học thuyết kinh tế về chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền Sự phân chia về mặt lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc 01 Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền... Những đặc điểm ki

Nguyễn Quốc Toàn

TẾ VỀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN VÀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN

ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

MỤC III

NHỮNG NÉT MỚI TRONG SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN HIỆN

ĐẠI

TỪ MARX, ENGELS ĐẾN LENIN

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

1 Nguyên nhân chuyển biến từ cạnh tranh tự do sang độc quyền

1 LLSX phát triển nhờ tiến bộ KHKT, đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập

trung sản xuất, hình thành các xí nghiệp lớn

2 Thành tựu KHKT làm nảy sinh những ngành sản xuất mới, đồng

thời thúc đẩy năng suất lao động

và khả năng tích lũy

3 Sự tác động của các quy luật kinh tế ngày càng mạnh mẽ, làm biến

đổi cơ cấu kinh tế theo hướng tập trung sản xuất lớn

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

1 Nguyên nhân chuyển biến từ cạnh tranh tự do sang độc quyền

4 Cạnh tranh khốc liệt đòi hỏi phải cải tiến kỹ thuật, tăng tích lũy, đồng

thời tạo ra sự phân hóa giữa xí nghiệp vừa - nhỏ và lớn

5 Cuộc khủng hoảng kinh tế năm 1873 làm phá sản hàng loạt xí

nghiệp vừa và nhỏ, đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung

6 Sự phát triển của hệ thống tín dụng TBCN, đặc biệt là việc hình thành

công ty cổ phần tạo tiền đề cho các

tổ chức ĐQ

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

Sự phân chia về mặt lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc

01 Tập trung sản xuất và các tổ chức độc

quyền

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

a) Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền

PHƯƠNG THỨC

LIÊN MINH

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

a) Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền

Sản xuất cùng loại hàng hóa, phân chia thị trường tiêu thụ (sản lượng, thị

phần, giá cả)

Sản xuất, thương nghiệp và luật pháp

Syndicate (Pháp) Ngang

Sản xuất cùng loại hàng hóa, thống nhất tiêu thụ hàng hóa và mua sắm

phần – cổ tức

HĐQT thống nhất chi phối toàn bộ

Konzern/

Conglomer

at (Đức, Dọc

Tập đoàn đa ngành: DN công nghiệp, công ty thương mại, công ty vận tải

Tập đoàn các nhà

tư bản khống chế bằng việc mua cổ phiếu và tham

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

b) Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

Tổ chức độc quyền ngân hàng

Cử đại diện kiểm soát vốn đầu tư;

Trực tiếp đầu tư

Độc quyền công nghiệp

Mua cổ phần của ngân hàng lớn;

Lập ngân hàng

riêng

ĐỘC QUYỀN NGÂN HÀNG

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

b) Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

TƯ BẢN TÀI CHÍNH

“Tư bản tài chính là kết quả của sự hợp nhất giữa tư bản ngân hàng của một số ít ngân hàng độc quyền lớn nhất, với tư bản của những liên minh độc quyền các nhà công nghiệp”

V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, tr.27, tr.489

TƯ BẢN TÀI CHÍNH

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

b) Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

Đầu sỏ tài chính

KINH TẾ

CHÍNH TRỊ

1 Chế độ tham dự với lượng cổ phiếu không chế và tổ chức kiểu móc xích

2 Lập công ty mới, phát hành trái khoán, kinh doanh công trái, đầu cơ chứng khoán và ruộng

1 Chi phối Nhà nước, biến Nhà nước tư sản thành công cụ phục vụ lợi ích

2 Làm nảy sinh chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa quân phiệt, chạy đua vũ trang, gây chiến tranh xâm lược

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

c) Xuất khẩu tư bản

GĐ cạnh tranh tự do GĐ độc quyền

Xuất khẩu hàng hóa Xuất khẩu tư bản

Xuất khẩu tư bản là xuất khẩu giá trị ra nước ngoài (đầu tư tư bản ra nước ngoài) nhằm mục đích chiếm đoạt giá trị thặng dư và các nguồn lợi

nhuận khác ở các nước nhập khẩu tư bản

KHÁI NIỆM

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

c) Xuất khẩu tư bản

Các nước phát triển Các nước lạc hậu

Cần tìm nơi đầu tư có

nhiều lợi nhuận hơn

đầu tư ở trong nước

TƯ BẢN THỪA

Bị lôi cuốn vào sự giao lưu kinh tế nhưng thiếu tư bản, giá ruộng đất tương đối hạ, tiền lương thấp, nguyên liệu

rẻ, tỷ suất lợi nhuận cao

NGUYÊN NHÂN

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

c) Xuất khẩu tư bản

Lúc đầu, luồng

tư bản đi từ các nước phát triển sang các nước kém phát triển

Về sau, đặc biệt

là từ sau những năm 1970s thì luồng tư bản chỉ

di chuyển trong các nước phát

triển.

TẠI SAO?

XU HƯỚNG

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

c) Xuất khẩu tư bản

ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP ĐẦU TƯ GIÁN TIẾP

Xuất khẩu tư bản hoạt động để xây

mới hoặc mua lại với các hình thức

hỗn hợp song phương, đa phương

hoặc 100% vốn nước ngoài

Xuất khẩu tư bản cho vay đối với chính phủ, thành phố hay một ngân hàng ở nước ngoài vay TB

tiền tệ có thu lãi

HÌNH THỨC

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

c) Xuất khẩu tư bản

TƯ BẢN NHÀ NƯỚC TƯ BẢN TƯ NHÂN

Đầy tư nguồn vốn từ ngân quỹ hoặc viện

trợ hoàn lại/không hoàn lại để thực hiện

những mục tiêu về kinh tế, chính trị và

quân sự

Thường được đầu tư vào những ngành kinh tế có vòng quay tư bản ngắn và thu được lợi nhuận độc quyền cao, chủ yếu là

các công ty xuyên quốc gia

CHỦ SỞ HỮU

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

d) Sự phân chia thế giới về kinh tế giữa các tổ chức độc quyền

Tổ chức độc quyền quốc tế Thị trường ngoài nước

Bọn tư sản chia nhau thế giới, không phải do tính độc ác đặc biệt của chúng, mà do sự tập

trung đã tới mức độ buộc chúng phải đi vào con đường ấy để kiếm lời

V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, tr.27, tr.472

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

d) Sự phân chia thế giới về kinh tế giữa các tổ chức độc quyền

CẠNH TRANH KHỐC LIỆT DẪN TỚI XU HƯỚNG THỎA HIỆP, KÝ KẾT

HIỆP ĐỊNH ĐỂ CỦNG CỐ ĐỊA VỊ ĐỘC QUYỀN

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

e) Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc

“Chủ nghĩa tư bản phát triển càng cao, nguyên liệu càng thiếu thốn, sự cạnh tranh càng gay gắt và việc tìm kiếm các nguồn nguyên liệu trên toàn thế giới càng ráo riết, thì cuộc đấu tranh để chiếm thuộc địa càng quyết liệt hơn”

V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, tr.27, tr.481

1 Thuộc địa là nơi bảo đảm nguồn nguyên liệu và thị trường thường xuyên;

2 Là nơi tương đối an toàn về cạnh tranh;

3 Là nơi bảo đảm thực hiện đồng thời những đích

về kinh tế, chính trị, quân

sự

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

e) Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc

Sự phân chia lãnh thổ

không đồng đều của chủ

nghĩa tư bản tất yếu dẫn

đến cuộc đấu tranh đòi

chia lại thế giới

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

e) Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc

HÌNH THỨC LỆ THUỘC

CÓ TÍNH CHẤT QUÁ ĐỘ

TRÊN HÌNH THỨC THÌ ĐỘC LẬP VỀ CHÍNH TRỊ, NHƯNG THỰC TẾ LẠI MẮC VÀO CÁI

LƯỚI PHỤ THUỘC VỀ TÀI CHÍNH VÀ NGOẠI GIAO

V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, tr.27, tr.485

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

3 Sự hoạt động của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư

a) Quan hệ giữa độc quyền và cạnh tranh

Cạnh tranh tự do Độc quyền

Cạnh tranh đa dạng, gay gắt và có sức phá hoại to lớn hơn

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

3 Sự hoạt động của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư

a) Quan hệ giữa độc quyền và cạnh tranh

2 Cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền với các xí nghiệp ngoài độc quyền

nhuận)

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

3 Sự hoạt động của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư

b) Biểu hiện hoạt động của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư

QUY LUẬT GIÁ TRỊ

- Giá cả độc quyền thấp khi mua và độc quyền cao khi

bán;

- Chiếm đoạt một phần giá trị và giá trị thặng dư của những người khác;

- Quy luật giá cả sản xuất chuyển thành quy luật giá

cả độc quyền.

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

3 Sự hoạt động của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư

b) Biểu hiện hoạt động của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư

QUY LUẬT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ

- Nhờ có giá cả độc quyền nên thu được lợi nhuận

độc quyền cao

- Quy luật giá trị thặng dự chuyển thành quy luật lợi nhuận độc quyền cao

Pđq cao = mđq + mkhôngđq + mvừa&nhỏ + (m+t)thuộcđịa&phụthuộc

Phản ánh quan hệ thống trị và bóc lột của tư bản độc quyền trong tất cả các

ngành kinh tế của xã hội tư bản và trên toàn thế giới

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

1 Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTBĐQ Nhà nước

a) Nguyên nhân hình thành

 Tích tụ & Tập trung TB  Tích tụ và

tập trung sản xuất  cơ cấu kinh tế

to lớn  điều tiết xã hội về sản

xuất và phân phối từ một trung

tâm.

 LLSX xã hội hóa >< Chiếm hữu tư

nhân tư bản  hình thức mới của

QHSX để LLSX phát triển

 Tích tụ & Tập trung TB  Tích tụ và

tập trung sản xuất  cơ cấu kinh tế

to lớn  điều tiết xã hội về sản

xuất và phân phối từ một trung

tâm.

 LLSX xã hội hóa >< Chiếm hữu tư

nhân tư bản  hình thức mới của

QHSX để LLSX phát triển

(i) Tích tụ&Tập trung sản xuất

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

1 Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTBĐQ Nhà nước

a) Nguyên nhân hình thành

 Phân công lao động xã hội 

những ngành nghề mà tư bản tư

nhân không muốn hoặc không thể

kinh doanh  Nhà nước tư sản

phải đứng ra kinh doanh để tạo

điều kiện và môi trường cho các

tổ chức độc quyền tư nhân kinh

doanh các ngành khác

 Phân công lao động xã hội 

những ngành nghề mà tư bản tư

nhân không muốn hoặc không thể

kinh doanh  Nhà nước tư sản

phải đứng ra kinh doanh để tạo

điều kiện và môi trường cho các

tổ chức độc quyền tư nhân kinh

doanh các ngành khác

(ii) Phân công lao động xã hội

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

1 Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTBĐQ Nhà nước

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

1 Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTBĐQ Nhà nước

a) Nguyên nhân hình thành

bành trướng của các TCĐQ

>< hàng rào dân tộc và lợi ích

của các đối thủ  Nhà nước

tham gia để điều tiết các

quan hệ chính trị và kinh tế

 Quốc tế hóa kinh tế + sự

bành trướng của các TCĐQ

>< hàng rào dân tộc và lợi ích

của các đối thủ  Nhà nước

tham gia để điều tiết các

quan hệ chính trị và kinh tế

(iv) Toàn cầu hóa&lợi ích quốc gia

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

1 Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTBĐQ Nhà nước

a) Nguyên nhân hình thành

 Giành chiến thắng trong các

cuộc chiến tranh thế giới,

đối phó với chủ nghĩa xã hội

đang phát triển  Nhà nước

tư sản phải can thiệp vào

hoạt động kinh tế

cuộc chiến tranh thế giới,

đối phó với chủ nghĩa xã hội

đang phát triển  Nhà nước

tư sản phải can thiệp vào

hoạt động kinh tế

(v) Chiến tranh và đối phó với hệ thống CNXH

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

1 Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTBĐQ Nhà nước

b) Bản chất của CNTBĐQNN

 Tạo nên một thiết chế và

thể chế thống nhất, trong

đó NN bị phụ thuộc vào các

TCĐQ và can thiệp vào các

quá trình kinh tế nhằm bảo

vệ lợi ích và cứu nguy cho

CNTB

thể chế thống nhất, trong

quá trình kinh tế nhằm bảo

vệ lợi ích và cứu nguy cho

CNTB

(i) Sự kết hợp sức mạnh giữa ĐQTN và NN

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

1 Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTBĐQ Nhà nước

b) Bản chất của CNTBĐQNN

 Đó là sự thống nhất của ba quá

trình: tăng sức mạnh kinh tế

của các tổ chức độc quyền; tăng

vai trò can thiệp vào kinh tế của

của các tổ chức độc quyền; tăng

vai trò can thiệp vào kinh tế của

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

1 Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTBĐQ Nhà nước

b) Bản chất của CNTBĐQNN

 Nhà nước vừa là một tập thể tư bản

khổng lồ vừa là Nhà nước với chức

năng chính trị và các công cụ trấn áp

 Làm rõ hơn bản chất chung nhất của

CNTB là dựa trên chế độ chiếm hữu

tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu

sản xuất và bóc lột công nhân làm

thuê ngày càng tinh vi hơn

 Nhà nước vừa là một tập thể tư bản

khổng lồ vừa là Nhà nước với chức

năng chính trị và các công cụ trấn áp

 Làm rõ hơn bản chất chung nhất của

CNTB là dựa trên chế độ chiếm hữu

tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu

sản xuất và bóc lột công nhân làm

thuê ngày càng tinh vi hơn

(iii) Quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

1 Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTBĐQ Nhà nước

b) Bản chất của CNTBĐQNN

 Vai trò kinh tế của Nhà nước thay

đổi (từ bạo lực, cưỡng bức siêu kinh

tế  thuế, luật pháp  khu vực kinh

tế Nhà nước và các đòn bẩy kinh tế

 Nhằm duy trì sự tồn tại của chủ

nghĩa tư bản làm cho chủ nghĩa tư

bản thích nghi với điều kiện lịch sử

mới

 Vai trò kinh tế của Nhà nước thay

đổi (từ bạo lực, cưỡng bức siêu kinh

tế  thuế, luật pháp  khu vực kinh

tế Nhà nước và các đòn bẩy kinh tế

 Nhằm duy trì sự tồn tại của chủ

nghĩa tư bản làm cho chủ nghĩa tư

bản thích nghi với điều kiện lịch sử

mới

(iv) Hình thức vận động mới

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

2 Những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền NN

a) Sự kết hợp về nhân sự giữa các tổ chức ĐQ và NN

Liên minh cá nhân giữa

ngân hàng và công nghiệp

Liên minh cá nhân giữa ngân hàng và công nghiệp

với chính phủ

Hội chủ xí nghiệp (tham mưu,

chi phối, điều khiển)

Đại biểu của các TCĐQ

Quan chức và nhân viên CP

Chức vụ trọng yếu, danh dự hoặc người

đỡ đầu

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

2 Những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền NN

b) Sự hình thành và phát triển sở hữu Nhà nước

Sở hữu độc quyền

Nhà nước

Tăng về khối lượng;

Đan kết về mối quan hệ

Động sản & Bất động sản để hoạt động

Xí nghiệp Nhà nước (ngân sách NN là quan trọng nhất)

Mở rộng xí nghiệp Nhà nước bằng vốn tích lũy của các xí

nghiệp tư nhân

Bù lỗ và đầu tư phát triển, đảm bảo địa bàn

Giải phóng tư bản của TCĐQ

Là chỗ dựa kinh

tế cho NN

Phản ánh xuyên tạc bản chất của chế

độ sở hữu tư nhân TBCN

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

2 Những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền NN

c) Sự điều tiết kinh tế của Nhà nước

đối ngoại

Ngân sách, thuế, hệ thống tiền tệ - tín dụng, các DNNN, kế hoạch hóa, chương trình hóa kinh tế, hành chính – pháp lý

III NHỮNG NÉT MỚI TRONG SỰ PHÁT TRIỂN CỦA

CHỦ NGHĨA TƯ BẢN HIỆN ĐẠI

1 Sự phát triển nhảy vọt về lực lượng sản xuất

2 Nền kinh tế đang có xu hướng chuyển từ KTCN sang KTTT

3 Sự điều chỉnh về quan hệ sản xuất và quan hệ giai cấp

4 Thể chế quản lý kinh doanh trong nội bộ DN biến đổi lớn

5 Điều tiết vĩ mô của nhà nước ngày càng được tăng cường

6 Các công ty xuyên quốc gia có vai trò ngày càng quan trọng

7 Điều tiết và phối hợp quốc tế được tăng cường