DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA VIỆT NAM- NGHĨA AN HỘI QUÁN

Họ là những quanlại, binh sĩ không chịu thuần hục vương triều mới, mong muốn tìm một nơi tịnạn chính trị mong muốn có một ngày “phản Thanh phục Minh” - Thành phố Hồ Chí Minh là một trong

BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Học phần: DI TÍCH LỊCH SỬ

VĂN HÓA VIỆT NAM

Nhóm thực hiện: Nhóm 4

Lớp: Đại học Văn Hóa Học 9

Giảng viên hướng dẫn: Nguyễn Thái Hòa

NGHĨA AN HỘI QUÁN

BỐ CỤC

I Lý do chọn đề tài

II Tìm hiểu một số khái niệm

III Nghĩa An Hội Quán

1 Sơ lược về Nghĩa An Hội Quán

2 Khảo tả Nghĩa An Hội Quán

3 Các giá trị của Nghĩa An Hội Quán

4 Công tác bảo tồn và phát huy

IV Kết luận

 Phụ lục hình ảnh

 Tài liệu tham khảo

 Cảm nhận Hội Quán

I Lý do chọn đề tài

Trong quá trình hội nhập và phát triển của xã hôi Việt Nam đã đi qua rất nhiều cuộc chiến tranh tàn khóc, đi qua bao nhiêu lần đất nước bị ngoại xâm Trong những cuộc chiến tranh ấy thì như vô tình chúng ta đã tạo nên nhiều thứ kinh điển mang nhiều nét văn hóa và lịch sử mà ngày nay được gọi là di tích

4

Tìm hiểu một số khái niệm

 Người Hoa:

- Vốn là những cư dân Trung Hoa, ở vùng duyên hải phía Nam TrungQuốc như các tỉnh Quảng Đông, Phúc Kiến, đảo Hải Nam…vượt biển tìm đếnNam Bộ Việt Nam tìm kiếm một vùng đất sinh sống

- Lý do tìm kiếm đất sinh sống, mưu sinh của người Hoa có nhiều, nhưngchủ yếu là cuộc sống khó khăn nghèo đóinơi vốn là quê hương, vì các nạn dịchbệnh hoành hành, vì sự bất an bởi những cuộc tranh chấp của các thế lực phongkiến Trung Hoa, nơi bọn cường hào ác bá hà hiếp nhũng nhiễu dân lành, nhữngcuộc bắt phu bắt lính của của các thế lực thống trị đương thời Họ là những quanlại, binh sĩ không chịu thuần hục vương triều mới, mong muốn tìm một nơi tịnạn chính trị mong muốn có một ngày “phản Thanh phục Minh”

- Thành phố Hồ Chí Minh là một trong những nơi người Hoa sinh sống tậptrung nhiều nhất ở Việt Nam

 Hội quán:

- Là trụ sở làm việc của các cộng đồng người Hoa, trước đây là nơi làm việccủa nhóm ngôn ngữ người Hoa do chính quyền phong kiến triều Nguyễn chophép thành lập từ năm 1787

- Là nơi giao dịch các thương vụ của các thương nhân người Hoa

- Là nơi tiếp nhận những người Hoa nhập cư, giúp đỡ họ chỗ tạm trú ban đầu,cũng như tìm kiếm công việc sinh kế

 Quan Công

- Ông là một nhân vật lịch sử được ghi chép trong sử Trung Quốc thờiChiến Quốc

- Quan Công tên là Vũ, tự Vân Trường, còn gọi là Quan Đế, Xích Đế,Quan Thánh Đế Quân Ông sinh năm 162 và mất năm 219 Quê ông ở Sơn Tây,nên còn gọi là Sơn Tây Phu Tử.

- Quan Công tượng trưng cho sự “trung dũng tuyệt vời”, trọng danh dự,lòng chung thủy, sự hy sinh, độ lượng, can đảm, rộng rãi, tốt đẹp, công minh,chính trực

- Người Hoa tôn thờ ông như một vị thánh, giúp đỡ cho họ trong mọi mặtcủa cuộc sống

6

II Nghĩa An Hội Quán

1 Sơ lược về Nghĩa An Hội Quán

Nghĩa An Hội quán ( còn gọi là miếu Quan Đế hay Chùa Ông), hiện tọalạc tại 676 đường Nguyễn Trãi, phường 11, quận 5, Tp.HCM

Là hội quán của bang Triều Châu do những người Triều Châu sang ViệtNam thành lập Đây là một công trình có giá trị về kiến trúc và nghệ thuật ởnửa cuối thế kỷ 19- đầu thế kỷ 20

Hội quán không rõ là xây dựng vào thời gian nào, có lẽ muộn nhất là vào đầu thế kỷ XIX vì vào khoảng năm 1818 khi viết về chợ Sài Gòn xưa (tức Chợ

Lớn ngày nay), Trịnh Hoài Đức trong Gia Định thành thông chí (Thành trì chí)

đã nhắc đến ngôi miếu này: Đầu phía Bắc đường lớn có miếu Quan Thánh và

ba hội quán Phúc Châu, Quảng Đông và Triều Châu chia đứng hai bên tả hữu Hễ gặp tiết đẹp đêm trăng, các ngày tam nguyên, sóc vọng thì treo đèn, đặt án, đua tranh kỳ xảo

Thêm nữa, trong Gia Định phú của một tác giả khuyết danh (soạn ra trước khi Lê Văn Khôi khởi binh năm 1833) cũng đã nhắc đến ngôi miếu: Chói

chói bấy! chùa Ông Quan Đế, chí trung nghĩa cao xa ngàn thuở

Ngoài ra, hiện ở trong miếu có một thạch bia chữ lớn nêu rõ bà Đỗ Thị (phu nhơn Tả quân Lê Văn Duyệt) cúng hai trăm quan tiền vào năm 1819, và một chiếc lư hương bằng đồng làm vào năm Đạo Quang thứ 5 (1825)

Từ khi xây dựng kiên cố cho đến nay, miếu đã được trùng tu nhiều lần vào các năm 1866, 1902, 1969, 1994 và mới đây nhất là vào năm 2014

Ngày 7/11/1993, Bộ Văn hóa- Thông tin đã ký quyết định số 43-VH/QĐcông nhận ngôi miếu là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia

 Kiến trúc tổng thể hình chữ khẩu (囗) hay chữ quốc (国) với các dãynhà khép kính vuông góc

 Đi theo bố cục Bình phong – hồ nước – sân – tiền điện – thiên tỉnh –trung điện – thiên tỉnh – nhà hương – chính điện

 Kiến trúc và trang trí ở miếu thể hiện rõ nét phong cách Trung Hoa quathiết kế, qua các tượng, phù điêu bằng gốm trên mái ngói hay các bông hoachạm ngược, tượng kỳ lân, diềm gỗ trên bộ vì kèo sơn màu đỏ thắm

a Từ ngoài vào trong

8

Từ cổng chính Hội quán bước vào, đầu tiên là tấm bình phong Đây là kiểukiến trúc đặc trưng ở hầu hết các hội quán cùa người Trung Hoa, chỉ khác nhau

ở chỗ hình ảnh trên bình phong Ở đây, bình phong được chạm nổi nổi bật nhất

là hình ảnh song long ở trên thiên đình, tiếp theo là hình ảnh cánh cổng củathiên đình, và một con rồng khác đang đứng ngay cánh cổng Theo lời củangười dân nơi đây, thì hình ảnh chạm nổi này người xưa mô phỏng, tưởng tượng

ra cảnh tượng khi bước vào thiên đình, và khi bất kỳ người nào ở trên thiên đìnhxuống vào những ngày cúng vía đều phải đi qua cái cổng này

- Tiếp theo sau bình phong là hồ cá, đây cũng là một mô típ cách bày trangtrí của hầu hết các hội quán của người Hoa

- Kế đến là sân miếu (sân hội quán) Sân khá rộng chiếm hơn phân nửadiện tích khuôn viên

10

- Từ hai cổng lớn vào đến cửa miếu có năm cặp kỳ lân lớn nhỏ bằng đá đặt

đối xứng nhau Đẹp hơn cả có lẽ là cặp "lân hàm châu" (lân ngậm ngọc) chầu

hai bên cửa Phía trên, trước biển chữ "Nghĩa An hội quán" treo bức nghi mônlàm năm 1903 chạm nổi cảnh "Lục Quốc phong tướng" Trên vách mặt tiền haibên cửa miếu chạm các bài cổ phong bằng chữ Hán và sáu bức chạm cành trúckhác nhau, là những tác phẩm chạm khắc đá giá trị

- Phía trên các bức chạm cổ bài phong được vẽ trang trí là hình ảnh conhạc, cô tiên cầm giỏ đào, ông thọ và con nai Người ở đây cho rằng hình ảnh côtiên cầm giỏ đào và hình ảnh ông thọ mang lại cho mình nhiều tuổi thọ (trái đào

là đào thọ), còn con nai là tiền tài, con hạc nhiều năm Tất cả các hình ảnh hòachung vào nhau như mang một ý nghĩa người dân nơi đây mong muốn mình lúcnào cũng có sức khỏe tốt, sống lâu trăm tuổi, tiền tài may măn

- Cánh cửa tiền điện vẽ hình ảnh hai vị Thần cửa (Môn Thần) 1 được vẽ rất tỷ

mỹ và kỳ công do các họa sĩ của người Trung Quốc được mời về đây vẽ

- Chính giữa tiền điện bày một hương án, trên đặt chiếc lư hương bằngđồng làm vào năm Đạo Quang thứ 5 (1825) Chuông cao 39cm, đường kính46cm, hai bên đúc hai đầu lân, đường nét tinh xảo, phía trước có hàng chữ

"Quan Thánh Đế Quân" Đấy là trước kia, nhưng sau khi nhóm đi khảo sát thìchiếc lư hương bằng đồng đã được ra ngoài sân thiên tỉnh để người dân địaphương hay khách hành hương đến đó thắp hương Điều đặc biệt ở đây là chỉ códuy nhất một cái lư hương đồng để cho người người thắp nhang chứ bên trongtất cả các chỗ thờ từ Quan Công đến các vị thần khác chỉ đến đó quỳ lạy, khấnvái mà không được thắp nhang, những nơi đó thì người ta thắp đèn dầu, và đểgiữ được cho đèn thật lâu thì đa phần người ta sử dụng dầu ăn Còn cái chuôngcao 39cm không còn được đặt ngay giữa tiền điện mà được di dời vào bên trongkhi nào có lễ cúng thì mới đem ra đánh Chính giữa tiền điện được đặt songsong là các dãy lênh bài, bên trên có ghi tên các vị thần

1 Thần Cửa (Môn Thần) theo quan niệm của người Hoa vị thần này có trách nhiệm trông coi cửa ngõ cho ngôi nhà, không để ma quỷ vào nhà quấy phá.

12

Đi qua gian tiền điện là thiên tỉnh (giếng trời), nơi đây đặt lư hương bằng đồng

và hai bên đặt cái mà để đèn dầu cho người tới cúng thắp hương rồi cắm nhang

ở lư hương

- Qua sân thiên tỉnh là trung điện, nơi đây bày một bàn thờ nhỏ thờ Quan

Đế ngay phía trước bàn thờ Văn Xương Tinh Quân – người đứng đầu giáo dụckhảo thí VịVăn Xương Tinh Quân này

đối với người Hoa địa phương này rất

thiêng, theo Ban Quản Trì Hội Quán cho

biết, phàm là những sĩ tử, học sinh, sinh

viên khi chuẩn bị kỳ thi quan trọng đều

đến đây khấn vái, thì như một phép lạ,

tát cả những người này đều đỗ đạt và họ

bắt đầu đem đồ đến trả lễ đúng như

đơn… Tượng Quan Đế cao hơn 2 mét, đây là

tượng lớn nhất trong số các tượng Quan Đế

được thờ ở Thành phố Hồ Chí Minh Phía

trước bàn thờ của ông còn được đặc một số

tượng Quan Công có kích thước nhỏ hơn và

với nhiều hình dáng khác nhau Mỗi hình

dáng là một điều mong muốn của người dân

địa phương

- Đứng hầu hai bên trước bệ thờ là

tượng Quan Bình Thái Tử và Châu Xương Tướng Quân cao gần 2 mét Theotruyền thuyết hai người này là con nuôi từng theo ông chinh chiến nhiều nơi.Châu Xương cầm cây bảo kiếm Thanh Long, còn Quan Bình cầm một hộp nhỏtrong đó đựng ấn Hán Thọ Đình Hầu

14

- Một trong các kiến trúc không thể thiếu của hội

quán của người Hoa chính là những cây cột với những

cặp liễn được khắc trên đó mà ở gian nào cũng có Đa

phần những nội dung trên đó đề ca ngợi Ông:

 “Hán phong Hầu, Tống phong Vương, Thanh

b Từ trên xuống dưới

 Mô típ mái theo hình “núi” uy nghi mang tính biểu tượng “núi thần

giữa biển” với “lầu cao chạm mây Mặt dựng của bờ nóc, bở giải trang trí mộtdải phù điêu ốp mảnh gốm rực rỡ mô típ chim – hoa, cừu – tùng, lân, cá híarồng, tứ mã….Mái ngôi miếu có 3 cấp: giữa cao, hai bên thấp hơn Trên nóc cógắn tượng sành hình lưỡng long tranh châu Các góc mái gắn tượng Ông Nhật,

bà Nguyệt, tượng Thiên Binh, diềm mái ngói xanh2

2theo quan niệm của người xưa để màu xanh tượng trưng cho màu sắc trong chùa, ngoài ra còn có màu đỏ tượng trưng cho quan lại và màu vàng tượng trưng

 Mái ngói trung điện được tạo nên từ những miếng sành sứ, với cảnh vật thiên

nhiên giao hòa mùa màng bội thu, cây cối tố tươi và đây cũng là điều mong ước của người dân

Trong chính điện, các cột xiên ngang trên nóc mang một chức năng cũng như cột nhà, giữ vững nóc nhà Tuy nhiên đây là vị trí đặc biệt nên các cây xiên này

có ý nghĩa rất quan trọng đối với Hội quán Phía trên các thanh xiên này đều có hình vẽ cầu kỳ, đặc biệt, riêng cây xiên chính thì được vẽ hình bát quái Bởi nó

có ý nghĩa đặc biệt nên theo như nghe kể lại, trong quá trình trùng tu các cây này khi đợc lắp vào cần phaải được cúng và chọn ngày hợp mới được lắp vào

16

c. Từ trái qua phải (đi theo hướng quan sát từ trong chính điện nhìn

ra bên ngoài)

Cách trang trí nơi này theo Nam tả nữ hữu: từ cặp kỳ lân ngay từ trong sân tới

cửa tiền điện, hình vẽ trang trí, hình ông Nhật bà Nguyệt trên nóc mái

Đặc biệt các con vật được thờ trong miếu theo hình tượng mẹ con như bên cạnhchân lân mẹ có con lân con, quấn quanh rồng mẹ là có rồng con, dưới chân hổ

mẹ có con hổ con

- Tiền điện được chia làm ba gian, với gian bên trái là thờ Phúc ĐứcChính Thần, gian bên phải thờ Ngựa xích Thố3 & Mã Đầu Tướng Quân Đối vớidân địa phương hay khách hành hương khi đến Hội quán này thì không gian thờNgựa xích Thố là địa điểm thứ hai sau khi cúng bái Quan Công Người nơi đâythường van vái, vuốt mình ngựa bôi đầu v à đặc biệt là chui dưới bụng ngựa4

xin điều may mắn

Trên vách tường dọc hai bên điện thờ này đắp nổi phù điêu Tả ThanhLong, Hữu Bạch Hổ

Chính điện của đực chia làm ba giang, gian chính thờ Quan Công, Haibên tả hữu có gian thờ Thiên Hậu nguyên quân (gian bên trái) và Tài Bạch tinhquân (Thần Tài) - gian bên phải bài trí giống nhau với bao lam phụng hoàng vàkhám thờ chạm cảnh vinh qui bái tổ, đánh cờ, chèo thuyền, giăng lưới, mục

3 Ngựa Xích Thố biểu tượg cho con vật trung nghĩa, biểu trưng cho sự “mã đáo thành công”

4 Hành động chui dưới bụng ngựa, người nơi đây quan niệm rằng hằng năm nếu gặp điều gì không may mắn đều đến chỗ con ngựa này cầu xả xui Họ có cách cúng là chui dưới bụng ngựa 3 vòng và mỗi một vòng đều lắc một lần chuông, có như vậy thì bề trên sẽ nghe thấy lời cầu nguyện và cho ta mọi điều may mắn

18

đồng cưỡi trâu, mai điểu, trúc điểu Tượng Bà Thiên Hậu bằng gỗ cao 60cm,ngồi trên ghế chạm, theo hầu Bà có hai thị nữ và hai vị Thiên lý nhãn, Thuậnphong nhĩ Thần Tài được thể hiện bằng tượng gỗ, cao 60cm, cũng ngồi trên ghếchạm đầu rồng, hai bên có Chiêu Tài đồng tử đứng hầu

Sát hai bên góc tường đặt hai bộ chuông trống đối xứng nhau Chuôngbên trái bằng gang, đúc ở Phật Trấn - Quảng Đông vào năm Canh Tuất (1850

- ?) Chuông còn lại làm bằng hợp kim, có chạm nổi hàng chữ "GiaĐịnh tỉnh,Minh Hương xã, Tân Trường Châu, Nghĩa An hội quán " (chuông do TânTrường Châu cúng, được đúc trong khoảng năm 1836 đến 1867)

Hằng năm Hội quán có hai lễ lớn nhất Lễ Nguyên Tiêu vào Rằm thángGiêng và ngày Vía Quan Công tức ngày 24 tháng 6 Âm Lịch hàng năm (là ngày

lễ quan trọng nhất)

Các giá trị Nghĩa An Hội Quán

d Giá trị văn hóa

Nghĩa an hội qúan là một công trình có giá trị về mặt văn hóa, mang kiếntrúc của người Hoa trên đất nước ta, mang một nét đặc trưng văn hóa của ngườiHoa, có tính cố kết cộng đồng cùng tôn thờ thân Quan Công như là một sứcmạnh siêu nhiên, bảo vệ cho sự tồn vong của cộng đồng

Tăng cường sự giao lưu gắn kết mọi người với nhau trong những ngày lễhội

e Gía trị giáo dục

Nghĩa An Hội Quán mang tính giáo dục cao, gợi lên cho thế hệ trử phảibiết hướng về cội nguồn “như chim có tổ, như cây có nguồn ”

Phải biết ý thức cao trong việc quảng bá và bảo vệ di tích

f Giá trị tâm linh

Trong thời kì hiện đại thì nhu cầu tâm linh của con nguwoif rất quantrọng , lễ hội có sức lôi cuốn hấp dẫn trở thành nhu cầu khát vọng của ngườidân, họ tôn thờ thân Quan Công như một người luôn bảo vệ họ

g Giá trị du lịch

Hiện nay, Nghĩa an hội quán không những thu hút được nhều khác trongnước mà còn thu hút được du khách quốc , những đoàn du lịch đến thăm quanngày càng đông

20

3 Công tác bảo tồn và phát huy

Để bảo tồn và phát huy giá trị của nghĩa an hội quán, chúng ta cần tuyêntruyền sâu rộng hơn nữa về di tích trên các phương tiện thông tin đại chúng nhất

là các đài truyền thanh xã, phường nới có di tích tọa lạc

 Mang lại lợi ích kép vừa góp phần làm cho chương trình truyền thanhthêm phong phú, đa dạng vừa giới thiệu về di tích, về lợi ích của công tác bảotồn và phát huy giá trị của di tích với cộng đồng

Bên cạnh đó, cần phải sử dụng đến các hình thức quảng bá trực quan sinhđộng như: pano, băng rôn, áp phích giới thiệu về di tích ở nơi dễ nhận ấy nhất

và đặc biệt phải gần di tích

Ngoài ra, Ban Quản lý Di tích đặt bảng hướng dẫn đường đến di tích đặt

ở ngã ba, ngã tư đường lớn để khách du lịch dễ dàng quan sát để đên di tíchnhanh chóng, thuận lợi hơn

Kết hợp với các công ty du lịch trong va ngoài thành phố để tổ chức cáctour đến di tích theo nhóm

Lồng ghép giới thiệu di tích trong các cuộc họp tổ dân phố, tổ nhân dân

tự quản

Ngành văn hóa có thể phối hợp với ngành giáo dục đưa ra công tác phốihợp đồng bộ như chăm sóc di tích, tuyên truyền di tích trong các buổi chào cờ,cắm trại, tổ chức các cuộc thi tìm hiểu về di tích,

Trên hết là nâng cao ý thức , trách nhiệm, năng lực quản lý của đội ngũnhững người làm công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa và cộngđồng dân cư nơi có di tích,cần chú trọng công tác quản lý nhà nước về bảo tồn

và phát huy giá trị văn hóa

III Kết luận

Nghĩa An Hội Quán là nơi bảo tồn những truyền thống văn hóa, tínngưỡng những hiện vật quý giá của người Triều Châu Đây là mộttrong những công trính kiến trúc nghệ thuật của nước nhà và là mộttrong những niềm kiêu hãnh và đáng tự hào của người Việt Nam

22