CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ HỘ NÔNG DÂN SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP CÔNG NGHỆ CAO VÀ LIÊN KẾT CHUỖI GIÁ TRỊ

Nghị quyết 30/2017/NQ-CP ngày 7/3/2017 về thực hiện chương trình cho vay khuyến khích phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp sạch Các giải pháp trọng tâm để phát

1

CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ HỘ NÔNG DÂN SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP

CÔNG NGHỆ CAO VÀ LIÊN KẾT CHUỖI GIÁ TRỊ

Nguyễn Phượng Lê và nhóm NCM Chính sách nông nghiệp

Khoa Kinh tế và PTNT Học viện Nông nghiệp Việt Nam

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Cho đến nay trên thế giới có rất nhiều khái niệm khác nhau liên quan đến phát triển một nền nông nghiệp hiện đại như “nông nghiệp thông minh” (smart agriculture), “nông nghiệp hiện đại” (modern agriculture), “nông nghiệp công nghệ cao” (high-tech agriculture) và nông nghiệp trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 (agriculture 4.0)

Nông nghiệp thông minh là nền nông nghiệp ứng dụng nhiều công nghệ khác nhau nhằm giảm tối

đa sức lao động của con người, tiết kiệm thời gian, nâng cao hiệu quả và phát triển nông nghiệp bền vững Nông nghiệp thông minh được thể hiện qua việc điều hành hệ thống tưới, kiểm soát sâu bệnh, kiểm soát tính an toàn của sản phẩm và bảo vệ môi trường Các công nghệ thông minh như hệ thống điều khiển từ xa, internet vạn vật và người máy được áp dụng từ khâu sản xuất đến chế biến, đóng gói, tiêu thụ và áp dụng trong quản lý toàn bộ quá trình sản xuất, chế biến và tiêu thụ trên (Mehak Nida, Iqbal Uddin Khanxand Syed Muhammad Kashif Alam, 2015)

Khái niệm nông nghiệp hiện đại xuất hiện từ những năm 1950s ở Mỹ và một số nước phát triển khác Nông nghiệp hiện đại cung cấp cho nông dân những kỹ thuật tiến bộ, thành tựu nghiên cứu khoa học nhằm sản xuất ra thực phẩm an toàn, bền vững với giá cả phải chăng Kỹ thuật tiến bộ đã giúp nông dân sử dụng ít đầu vào hơn để tăng năng suất và chất lượng sản phẩm, qua đó tăng thu nhập và cải thiện cuộc sống của nông dân (China Modernization Report, 2012; Croplife America, 2014)

Trong những thập kỷ gần đây, các nhà khoa học và các nhà phát triển trên thế giới bắt đầu quan tâm đến khái niệm “nông nghiệp 4.0” Nông nghiệp 4.0 là nền nông nghiệp ứng dụng những thành tựu của cách mạng công nghiệp lần thứ tư (hệ thống cảm ứng nhiệt và độ ẩm, công nghệ thông tin, người máy và công nghệ GPS) để sản xuất sạch hơn và xanh hơn với các chuỗi giá trị được kết nối tập trung và thông minh trong môi trường tương tác thực và ảo, bảo đảm cho quá trình sản xuất – kinh doanh diễn ra liên tục, hiệu quả và bền vững (Đỗ Kim Chung, 2017) Nông nghiệp 4.0 sẽ thiên

về sử dụng ít tài nguyên (đất, nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật) hơn để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm Mục tiêu phát triển nông nghiệp 4.0 trong các thập niên tới là trồng được cây ở những vùng có mưa a-xít, tận dụng và khai thác các tài nguyên dồi dào và sạch như năng lượng mặt trời và nước biển cho sản xuất thực phẩm (Matthieu De Clercq, Anshu Vats, Alvaro Biel, 2018)

“Nông nghiệp công nghệ cao” là khái niệm không được các nhà khoa học trên thế giới tranh luận sôi nổi Mặc dù vậy, theo một số học giả thì nông nghiệp công nghệ cao là nền nông nghiệp dựa trên kiến thức để áp dụng kỹ thuật tiên tiến nhằm tăng giá trị và chất lượng nông sản Theo Vietnamnet (2017), nông nghiệp công nghệ cao sử dụng kỹ thuật để sản xuất hiệu quả hơn, thân thiện với môi trường hơn và tạo ra các sản phẩm có chất lượng cao hơn so với các kỹ thuật và phương thức sản xuất hiện tại Nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao sẽ giúp tăng thu nhập của nông dân, cung cấp cho người tiêu dùng thực phẩm có chất lượng cao hơn và số lượng không đổi, bảo đảm môi trường tốt hơn cho mọi người trong vùng

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn định nghĩa: “Nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao là

nền nông nghiệp được áp dụng những công nghệ mới vào sản xuất, bao gồm: công nghiệp hóa nông nghiệp (cơ giới hóa các khâu của quá trình sản xuất), tự động hóa, công nghệ thông tin, công nghệ vật liệu mới, công nghệ sinh học và các giống cây trồng, giống vật nuôi có năng suất và chất lượng cao, đạt hiệu quả kinh tế cao trên một đơn vị diện tích và phát triển bền vững trên cơ sở canh tác hữu

2

cơ” (dẫn theo Nguyễn Văn Phượng, 2017) Phát triển nông nghiệp công nghệ cao được hiểu không phải như là một công nghệ đơn lẻ, cụ thể nào đó mà là quy trình công nghệ cao đồng bộ trong suốt chuỗi cung ứng, là sự kết hợp chặt chẽ của từng công đoạn cụ thể như: giống, công nghệ nhà kính,

kỹ thuật, phân bón sinh học hữu cơ

Từ năm 2010 trở lại đây, chính phủ và các bộ/ngành đã ban hành nhiều chính sách để thúc đẩy phát triển nông nghiệp công nghệ cao Tuy nhiên, các chính sách dường như ưu tiên cho các cơ sở sản xuất quy mô lớn như doanh nghiệp, liên hiệp hợp tác xã và hợp tác xã hơn là cho những nông dân sản xuất nhỏ Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để nông dân tiếp cận được với các chính sách hỗ trợ phát triển và tham gia vào chuỗi giá trị sản phẩm nông nghiệp công nghệ cao?

Bằng phương pháp tổng quan tài liệu, bài viết nhằm tổng hợp/phân tích nội dung chính sách về phát triển nông nghiệp công nghệ cao, chỉ ra bất cập của chính sách đối với nông dân, trên cơ sở đó

đề xuất một số giải pháp giúp nông dân tiếp cận và hưởng lợi từ chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp công nghệ cao

2 CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP CÔNG NGHỆ CAO

2.1 Tổng quan chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp công nghệ cao

Ngày 10/6/2013, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 899/QĐ-TTg phê duyệt đề án

“Tái cơ cấu ngành Nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị và phát triển bền vững” Đây là cơ sở quan trọng để thực hiện tái cơ cấu, tổ chức lại sản xuất đối với ngành Nông nghiệp theo hướng nâng cao chất lượng, giá trị cho phù hợp với tình hình mới

Thực hiện chủ trương trên, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) xác định nông nghiệp, nông thôn là một trong những lĩnh vực ưu tiên đầu tư vốn NHNN đã ban hành, triển khai nhiều chính sách để hướng dòng vốn tín dụng vào lĩnh vực này Cụ thể, ngày 9/6/2015, NHNN đã tham mưu trình Chính phủ ban hành Nghị định 55/2015/NĐ-CP về cơ cấu lại chính sách tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn (thay thế Nghị định 41/2010/NĐ-CP)

Đây là bước đột phá, đẩy mạnh đầu tư vốn tín dụng vào lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn, trong

đó quy định chính sách tín dụng, khuyến khích, thúc đẩy tổ chức sản xuất nông nghiệp theo mô hình ứng dụng công nghệ cao

Các doanh nghiệp (DN), hợp tác xã, liên hợp tác xã ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp, được ngân hàng xem xét cho vay không có tài sản bảo đảm tối đa từ 70-80% giá trị của dự án liên kết theo chuỗi giá trị, trường hợp các DN đầu mối liên kết hoặc ứng dụng công nghệ cao gặp rủi ro

do nguyên nhân khách quan được xem xét cơ cấu lại thời hạn trả nợ, khoanh nợ, thậm chí xóa nợ

Nghị quyết 30/NQ-CP ngày 7/3/2017 phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 2/2017, Chính phủ giao NHNN chỉ đạo các NHTM, chủ lực là các NHTM Nhà nước thực hiện chương trình cho vay khuyến khích phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp sạch với lãi suất phù hợp (thấp hơn lãi suất thị trường)

NHNN đã phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) ban hành Quyết định 813/QĐ-NHNN ngày 24/4/2017 về chương trình cho vay khuyến khích phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp sạch

Các đối tượng vay vốn như: Pháp nhân và cá nhân có nhu cầu vay vốn để thực hiện dự án, phương án sản xuất – kinh doanh nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp sạch theo tiêu chí xác định chương trình, dự án nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp sạch (quy định tại Quyết định 738/QĐ-BNN-KHCN) sẽ được xem xét vay vốn với lãi suất cho vay trung và dài hạn

từ 0,5%/năm đến 1,5%/năm so với mức lãi suất cho vay thông thường cùng kỳ hạn của NHTM, phù hợp với quy định tại Thông tư 39/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 của NHNN Bên cạnh đó, các

3

đối tượng còn được hưởng chính sách tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn theo Nghị định 55/2015/NĐ-CP ngày 9/6/2015 của Chính phủ

Bảng 1 Tổng hợp chính sách khuyến khích phát triển nông nghiệp CNC

1 Luật công nghệ cao số 21/2008/QH12 của

Quốc hội Quy định về hoạt động công nghệ cao, chính sách, biện pháp khuyến khích, thúc đẩy hoạt động công nghệ cao

2 Chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn

giai đoạn 2011-2020 Kèm theo công văn số:

3310/BNN-KH ngày 12/10/2009 của Bộ Nông

nghiệp và Phát triển nông thôn

Hỗ trợ tiền thuê đất, hỗ trợ đào tạo lao động, cho vay vốn ưu đãi, hỗ trợ nghiên cứu và ứng dụng công nghệ, đơn giản hóa thủ tục, miễn giảm thuế doanh nghiệp

3 Quyết định 1895/2012/QĐ-TTg về việc phê

duyệt Chương trình phát triển nông nghiệp ứng

dụng công nghệ cao thuộc Chương trình quốc

gia phát triển công nghệ cao đến năm 2020

Hỗ trợ hoạt động tạo ra công nghệ cao, phát triển và ứng dụng công nghệ cao

Hỗ trợ phát triển doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao

Hỗ trợ đối với khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao

Hỗ trợ đối với vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao Thu hút, sử dụng nhân lực công nghệ cao trong nông nghiệp

4 Đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp, theo

hướng nâng cao giá trị (Quyết định số

899/2013/QĐ-TTg)

Mục tiêu, quan điểm, định hướng và nội dung trong tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng

5 Nghị định 55/2015/NĐ-CP về Chính tín

dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông

thôn

Cho vay để phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn, góp phần xây dựng nông thôn mới và nâng cao đời sống của nông dân

6 Nghị quyết 30/2017/NQ-CP ngày 7/3/2017

về thực hiện chương trình cho vay khuyến

khích phát triển nông nghiệp ứng dụng công

nghệ cao, nông nghiệp sạch

Các giải pháp trọng tâm để phát triển nông nghiệp CNC: xây dựng danh mục CNC, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư, hỗ trợ đất, dành ít nhất 100.000 tỷ đồng từ ngân sách cho vay ưu đãi

7 Quyết định số 738/2017/QĐ-BNN-KHCN

của Bộ Nông nghiệp và PTNT về Tiêu chí xác

định chương trình, dự án nông nghiệp ứng

dụng CNC, nông nghiệp sạch, danh mục CNC

ứng dụng trong nông nghiệp

Quy định tiêu chí xác định chương trình, dự án nông nghiệp ứng dụng CNC, nông nghiệp sạch, danh mục CNC ứng dụng trong nông nghiệp nhằm thúc đẩy sản xuất nông nghiệp theo hướng ứng dụng CNC

8 Quyết định số 813/2017/QĐ-NHNN về

Chương trình cho vay khuyến khích phát triển

nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, nông

nghiệp sạch theo Nghị quyết 30/NQ-CP ngày

07/3/2017 của chính phủ

Cho khách hàng pháp nhân và cá nhân có nhu cầu vay vốn để thực hiện các dự án sản xuất kinh doanh noong nghiệp ứng dụng CNC theo Quyết định số 738/2017/QĐ-BNN-KHCN

9 Nghị định 57/2018/NĐ-CP ngày 17/04/2018

về cơ chế, chính sách khuyến khích doanh

nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn

Quy định các cơ chế, chính sách ưu đãi, hỗ trợ đầu tư của nhà nước cho các doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn

10 Nghị định 98/2018/NĐ-CP ngày 05/7/2018

về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác,

liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm

nông nghiệp

Quy định về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết gắn sản xuất với tiêu thụ sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, lâm nghiệp và diêm nghiệp

11 Nghị định số 83/2018/NĐ-CP về Khuyến

nông

Quy định hình thực, phương thức, đối tượng và chính sách về khuyến nông và chuyển giao công nghệ trong nông nghiệp

12 Quyết định số 5275/QĐ-BNN-VP ngày

31/12/2021 của Bộ Nông nghiệp và PTNT về

Ban hành Kế hoạch chuyển đổi số của Bộ

Nông nghiệp và Phát triển nông thôn năm 2022

- Khởi động Chương trình chuyển đổi số ngành Nông nghiệp

và Phát triển nông thôn;

- Đề ra định hướng, phương án, lộ trình triển khai chuyển đổi

số ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn đến năm 2025, định hướng đến năm 2030

Nguồn: Tổng hợp từ thư viện pháp luật

4

Trong năm 2018, chính phủ đã ban hành hàng loạt các nghị định thúc đẩy sản xuất, tiêu thụ nông sản và liên kết trong sản xuất và tiêu thụ nông sản nói chung và nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao nói riêng Nghị định 57/2018/NĐ-CP về khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn đã có những ưu đãi nhiều hơn cho các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp có ứng dụng CNC vào sản xuất về đất đai (tích tụ và tập trung ruộng đất, thời hạn thuê đất, tiền thuê đất và tiền

sử dụng đất), vốn (vay vốn đầu tư xây dựng CSHT và phục vụ sản xuất kinh doanh), nhân lực (đào tạo nâng cao chất lượng nguồn nhân lực), chế biến sản phẩm, xúc tiến thương mại và mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm Đặc biệt, ngày 31/12/2021 Bộ Nông nghiệp và PTNT đã ban hành Quyết định số 5275/QĐ-BNN-VP về Kế hoạch chuyển đổi số trong lĩnh vực nông nghiệp và PTNT trong năm 2022, đây cũng là cơ sở để đề xuất định hướng, phương án, lộ trình triển khai chuyển đổi số ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn đến năm 2025, định hướng đến năm 2030

2.2 Nội dung cơ bản của chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp công nghệ cao

2.2.1 Hỗ trợ về đất và mặt bằng sản xuất

Mặt bằng sản xuất là nội dung quan trọng được Chính phủ rất quan tâm trong tất cả các văn bản chính sách hỗ trợ phát triển doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng CNC nói riêng Tuy nhiên, theo thời gian các quy định về hỗ trợ đất đai và mặt bằng sản xuất cũng được cụ thể hóa hơn với những ưu đãi lớn hơn đối với người sản xuất

Bảng 2 Nội dung chính sách hỗ trợ đất đai cho phát triển nông nghiệp CNC

Chính sách Vùng nông nghiệp

CNC Khu nông nghiệp CNC DN nông nghiệp ứng dụng CNC Quyết định

1895/2012/QĐ-TTg

Hưởng mức ưu đãi cao nhất theo quy định của pháp luật về đất đai

Hưởng mức ưu đãi cao nhất theo quy định của pháp luật về đất đai

Hưởng mức ưu đãi cao nhất theo quy định của pháp luật về đất đai

Nghị quyết

30/2017/NQ-CP

Tập trung ruộng đất, mở rộng hạn điển cho sản xuất nông nghiệp quy mô lớn Quyết định số

738/2017/QĐ-BNN-KHCN

Các dự án nông nghiệp CNC và nông nghiệp sạch trong vùng

Các dự án nông nghiệp CNC và nông nghiệp sạch trong khu

Các dự án nông nghiệp CNC đã được Bộ nông nghiệp và PTNT cấp giấy chứng nhận

Nghị định

57/2018/NĐ-CP Miễn giảm tiền sử dụng đất và tiền thuê đất; Hỗ trợ tập trung đất đai

Nguồn: Tổng hợp từ thư viện pháp luật

Nghị định 57/2018/NĐ-CP về khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn đã có những ưu đãi nhiều hơn cho các doanh nghiệp về thời gian thuê đất, cụ thể là: (i) Doanh nghiệp có dự án nông nghiệp ưu đãi đầu tư thì dự án đó được miễn tiền thuê đất, thuê mặt nước trong 15 năm đầu kể từ ngày Nhà nước cho thuê đất, thuê mặt nước và giảm 50% tiền thuê đất, thuê mặt nước trong 7 năm tiếp theo; (ii) Doanh nghiệp có dự án nông nghiệp khuyến khích đầu tư thì dự

án đó được miễn tiền thuê đất, thuê mặt nước trong 11 năm đầu kể từ ngày Nhà nước cho thuê đất, thuê mặt nước và giảm 50% tiền thuê đất, thuê mặt nước trong 5 năm tiếp theo; (iii) Doanh nghiệp

có dự án nông nghiệp đặc biệt ưu đãi đầu tư thì dự án đó được miễn tiền thuê đất, thuê mặt nước kể

từ ngày Nhà nước cho thuê đất, thuê mặt nước Ngoài ra, để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp có

dự án nông nghiệp đặc biệt ưu đãi đầu tư, Nhà nước hỗ trợ tập trung đất đai thông qua các hình thức

hỗ trợ kinh phí thuê, thuê lại đất, mặt nước của hộ gia đình, cá nhân và việc nhận góp vốn bằng quyền sử dụng đất của hộ gia đình, cá nhân Đặc biệt, Nghị định 57/2018/NĐ-CP còn hỗ trợ cho xây dựng cơ sở hạ tầng vùng nguyên liệu 50 triệu đồng/ha (không quá 10 tỷ đồng/dự án) Hơn nữa, Nghị

5

định 57/2018/NĐ-CP cũng khuyến khích doanh nghiệp sử dụng đất nông nghiệp, đất NTTS xây dựng các nhà máy chế biến nông sản và hạ tầng đi kèm (kho chứa, trụ sở, đường nội bộ, hệ thống xử

lý chất thải)

Tóm lại, chính sách hỗ trợ đất đai và mặt bằng sản xuất của chính phủ tập trung chủ yếu vào các doanh nghiệp và dự án ứng dụng CNC trong nông nghiệp Các hỗ trợ đối với HTX và hộ nông dân chưa được thể hiện trong các chính sách này

2.2.2 Hỗ trợ vốn cho ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao

Các vùng nông nghiệp CNC, khu nông nghiệp CNC, dự án ứng dụng nông nghiệp CNC, doanh nghiệp ứng dụng CNC, doanh nghiệp và HTX là chủ trì chuỗi liên kết sản xuất sản phẩm nông nghiệp CNC có thể tiếp cận các nguồn tín dụng ưu đãi của chính phủ, cụ thể ở bảng 3

Bảng 3 Nội dung chính sách hỗ trợ vốn cho phát triển nông nghiệp CNC

Chính sách Vùng nông

nghiệp CNC

Khu nông nghiệp CNC

DN nông nghiệp ứng dụng CNC

HTX nông nghiệp ứng dụng CNC

Hộ sản xuất kinh doanh Quyết định

1895/2012/QĐ-TTg

Hỗ trợ tối đa đến 70% kinh phí từ NSNN đề xây dựng hạ tầng kỹ thuật

DN nghiên cứu tạo ra CNC được hỗ trợ từ NSNN để đầu tư trang thiết bị, nhập khẩu máy móc, CNC

Nghị quyết

30/2017/NQ-CP

Ngân hàng nhà nước Việt Nam chỉ đạo các NHTM nhà nước dành ít nhất 100 ngàn tỷ đồng từ nguồn huy động để thực hiện cho vay đối với lĩnh vực nông nghiệp ứng dụng CNC

Nghị định

57/2018/NĐ-CP

DN nghiên cứu, chuyển giao, ứng dụng nông nghiệp CNC được hỗ trợ 80% kinh phí thực hiện nhưng không quá

300 triệu Nghị định

55/2015/NĐ-CP

80% giá trị dự án SXKD ứng dụng CNC

70% giá trị hợp đồng chuyển giao hoặc tiêu thụ sản phẩm

Từ 100 đến 500 triệu đồng Quyết định số

813/2017/QĐ-NHNN

Lãi suất cho vay thấp hơn 0,5%

đến 1,5% so với lãi suất cho vay thông thường của NHTM

Lãi suất cho vay thấp hơn 0,5% đến 1,5% so với lãi suất cho vay thông thường của NHTM

Lãi suất cho vay thấp hơn 0,5% đến 1,5% so với lãi suất cho vay thông thường của NHTM

Nghị định

98/2018/NĐ-CP

DN (là chủ trì liên kết) được nhà nước hỗ trợ 100% chi phí tư vấn

XD liên kết (không quá

300 triệu đồng); Dự án liên kết được hỗ trợ 30% chi phí đầu tư (không quá 10 tỷ đồng)

HTX (là chủ trì liên kết) được nhà nước

hỗ trợ 100% chi phí

tư vấn XD liên kết (không quá 300 triệu đồng); Dự án liên kết được hỗ trợ 30% chi phí đầu tư (không quá 10 tỷ đồng)

Nguồn: Tổng hợp từ thư viện pháp luật

6

Tương tự như đối với đất đai, các chính sách tín dụng cho phát triển nông nghiệp CNC dường như ưu đãi nhiều hơn cho doanh nghiệp, HTX và liên hiệp HTX hơn là hộ nông dân

2.2.2 Hỗ trợ nhân lực cho phát triển nông nghiệp công nghệ cao

Các nghiên cứu cho thấy, để ứng dụng hiệu quả thành tựu công nghệ cao vào phát triển nông nghiệp, nền nông nghiệp Việt Nam cần phải tháo gỡ những khó khăn nhất định, trong đó có vấn đề

về chất lượng nguồn nhân lực

Bảng 4 Nội dung chính sách hỗ trợ nhân lực cho phát triển nông nghiệp CNC

Chính sách

Vùng nông nghiệp CNC

Khu nông nghiệp CNC

DN nông nghiệp ứng dụng CNC

HTX nông nghiệp ứng dụng CNC

Hộ sản xuất kinh doanh Quyết định

1895/2012/QĐ-TTg

Thực hiện chính sách đãi ngộ đặc biệt để thu hút, sử dụng nhân lực cao trong nông nghiệp ở trong và ngoài nước cho phát triển nông nghiệp CNC

Nghị định

57/2018/NĐ-CP

Hỗ trợ DN trực tiếp đào tạo nghề cho LĐ với mức 2 triệu đồng/lao động/tháng (không quá 3 tháng) Nghị định

98/2018/NĐ-CP

Xây dựng mô hình khuyến nông; đào tạo nghề; tập huấn chuyển giao;

NSNN hỗ trợ tối đa 40% chi phí chuyển giao*

Xây dựng mô hình khuyến nông; đào tạo nghề; tập huấn chuyển giao;

NSNN hỗ trợ tối đa 40% chi phí chuyển giao*

Xây dựng mô hình khuyến nông; đào tạo nghề; tập huấn chuyển giao; NSNN hỗ trợ tối

đa 40% chi phí chuyển giao* Nghị định số

83/2018/NĐ-CP về

Khuyến nông

Được hỗ trợ tối

đa 100% chi phí tài liệu, tiền ăn,

đi lại và ở trong thời gian đào tạo, tập huấn và khảo sát học tập khuyến nông**

Được hỗ trợ tối

đa 100% chi phí tài liệu, tiền ăn,

đi lại và ở trong thời gian đào tạo, tập huấn và khảo sát học tập khuyến nông**

Được hỗ trợ tối

đa 100% chi phí tài liệu, tiền ăn,

đi lại và ở trong thời gian đào tạo, tập huấn và khảo sát học tập khuyến nông**

Nguồn: Tổng hợp từ thư viện pháp luật Chú ý: (*) Hỗ trợ cho “các bên tham gia liên kết” trong chuỗi giá trị

(**) Đối tượng nhận chuyển giao công nghệ nói chung (không riêng CNC)

Thực tế cho thấy, hiện nay Việt Nam đang rất thiếu lao động lành nghề, có trình độ chuyên môn và đang phải đối diện với những thách thức lớn về sự thiếu hụt lao động có trình độ cao và kỹ năng chuyên nghiệp để đáp ứng nhu cầu về nguồn nhân lực cho nông nghiệp 4.0 Dự báo, đến năm

2020, nguồn nhân lực khối ngành Nông nghiệp sẽ thiếu khoảng 3,2 triệu lao động đã qua đào tạo Bên cạnh đó, vấn đề phát triển nguồn nhân lực phục vụ cho nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao còn nhiều hạn chế, cụ thể như: (i) chưa được nghiên cứu một cách cơ bản và hệ thống về lí luận cũng như thực tiễn và (ii) chưa có chính sách cụ thể hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực phụ vụ nông nghiệp công nghệ cao Bằng chứng là Quyết định 1895/2012/QĐ-TTg chỉ nói đến thu hút nhân lực

7

cho phát triển nông nghiệp CNC một cách chung chung, trong khi đó Nghị định 57/2018/NĐ-CP, Nghị định 98/2018/NĐ-CP và Nghị định 83/2018/NĐ-CP thì lại cụ thể hóa về cơ chế hỗ trợ nâng cao trình độ nhân lực cho sản xuất nông nghiệp chứ không riêng cho nông nghiệp CNC

2.2.3 Hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp công nghệ cao

Chính sách xúc tiến thương mại nông sản nói chung được Chính phủ và các Bộ ngành rất quan tâm, điều đó được thể hiện trong Nghị định 57/2018/NĐ-CP và đặc biệt là Nghị định

98/2018/NĐ-CP Nghị định 57/2018/NĐ-CP chỉ hỗ trợ chi phí quảng cáo, xây dựng thương hiệu sản phẩm chủ lực quốc gia hoặc cấp tỉnh, tham gia hội trợ, triển lãm trong nước hoặc nước ngoài được cấp có thẩm quyền phê duyệt (mức hỗ trợ là 50% chi phí theo Nghị định 57/2018/NĐ-CP) trong khi đó Nghị định 98/2018/NĐ-CP quy định chi tiết hơn về cơ chế hỗ trợ nhằm khuyến khích hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ các sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, lâm nghiệp và diêm nghiệp Nghị định 98/2018/NĐ-CP hỗ trợ cho tất cả các tác nhân tham gia chuỗi giá trị từ cung ứng vật tư đầu vào đến sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm với các khoản mục hỗ trợ cũng khá toàn diện từ

tư vấn xây dựng chuỗi liên kết đến đầu tư cơ sở hạ tầng, đào tạo tập huấn và bao bì nhãn mác sản phẩm Mặc dù vậy, các điều khoản ưu tiên cho xúc tiến thương mại đối với các sản phẩm nông nghiệp CNC còn hạn chế

2.3 Bất cập của chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp công nghệ cao

Trong gần một thập kỷ qua, kể từ khi thực hiện chương trình phát triển nông nghiệp ứng dụng CNC nhiều công nghệ như công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới đã được ứng dụng trong sản xuất làm cho năng suất cây trồng, vật nuôi tăng nhanh đáng kể, góp phần giải quyết công ăn việc làm, xóa đói, giảm nghèo một cách có hiệu quả Nhiều địa phương đã xây dựng được những mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao Để đạt được thành quả đó, trước hết phải kể đến sự quan tâm và hỗ trợ kịp thời của Chính phủ thông qua hàng loạt các chính sách

Bên cạnh những hỗ trợ tích cực, chính sách phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao ở Việt Nam còn có một số hạn chế, đặc biệt là những bất cập trong hỗ trợ đối với hộ nông dân, cụ thể như sau:

- Về công nghệ: Mặc dù Chính phủ đã ban hành khá nhiều các văn bản chính sách về phát triển

nông nghiệp CNC, Bộ Nông nghiệp và PTNT cũng đã ban hành Quyết định về tiêu chí xác đinh chương trình, dự án ứng dụng nông nghiệp CNC, song trong tất cả các văn bản đó chưa có quan niệm và tiêu chí cụ thể, thống nhất về công nghệ cao trong nông nghiệp Quan trọng hơn nữa là đối tượng hưởng lợi của những công nghệ được xem là tiên tiến (công nghệ sinh học, tự động hóa, vật liệu mới, cơ khí…) thường được ngụ ý là các doanh nghiệp hay HTX hơn là hộ nông dân, do vậy còn rất ít công nghệ cao được thiết kế để ứng dụng cho quy mô nông hộ

- Về chính sách đất đai và đầu tư: Chính sách đất đai mới chỉ tập trung vào xây dựng một số

khu/vùng sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, những hỗ trợ về đất đai dường như mới chỉ tập trung cho các doanh nghiệp ứng dụng CNC chứ chưa có ưu đãi cho HTX và hộ Việc đầu tư cơ

sở vật chất ứng dụng công nghệ cao trong nông nghiệp có giá thành cao nên nhiều công nghệ không phù hợp với quy mô sản xuất và năng lực đầu tư của hộ

- Về nhân lực: Nguồn nhân lực nông nghiệp là chủ thể của quá trình phát triển NNCNC, song hiện đang thiếu về số lượng và yếu về chất lượng Lao động nông nghiệp chiếm hơn 40% lao động toàn xã hội nhưng mới chỉ có 7,93% đã qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật, trong đó, 3,58% đã qua đào tạo nhưng không có bằng, chứng chỉ; 1,87% sơ cấp nghề; 1,24% trung cấp và trung cấp nghề; 0,69% cao đẳng, cao đẳng nghề và 0,46% đại học trở lên (Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủy sản ) Trình độ thấp khiến cho phần lớn lao động trong nông nghiệp không đủ năng lực làm chủ công nghệ tiên tiến, làm hạn chế việc tiếp cận và ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại vào sản xuất

8

- Về vốn: Phát triển NNCNC cần nguồn vốn rất lớn để xây dựng kết cấu hạ tầng, đầu tư sản xuất

giống cây trồng, vật nuôi, đào tạo nhân lực, tiêu thụ sản phẩm và nhất là nhập thiết bị Mặc dù chính phủ và các bộ/ngành đã ban hành nhiều chính sách về tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn nói chung và tín dụng cho phát triển nông nghiệp CNC nói riêng song các quy định thủ tục rườm rà, phức tạp cùng với việc đánh giá, xếp loại các dự án NNCNC dựa trên các tiêu chí theo định tính, thiếu định lượng khiến cho người sản xuất, nhất là hộ khó tiếp cận được nguồn vốn này

3 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT

Có thể nói hệ thống chính sách hỗ trợ, thúc đẩy phát triển nông nghiệp công nghệ cao của chính phủ và các bộ/ngành rất phong phú và thể hiện nhiều ưu đãi cho các doanh nghiệp, liên hiệp HTX và HTX ứng dụng CNC vào sản xuất nông nghiệp nhưng chính sách trực tiếp khuyến khích hộ nông dân ứng dụng CNC còn rất hạn chế Trong khi đó, kinh nghiệm của các quốc gia đi trước như Israel, Nhật Bản, Đài Loan, Australia… để phát triển nông nghiệp CNC và tái cơ cấu ngành nông nghiệp

theo hướng nâng cao giá trị gia tăng thì đối tượng hưởng lợi chủ yếu của chính sách hỗ trợ là nông dân Trên cơ sở kinh nghiệm của các gia này và xuất phát từ thực trạng chính sách cũng như thách

thức trong phát triển nông nghiệp CNC ở Việt Nam, bài viết kiến nghị một số giải pháp nhằm thúc đẩy ứng dụng CNC trong sản xuất nông nghiệp đối với hộ nông dân như sau:

- Về công nghệ: Bên cạnh những CNC đòi hỏi chi phí đầu tư lớn, phù hợp với điều kiện của các doanh nghiệp, chính phủ và các bộ/ngành cần quan tâm đến các công nghệ phù hợp với quy mô nông hộ;

- Về hợp tác: Cần tạo điều kiện cho các mô hình hợp tác tự nguyện giữa các hộ nông dân sản xuất cùng một sản phẩm và ứng dụng cùng một công nghệ, sau đó cùng bán sản phẩm trong khi các

hộ vẫn sản xuất trên đất của gia đình mình, không nhất thiết phải tích tụ, tập trung ruộng đất;

- Về vốn: Nới lỏng tín dụng ưu đãi đối với hộ nông dân có dự án ứng dụng CNC vào sản xuất nông nghiệp;

- Về nhân lực: Hỗ trợ đào tạo nghề nông nghiệp cho nông dân tham gia sản xuất nông nghiệp CNC cho dù họ là chủ cơ sở sản xuất hay liên kết/làm thuê trong các doanh nghiệp nông nghiệp CNC;

- Về tiêu thụ sản phẩm: Ngoài thúc đẩy hộ liên kết với các doanh nghiệp/HTX để tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp CNC, chính phủ cần hỗ trợ cho nông dân bán sản phẩm thông qua các hình thức khác

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 China Modernization Report (2012) “A study of agricultural modernization” Modernization Science Newsletter Vol.2, No 4 December 2012 Available at: http://www.modernization.com.cn/

ms201204.pdf

2 CropLife America (2014) CropLife America President Discusses Modern Agriculture Communications

http://www.croplifeamerica.org/news/2014/10/20/croplife-america-president-discusses-modern-agriculture-communications

3 Đỗ Kim Chung (2017) Nông nghiệp 4.0: Bản chất, xu hướng và một số gợi ý chính sách Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Việt Nam 2017, 15(10)

4 Matthieu De Clercq, Anshu Vats, Alvaro Biel (2018) Agriculture 4.0: The Future of Farming

Technology World Government Summit

5 Mehak Nida, Iqbal Uddin Khanxand Syed Muhammad Kashif Alam (2015) Smart Agriculture: An Approach towards Better Agriculture Management OMICS Group eBooks: USA

6 Nguyễn Văn Phượng (2017) Phát triển nông nghiệp công nghệ cao ở Việt Nam Tạp chí KH-CN Nghệ

An Số 3/2017

7 Vietnamnet (2017) “High-tech agriculture should suit VN conditions” - News VietNamNet Vietnamnet NEW March 29, 2017 Accessed July 17, 2017 http://english.vietnamnet.vn