CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỨC ĐỘ CÔNG BỐ THÔNG TIN TRÊN BÁO CÁO THƯỜNG NIÊN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

Nghiên cứu này xác định các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ công bố thông tin trên báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn năm năm từ 2015 đến 2019.. Nghiê

Tạp chí Khoa học Đại học Huế: Kinh tế và Phát triển;

pISSN: 2588–1205; eISSN: 2615–9716 Tập 130, Số 5C, 2021, Tr 107–122; DOI: 10.26459/hueunijed.v130i5C.6253

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỨC ĐỘ CÔNG BỐ

THÔNG TIN TRÊN BÁO CÁO THƯỜNG NIÊN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

Nguyễn Ngọc Thuỷ*

Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế, 99 Hồ Đắc Di, Huế, Việt Nam

* Tác giả liên hệ: Nguyễn Ngọc Thủy <ngocthuyktkt@gmail.com>

(Ngày nhận bài: 11-8-2021; Ngày chấp nhận đăng: 28-10-2021)

Tóm tắt Vấn đề công bố thông tin về hoạt động kinh doanh có vai trò quan trọng đối với các tổ chức và cá

nhân trong nền kinh tế thị trường nhằm hạn chế tình trạng bất đối xứng về thông tin, giúp cho nhà đầu tư

và khách hàng tin tưởng vào hoạt động của doanh nghiệp, thông qua đó giảm thiểu các chi phí thông tin

cho các đối tượng có nhu cầu sử dụng thông tin Nghiên cứu này xác định các nhân tố ảnh hưởng đến mức

độ công bố thông tin trên báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn

năm năm từ 2015 đến 2019 Dựa trên phương pháp tính điểm bình quân không trọng số, mức độ công bố

thông tin của các ngân hàng đạt tỷ lệ hơn 61% danh mục các thông tin công bố trên báo cáo thường niên

Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy OLS để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu để đi đến kết quả cho

thấy rằng mức độ công bố thông tin trên báo cáo thường niên bị ảnh hưởng bởi tỷ lệ thanh khoản và tỷ lệ

nợ của ngân hàng thương mại Việt Nam

Từ khoá: công bố thông tin, ngân hàng thương mại, báo cáo thường niên

Factors affecting the level of information disclosure in the annual

report of Vietnam commercial banks

Nguyen Ngoc Thuy*

University of Economics, Hue University, 99 Ho Dac Di St., Hue, Vietnam

* Correspondence to Nguyen Ngoc Thuy <ngocthuyktkt@gmail.com>

(Received: August 11, 2021; Accepted: October 28, 2021)

Abstract Information disclosure of business activities plays an important role for organizations and

individuals in the market economy in terms of limiting information asymmetry, helping investors and

customers believe in business operations, thereby minimizing costs of gathering information for information

Vietnam over the 5-year period from 2015 to 2019 Based on the weighted average method, the level of information disclosure by banks is more than 61% of the check list of information published in the annual reports By using the OLS regression model, the results show that the level of information disclosure in annual reports is influenced by the liquidity ratio and debt ratio of Vietnamese commercial banks

Keywords: information disclosure, commercial banking, annual report

Theo đánh giá và kết quả của Cuộc bình chọn báo cáo thường niên do Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE), Sở GDCK Hà Nội (HNX) và Báo Đầu tư Chứng khoán phối hợp tổ chức năm 2017, số lượng ngân hàng thương mại có báo cáo thường niên thuộc top

50 báo cáo thường niên tốt nhất chỉ chiếm chưa đến 10% Bên cạnh một vài một số ngân hàng thương mại đã chú trọng đến việc công bố thông tin, vẫn còn nhiều ngân hàng thương mại niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam hiện nay chưa quan tâm đúng mức và chưa thể hiện đầy đủ trách nhiệm đối với các nhà đầu tư trong việc công bố thông tin Mặt khác, việc giám sát của các cơ quan quản lý thị trường chứng khoán trong thời gian qua còn một số hạn chế nên vẫn còn tồn tại nhiều ngân hàng thương cố tình trì hoãn việc công bố thông tin (CBTT), không CBTT một cách đầy đủ hoặc CBTT không chính xác Vấn đề này sẽ làm gia tăng tính bất đối xứng về thông tin giữa ngân hàng và nhà đầu tư, gây ra tâm lý bất an cho các nhà đầu tư Vì vậy, vấn đề nâng cao hơn nữa tính minh bạch trong CBTT có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với sự phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam

Năm 2007, Bộ Tài chính ban hành Thông tư 38/2007/TTBTC lần đầu hướng dẫn và đưa

ra các quy tắc CBTT trên thị trường chứng khoán nhằm cụ thể hóa và cải thiện mức độ minh bạch thông tin của các doanh nghiệp niêm yết Năm 2012, Bộ Tài chính tiếp tục ban hành các Thông tư mới thay thế cho cho Thông tư 38/2007, lần lượt là Thông tư 52/2012 và Thông tư 155/2015 hướng dẫn CBTT trên thị trường chứng khoán cho các công ty đại chúng nhằm từng bước cải thiện tình hình CBTT của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Mặc dù đã có những cải cách trong việc CBTT được thực hiện nhưng thông tin công bố trên các báo cáo chủ yếu vẫn mang tính “hình thức hơn bản chất” nên việc thực hiện các quy định hiện hành vẫn là thách thức lớn cho các doanh nghiệp niêm yết

Trong một thị trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt thì thông tin vừa là vũ khí cạnh tranh, vừa là môi trường cạnh tranh, do vậy các ngân hàng thương mại Việt Nam cần minh bạch

và nâng cao chất lượng thông tin công bố nhằm tăng cường hiệu quả quản trị điều hành, phát triển thương hiệu và xây dựng hình ảnh ngân hàng thương mại trên thị thường để tạo niềm tin cho các nhà đầu tư Chính vì thế, việc nghiên cứu mức độ CBTT và các nhân tố tác động đến mức

độ CBTT của các ngân hàng thương mại Việt Nam rất có ý nghĩa trong bối cảnh hội nhập toàn cầu hiện nay

2.1 Cơ sở lý thuyết xây dựng mô hình nghiên cứu

Thiết kế nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến CBTT của các ngân hàng thương mại Việt Nam được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm và kết quả các nghiên cứu đã được thực hiện về công bố thông tin của các ngân hàng thương mại trong và ngoài nước để xác định phương pháp nghiên cứu phù hợp Nghiên cứu sử dụng các lý thuyết nền về CBTT để xây dựng các biến và các giả thuyết nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến CBTT Đồng thời, các quy định hiện hành về CBTT do Bộ Tài chính ban hành cũng là căn cứ quan trọng để đề tài đề xuất và xây dựng danh mục các thông tin công bố trên báo cáo thường niên nhằm đánh giá mức độ CBTT tin trên báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại Việt Nam

Các nghiên cứu về CBTT đã được thực hiện ở các quốc gia trên thế giới thường sử dụng các lý thuyết nền về CBTT để xây dựng các nhân tố có ảnh hưởng đến CBTT và làm cơ sở khoa học cho việc giải thích tác động của các nhân tố đến mức độ CBTT của ngân hàng thương mại Các lý thuyết nền về CBTT thường được sử dụng bao gồm: lý thuyết đại diện (agency theory), lý thuyết tín hiệu (signalling theory), lý thuyết ngẫu nhiên (contingency theory), lý thuyết nhu cầu vốn (proprirtary cost theory), lý thuyết về chi phí vốn (cost of capital theory) và lý thuyết về tính hợp pháp (legitimicy theory) Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng không có một lý thuyết hàn lâm nào có thể giải thích được ảnh hưởng của việc CBTT mà cần phải phối hợp sử dụng nhiều lý thuyết để có thể thấy rõ các động của các nhân tố đến mức độ công bố thông tin của các doanh nghiệp Thông tin trên thị trường càng minh bạch thì càng có lợi cho nhà đầu tư, và cũng

là trách nhiệm của các nhà quản trị phải thực hiện để đảm bảo quyền lợi cho nhà đầu tư Tuy nhiên, thực tế từ các nghiên cứu trước đây cho thấy rằng, luôn luôn tồn tại một khoảng cách giữa thông tin mà doanh nghiệp có và thông tin mà các nhà đầu tư được cung cấp Vì vậy, cần thiết phải có các nghiên cứu cụ thể về tác động của các nhân tố đến việc CBTT đối với từng loại hình doanh nghiệp trên các môi trường kinh doanh đặc thù để từ đó đề xuất các giải pháp có ý nghĩa thiết thực để cải thiện tình hình công bố thông tin hiện nay ở các NHTM

2.2 Thiết kế mô hình nghiên cứu

Thiết kế đo lường mức độ công bố thông tin

Để đo lường mức độ CBTT, các nghiên cứu sẽ chọn sử dụng phương pháp đo lường mức

độ CBTT theo phương pháp xác định chỉ số thông tin được công bố Có hai phương pháp đo

lường để xác định chỉ số công bố thông tin là: đo lường không trọng số và đo lường có trọng số Phương pháp đo lường không trọng số sẽ gán giá trị 1 cho những thông tin có công bố và giá trị không cho những thông tin không công bố dựa trên một danh sách thông tin đã được xây dựng Phương pháp đo lường có trọng số được thực hiện tương tự như thế, tuy nhiên một vài thông tin

sẽ được nhân với trọng số nếu được chọn là thông tin quan trọng hơn những thông tin khác trong danh sách Trong đó, theo Hawashe [1] phương pháp bình quân không trọng số được sử dụng phổ biến hơn để đo lường tỷ lệ CBTT bởi vì việc đánh trọng số cho thông tin mang tính chủ quan của người thực hiện nghiên cứu, hơn thế nữa, tính chất quan trọng của từng loại thông tin là do người sử dụng thông tin quyết định Do vậy, phương pháp đo lường không trọng số được sử dụng trong phần lớn các nghiên cứu kế toán về CBTT

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp tính điểm bình quân không trọng số (unweighted average method) với kỹ thuật đánh giá lưỡng phân (1,0) để đo lường mức độ công bố thông tin trên báo cáo thường niên của ngân hàng thương mại để xác định tỷ lệ phần trăm thông tin được công bố trên tổng số danh mục các loại thông tin công bố trên báo cáo thường niên mà ngân hàng cung cấp cho các đối tượng sử dụng thông tin bên ngoài Nếu ngân hàng CBTT trong danh sách các chỉ mục thì nhận giá trị là 1, nếu không công bố thì nhận giá trị là 0 Chỉ số mức độ công bố thông tin của mỗi báo cáo thường niên của ngân hàng được tính theo công thức:

𝐶𝐵𝑇𝑇𝑗 =∑ 𝑑𝑗

𝑛𝑗 𝑖=1

𝑛𝑗

(1)

Trong đó: CBTTj là chỉ số công bố thông tin; dij = 1 nếu thông tin được công bố, dij = 0 nếu thông tin không công bố; n là số lượng thông tin mà công ty công bố (n ≤ 63)

Nghiên cứu xây dựng một danh mục gồm 63 thông tin thường được công bố trên báo cáo thường niên của ngân hàng dựa trên phụ lục số 3 trong Thông tư 155/2015 của Bộ Tài chính và tổng hợp danh mục thông tin được công bố từ các nghiên cứu của Hawashe [2] và nghiên cứu của Khan và Abera [3] Phụ lục 3 của Bộ Tài chính ban hành chung cho các công ty cổ phần, tuy nhiên, do đặc thù kinh doanh của các ngân hàng thương mại nên cần phải sắp xếp và phân loại cho phù hợp Danh mục thông tin được chia thành năm nhóm thông tin chính gồm: thông tin chung về ngân hàng, thông tin về trách nhiệm xã hội, thông tin về quản trị trong ngân hàng, thông tin về các chính sách kế toán và thông tin về các chỉ số tài chính Nghiên cứu lập một danh mục gồm 63 thông tin thường được công bố trên báo cáo thường niên của ngân hàng

Thiết kế các biến nghiên cứu

Các nhân tố ảnh hưởng đến CBTT của các ngân hàng thương mại Việt Nam được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm và kết quả các đề tài đã được thực hiện về công bố thông tin của các ngân hàng thương mại trong và ngoài nước để đề xuất phương pháp nghiên cứu phù

hợp Nghiên cứu sử dụng các lý thuyết nền về công bố thông tin để xây dựng các biến và các giả thuyết nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến CBTT Các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ CBTT trên báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại Việt Nam mà đề tài sẽ tiến hành nghiên cứu gồm: thời gian hoạt động (hay tuổi của ngân hàng), quy mô ngân hàng, tỷ lệ thanh khoản, khả năng sinh lời, tỷ lệ nợ, chủ thể kiểm toán, tỷ lệ tài sản cố định và tình trạng niêm yết trên thị trường chứng khoán Trong mô hình nghiên cứu, các nhân tố này là biến độc lập của mô hình nghiên cứu có dạng dưới đây:

CBTT= β0+ β1TUOI+ β2TTSA+ β3TLTK+ β4ROA+ β5TLNO+ β6BIG4+ β7TSCĐ + β8TTCK+ є (2) Trong đó: CBTT là biến phụ thuộc của mô hình, đo lường mức độ công bố thông tin trên báo cáo thường niên; Các biến độc lập bao gồm TUOI: Tuổi của ngân hàng được tính theo số năm kể từ khi ngân hàng thành lập đến năm lấy số liệu nghiên cứu; TTSA: Quy mô ngân hàng dựa trên tổng số nguồn vốn hoạt động và được đo lường dựa trên Tổng giá trị tài sản của ngân hàng thương mại công bố trên báo cáo tài chính; TLTK: Tỷ lệ thanh khoản là chỉ tiêu đánh giá khả năng thanh toán nhanh các khoản nợ ngắn hạn Đối với hoạt động của ngân hàng thương mại, tỷ lệ thanh khoản được quy định là tỷ lệ dự trữ thanh khoản được ngân hàng công bố trên báo cáo tài chính hàng năm; ROA: Tỷ lệ sinh lời của tài sản ROA dùng để đo lường sinh lời của ngân hàng được công bố trên báo cáo thường niên của ngân hàng, hoặc được xác định bằng cách lấy lợi nhuận sau thuế chia cho tổng tài sản bình quân trong năm của ngân hàng; TLNO: Tỷ lệ nợ là tỷ trọng nợ phải trả trong tổng tài sản của ngân hàng thương mại; BIG4: Chủ thể kiểm toán là đơn

vị kiểm toán độc lập thực hiện việc kiểm toán báo cáo tài chính cho ngân hàng thương mại Hiện nay, BIG4 là nhóm bốn công ty kiểm toán hàng đầu thế giới về quy mô, doanh số lẫn bề dày lịch

sử gồm: Pricewaterhouse Cooper (Pwc), Deloitte, Ernst and Young (E&Y), KPMG; TSCĐ: Là tỷ

lệ tài sản cố định trong tổng tài sản của ngân hàng thương mại Giá trị tài sản cố định và tổng tài sản được công bố trên báo cáo tài chính của ngân hàng; TTCK: Là tình trạng niêm yết thị trường chứng khoán, đây là biến nhận giá trị là 1 nếu ngân hàng thương mại niêm yết cổ phiếu trên thị trường chứng khoán, ngược lại thì sẽ nhận giá trị 0

2.3 Phát triển các giả thuyết nghiên cứu

Tuổi của ngân hàng

Nhân tố tuổi của ngân hàng được sử dụng trong hầu hết các nghiên cứu về CBTT Tuổi của ngân hàng được tính kể từ năm ngân hàng được thành lập cho đến năm thuộc phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu của Hawashi [2] cho rằng, thời gian hoạt động của tổ chức ảnh hưởng đến việc cung cấp thông tin minh bạch về hoạt động của một tổ chức Những công ty mới thành lập thường chưa có nhiều cơ sở dữ liệu cũng như việc thu thập thông tin đầy đủ để công bố Bên cạnh đó, chi phí đề thu thập và công bố thông tin là một trong những rào cản khá lớn cho những công ty

vừa gia nhập thị trường Chính vì thế, thời gian hoạt động của ngân hàng cũng có thể ảnh hưởng đến mức độ CBTT của ngân hàng

H1: “Những ngân hàng có tuổi lớn hơn sẽ CBTT nhiều hơn những ngân hàng có tuổi nhỏ hơn”

Quy mô ngân hàng

Quy mô ngân hàng là nhân tố được sử dụng trong hầu hết các nghiên cứu về CBTT Quy

mô ngân hàng được đo lường bởi các chỉ tiêu tổng giá trị tài sản, tổng nguồn vốn hay tổng số lao động của ngân hàng được trình bày trên báo cáo tài chính và báo cáo thường niên của ngân hàng tại thời điểm nghiên cứu Hầu hết các nghiên cứu đều tìm thấy mối quan hệ ảnh hưởng tích cực giữa quy mô ngân hàng và mức độ CBTT Ngân hàng có quy mô lớn cung cấp nhiều thông tin hơn các ngân hàng có quy mô nhỏ Điều này cũng phù hợp với lý thuyết đại diện và lý thuyết tín hiệu Tuy nhiên, trong nghiên cứu của Kribat [4] và Menassa [5] thì lại không tìm thấy mối quan

hệ giữa quy mô ngân hàng và mức độ CBTT với lập luận rằng một số ngân hàng mặc dù quy mô hoạt động không lớn nhưng thường cung cấp nhiều thông tin và chi tiết hơn để thu hút các nhà đầu tư

H2: “Những ngân hàng có quy mô lớn sẽ CBTT nhiều hơn những ngân hàng có quy mô nhỏ hơn”

Tỷ lệ thanh khoản

Tính thanh khoản của ngân hàng thương mại là khả năng thanh toán tức thời đáp ứng nhu cầu rút tiền gửi và giải ngân các khoản tín dụng đã cam kết Trong nghiên cứu của Owusu-Ansah [6] thực hiện hiện đề tài về mức độ công bố thông tin cho các doanh nghiệp niêm yết thị trường chứng khoán ở New Zealand và nghiên cứu của Alsaeed [7] tiến hành cho các doanh nghiệp ở A rập Saudi thì khẳng định nhân tố tính thanh khoản của doanh nghiệp có ảnh hưởng tích cực đáng

kể đến mức độ CBTT

H3: “Những ngân hàng có tỷ lệ thanh khoản cao sẽ công bố nhiều thông tin hơn những ngân hàng có tỷ lệ thanh khoản thấp hơn”

Tỷ suất sinh lời

Theo lý thuyết đại diện, các ngân hàng có khả năng sinh lời cao thường công bố nhiều thông tin hơn để khẳng định vị trí trên thị trường và thu hút các nhà đầu tư Nhiều nghiên cứu

đã đưa nhân tố khả năng sinh lời để xem xét ảnh hưởng của hiệu quả kinh doanh đến mức độ CBTT của ngân hàng Nhân tố khả năng sinh lời được định nghĩa là tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA) Kết quả của các nghiên cứu về mối quan hệ giữa khả năng sinh lời đến mức độ công bố thông tin của ngân hàng có sự khác nhau Các nghiên của Abdul Hamid [8], Hossain [9],

Kribat [4], Agyei-Mensah[10], Musa và cộng sự [11], Lidiano và cộng sự [12] đều tìm thấy mối quan hệ tích cực giữa khả năng sinh lời và công bố thông tin

H4: “Những ngân hàng có ROA cao sẽ công bố nhiều thông tin hơn những ngân hàng có ROA thấp hơn”

Tỷ lệ nợ

Nhân tố tỷ lệ nợ được định nghĩa là tỷ lệ nợ phải trả trên tổng giá trị tài sản của ngân hàng Đây là nhân tố đánh giá chung về tính rủi ro của hoạt động ngân hàng nên một vài nghiên cứu xem xét là nhân tố rủi ro của ngân hàng Các nghiên cứu gần đây của Agyei-Mensah [10], Khan

& Abera [3] đã đưa nhân tố tỷ lệ nợ để xem xét với việc CBTT nhưng họ đều không tìm thấy mối quan hệ nào giữa tính rủi ro trong cấu trúc nguồn vốn với việc CBTT của ngân hàng Tuy nghiên cứu của Menassa [5] lại tìm thấy mối quan hệ tích cực giữa tỷ lệ nợ của ngân hàng với mức độ CBTT

H5: “Những ngân hàng có tỷ lệ nợ thấp sẽ CBTT nhiều hơn những ngân hàng có tỷ lệ nợ cao”

Chủ thể kiểm toán

Một trong những minh chứng quan trọng để đánh giá tính xác thực và minh bạch của các thông tin được công bố từ doanh nghiệp là các báo cáo tài chính được thực hiện kiểm toán và chứng nhận bởi các đơn vị kiểm toán độc lập Hossain & Reaz [13] cho rằng kinh nghiệm và uy tín của các công ty kiểm toán độc lập thực hiện kiểm toán báo cáo tài chính cho các ngân hàng có ảnh hưởng đến mức độ CBTT trên báo cáo tài chính Ý kiến này cũng đã được chứng minh khi nghiên cứu của họ tìm thấy mối quan hệ tích cực giữa chủ thể kiểm toán và các ngân hàng thương mại ở Bangladesh Agyei-Mensah [10] cũng sử dụng nhân tố chủ thể kiểm toán để xem xét ảnh hưởng đến mức độ cung cấp thông tin tự nguyện trên báo cáo thường niên của 21 ngân hàng thương mại ở Ghana nhưng lại không tìm thấy mối quan hệ giữa mức độ CBTT và chủ thể kiểm toán

H6: “Những ngân hàng được kiểm toán báo cáo tài chính bởi các công ty kiểm toán thuộc nhóm Big4 sẽ công bố nhiều thông tin hơn những ngân hàng có báo cáo tài chính được kiểm toán bởi các công ty kiểm toán ngoài nhóm Big4”

Giá trị tài sản cố định

Trong một vài nghiên cứu đã tìm thấy ảnh hưởng của giá trị tài sản cố định đến mức độ CBTT của ngân hàng thương mại như nghiên cứu của Hossain và Reaz [13] thực hiện nghiên cứu

ở 38 ngân hàng thương mại ở Ấn Độ với nguồn dữ liệu là báo cáo tài chính năm 2005 Những ngân hàng có giá trị tài sản cố định lớn và hiệu quả sử dụng tài sản cố định cao thì mức độ công

bố thông tin nhiều hơn để thu hút nhà đầu tư bên ngoài Tuy nhiên, năm 2008 Hossain [9] cũng đưa nhân tố giá trị tài sản cố định hiện có của ngân hàng vào nghiên cứu mức độ CBTT của các ngân hàng Ấn Độ dựa trên báo cáo tài chính của năm 2007 thì lại không tìm thấy mối quan hệ giữa việc CBTT và giá trị tài sản cố định của ngân hàng

H7: “Những ngân hàng có giá trị của tài sản cố định cao sẽ công bố nhiều thông tin hơn những ngân hàng giá trị tài sản cố định thấp hơn”

Niêm yết thị trường chứng khoán

Tình trạng niêm yết của các ngân hàng trên thị thường chứng khoán cũng được xem xét là nhân tố quan trọng có thể ảnh hưởng đến mức độ CBTT trên báo cáo của ngân hàng Một số nghiên cứu của Abdul Hamid [8] và Nguyễn Minh Huy [14] chỉ ra rằng các ngân hàng được niêm yết trên thị trường chứng khoán sẽ trình bày thông tin chi tiết trong báo cáo thường niên nhiều hơn các ngân hàng không niêm yết Theo Abdul Hamid [8], những ngân hàng niêm yết trên thị trường chứng khoán phải tuân thủ chế độ báo cáo và công bố thông tin nghiêm ngặt, hơn nữa minh bạch thông tin cũng là một nhân tố tạo lòng tin và thu hút vốn của các nhà đầu tư H8: “Những ngân hàng có cổ phiểu được niêm yết trên thị trường chứng khoán sẽ công bố nhiều thông tin hơn những ngân hàng không niêm yết cổ phiếu trên thị trường chứng khoán”

Hình 1 Thiết kế mô hình nghiên cứu

3 Phương pháp nghiên cứu, kết quả nghiên cứu và thảo luận

3.1 Mẫu nghiên cứu

Theo số liệu của Ngân hàng nhà nước công bố vào ngày 30/06/2019, hệ thống ngân hàng Việt Nam hiện có 49 ngân hàng Trong đó: 4 ngân hàng 100% vốn nhà nước, 9 ngân hàng 100% vốn nước ngoài, 2 ngân hàng liên doanh, 2 ngân hàng chính sách xã hội, 1 ngân hàng hợp tác xã

và 31 ngân hàng thương mại cổ phẩn Đối tượng nghiên cứu của đề tài là thông tin được công

bố trên báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại Việt Nam Tổng số ngân hàng thương mại Việt Nam tại thời điểm nghiên cứu là 35 ngân hàng, trong đó, 4 ngân hàng thương mại nhà nước và 31 ngân hàng thương mại cổ phần Tuy nhiên, trong số các ngân hàng thương mại cổ phần thì có 8 ngân hàng không công bố đầy đủ báo cáo thường niên trong giai đoạn từ 2015 đến

2019 và hiện đang nằm trong danh sách tái cơ cấu của Ngân hàng nhà nước Như vậy, mẫu nghiên cứu gồm 27 ngân hàng thương mại công bố đầy đủ báo cáo thường niên trong giai đoạn 5 năm

từ 2015 đến 2019 Số lượng báo cáo thường niên của 27 ngân hàng thương mại Việt Nam trong

giai đoạn này sẽ bao gồm 135 báo cáo thường niên đã được công bố

3.2 Phương pháp thu thập số liệu

Các số liệu đều được thu thập từ báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại trong mẫu nghiên cứu Các chỉ tiêu tài chính được cung cấp trên báo cáo tài chính của ngân hàng thương mại đã được kiểm toán và công bố công khai Tổng số báo cáo thường niên thu thập được của tất cả 27 ngân hàng thương mại Việt Nam trong mẫu nghiên cứu là 135 quan sát Để tổng hợp và xác định tỷ lệ công bố thông tin, tổng hợp dữ liệu các biến động lập cho mô hình nghiên cứu, đề tài thiết kế bảng tổng hợp thông tin công bố thông tin tự nguyện của ngân hàng thương mại theo dựa theo phụ lục số 2 của Thông tư 155/2015 của Bộ Tài chính ban hành [15]

3.3 Phương pháp xử lý số liệu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê nhằm mô tả các đặc điểm của mẫu nghiên cứu và đo lường tỷ lệ công bố thông tin của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn năm năm từ 2015 đến 2019 Trên cơ sở đó đánh giá được mức độ công bố thông tin và xác định giá trị trung bình của các biến độc lập của mô hình hồi quy của đề tài

Các nghiên cứu thực nghiệm về xác định ảnh hưởng của các nhân tố tác động lên biến phụ thuộc thường áp dụng các mô hình hồi quy như mô hình tác động cố định (Fixed effects model),

mô hình tác động ngẫu nhiên (Random effects model) và mô hình hồi quy tuyến tính OLS Theo Hawashi [1] mô hình OLS được áp dụng phổ biến đối với các nghiên cứu thực nghiệm trong lĩnh vực kinh tế bởi tính hữu dụng, dễ tiếp cận và phù hợp dữ liệu thu thập và các nhân tố có tính chất thay đổi theo thời gian Do vậy, để thực hiện đánh giá ảnh hưởng của các nhân tố đến mức

độ CBTT của các ngân hàng thương mại Việt Nam, nghiên cứu sử dụng phần mềm SPSS 22.0 phân tích số liệu và mô hình hồi quy OLS nhằm kiểm định các giả thuyết nghiên cứu, cụ thể là: xác định giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, giá trị lớn nhất, giá trị nhỏ nhất cho các biến độc lập gồm: TUOI, TTSA, TLTK, ROA, LTN, BIG4, TSCĐ, TTCK Đồng thời, sử dụng kỹ thuật phân tích tương quan Spearman để kiểm tra mối quan hệ giữa các biến nghiên cứu để xác định nhân tố tác động đến mức độ CBTT

3.4 Kết quả nghiên cứu

Mô tả thống kê các biến

Để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ CBTT trên báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại Việt Nam, đề tài phương pháp hồi quy tuyến tính với sự hỗ trợ của phần mềm SPSS để kiểm định mối tương quan giữa biến phụ thuộc là mức

độ CBTT với các biến độc lập bao gồm: thời gian hoạt động của ngân hàng, quy mô ngân hàng,

tỷ lệ thanh khoản, tỷ suất sinh lời ROA, tỷ lệ nợ, chủ thể kiểm toán, tình trạng niêm yết thị trường chứng khoán, tỷ lệ tài sản cố định trong tổng tài sản Kết quả nghiên cứu các nhân tố và mức độ công bố thông tin của ngân hàng tại Việt Nam được trình bày chi tiết ở Bảng 3

Từ kết quả thống kê cho thấy, mức độ CBTT của các ngân hàng trong mẫu nghiên cứu đạt giá trị trung bình với tỷ lệ gần 61%, ngân hàng đạt tỷ lệ công bố cao nhất là 98,4 %, ngân hàng có

tỷ lệ công bố thấp nhất chỉ đạt 31,7% Bên canh đó, chênh lệch về thời gian hoạt động, tổng tài sản, tỷ lệ nợ giữa các ngân hàng có khoảng cách khá lớn Thời gian hoạt đông trung bình của các ngân hàng trong mẫu là hơn 22 năm, có ngân hàng chỉ mời hoạt động 1 năm tính từ thời gian thực hiện nghiên cứu, ngân hàng có thời gian hoạt động lâu nhất trong hệ thống ngân hàng

Bảng 3 Thống kê mô tả các biến độc lập