sự về
phát triển bền vững đến năm 2030 Xây dựng
và duy trì toàn diện các tầng bảo vệ ASXH và
xác định rõ các bảo đảm xã hội cơ bản thống
nhất ở cấp quốc gia để tất cả những người
có nhu cầu đều có thể tiếp cận được, nhất
là trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe và bảo
đảm thu nhập cơ bản, nhằm hạn chế bất bình
đẳng nảy sinh dưới tác động của đại dịch, cần
mở rộng phạm vi bảo hiểm đến những nhóm
người mới bị rơi vào tình trạng nghèo đói vì
đại dịch, các nhóm dễ bị tổn thương mới xuất hiện trong đại dịch mà không được bảo đảm bởi hệ thống an sinh hiện tại
Thứ ba, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều thực hiện giải pháp hỗ trợ thu nhập thông qua các lợi ích ngắn hạn, một lần để ứng phó với đại dịch
Trong giai đoạn đầu của đại dịch, ASXH đón vai trò quan trọng trong giảm thiểu những giảm sút hoặc mất mát thu nhập và bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương nhất để đáp ứng nhu cầu tiền mặt và vật chất tức thời của họ Các khoản trợ cấp tạm thời như trợ cấp ốm đau, trợ cấp thất nghiệp và mở rộng diện trợ cấp thất nghiệp, tăng mức trợ cấp thất nghiệp, các quy định về nghỉ chăm sóc trẻ em khi các trường học đóng cửa V.V là những biện pháp cụ thể đã được các quốc gia trên thế giới áp dụng để hỗ trợ người lao động ứng phó với đại dịch COVID-19, đặc biệt là nhóm lao động trong khu vực phi chính thức, lao động nhập cư, nhóm dân cư không được bảo vệ đầy đủ bởi hệ thống ASXH chính thức
Bốn là, thực hiện giãn, hoãn đóng góp các
khoản về ASXH đối với doanh nghiệp
Việc cắt, giảm các khoản đóng góp về ASXH đối với doanh nghiệp sẽ giúp đáp ứng nhu cầu thanh khoản tức thời của doanh nghiệp để tiếp tục duy trì sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm và thu nhập cho người lao động trong đại dịch Tuy nhiên, nhiều chuyên gia đánh giá giải pháp này ảnh hưởng trực tiếp đến tài chính của các chương trình ASXH mà các chính phủ đang thực hiện, khiến ngân sách nhà nước phải chuyển sang
bù đắp cho các quỹ ASXH, gây ra tình trạng thâm hụt ngân sách trầm trọng và phải bù đắp bằng các khản nợ Vì vậy, các chuyên gia khuyến cáo cần nghiên cứu và đánh giá đúng mức tác động dài hạn của biện pháp này và
có các giải pháp cụ thể để thu hồi chi phí trong tương lai, trong sự đồng thuận của các bên liên quan
46 I TẠP CHÍ KINH TẾ VÀ QUẢN LÝ I SỐ 43 (3-2022)
Trang 5Năm là, thực hiện hỗ trợ chăm sóc Y tế đối
với bệnh nhân COVID-19 Giải pháp này nhấn
mạnh đến việc duy trì khả năng tiếp cận dịch
vụ chăm sóc y tế, trong đó có tiêm chủng và
xét nghiệm, điều trị COVID-19 trong đại dịch
và các bệnh hậu COVID-19 Các quốc gia thực hiện giải pháp này ở các mức độ khác nhau, tuy thuộc vào hệ thống y tế và khả năng tài chính mỗi nuớc
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1 Anttiroiko, A V (2021) Successful government re
sponses to the pandemic: Contextualizing national and
urban responses to the COVID-19 outbreak in oast and
west International Journal of E-Planning liesearch
(IJEPR), 10(2), 1-17.
2 Baptista, I., Marlier, E; Spasova, s., Pena-Casas,
R„ Fronteddu, B„ Ghailani, D„ & Regazzoni, P: So
cial protection and inclusion policy responses to the
COVID-19 crisis An analysis of policies in, 35, 2021
3 Béland, D„ Cantillon, B„ Hick, R„ & Moreira, A
(2021) Social policy in the face of a global pandemic:
Policy responses to the CO VID-19 crisis Social Policy &
Administration, 55(2), 249-260.
4 Eurofound (2021), COVID-19: Implications for em
ployment and working life, Luxembourg: Publications
Office of the European Union.
5 European Commission (2021), The European Pillar
of Social Rights Action Plan https://ec.europa.eu/info/
files/european-pillar-social-rights-action-plan_en
6 Greer, s L„ King, E., Massard da Fonseca, E„ & Per alta-Santos, A (2021) Coronavirus politics: The com parative politics and policy of COVID-19, p 663 Uni versity of Michigan Press.
7 Hoang Viet Lam (2021), L Social Security Pol icy in Response to the Pandemic COVID-19: A Case Study from Vietnam Journal of Applied So cial Science,
full/10.1177/19367244211026912.
https://iournals.sagepub.com/doi/
8 ILO (2021), World social protection Report 2020-22.
9 United Nations (2020), COVID-19 Response, Spe cial Report COVID-19
en.pdf
https://repositorio.cepal.org/bit-stream/handle/11362/45544/l/S2000324_
10 World Bank (2021), The Labor Market and the COVID-19 Outbreak in Vietnam: Impacts and Lessons Learned for Social Protection World Bank.
SỐ 43 (3-2022) I TẠP CHÍ KINH TẾ VÀ QUẢN LÝ I 47