Năng lực cốt lõi baogồm những năng lực cơ bản: năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, nănglực sáng tạo, năng lực hợp tác, năng lực tự quản bản thân, năng lực giao tiếp, năng lực tí
Trang 1CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
QUA MÔN NGỮ VĂN
A ĐẶT VẤN ĐỀ
Xã hội ngày càng phát triển thì việc hình thành các kỹ năng, năng lực để
đáp ứng những yêu cầu phát triển đó càng trở nên quan trọng và cần thiết, nó trởthành một trong những vấn đề đáng quan tâm của toàn xã hội nói chung và trong
hệ thống giáo dục nước nhà nói riêng.Trong định hướng đổi mới chương trình
và sách giáo khoa giáo dục phổ thông sau năm 2018 đã nêu rõ: một trong nhữngquan điểm nổi bật là phát triển chương trình theo định hướng năng lực
Năng lực được quan niệm là sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chứckiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân, nhằm đáp ứnghiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định Nănglực thể hiện sự vận dụng kết hợp nhiều yếu tố (phẩm chất, kiến thức và kỹ năng)được thể hiện thông qua các hoạt động của cá nhân nhằm thực hiện một loạicông việc nào đó Năng lực có các yếu tố cơ bản mà mọi người lao động, mọi
Trang 2công dân đều cần phải có đó là các năng lực chung cốt lõi Năng lực cốt lõi baogồm những năng lực cơ bản: năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, nănglực sáng tạo, năng lực hợp tác, năng lực tự quản bản thân, năng lực giao tiếp, năng lực tính toán, năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông, nănglực thẩm mỹ, năng lực thể chất.
Môn Ngữ văn được coi là môn học công cụ, nó mang đặc thù riêng củamôn học, do đó các năng lực chuyên biệt: năng lực tiếp nhận văn bản và nănglực tạo lập văn bản - năng lực thưởng thức văn học/cảm thụ thẩm mĩ là nhữngnăng lực đóng vai trò quan trọng trong việc xác định các nội dung dạy học củamôn học
Quá trình dạy học Ngữ văn đồng thời giúp học sinh hình thành và pháttriển các năng lực, đáp ứng với các yêu cầu phát triển của xã hội, thông qua việcrèn luyện và phát triển các kỹ năng đọc, viết, nghe, nói Với đặc trưng của mônhọc, môn Ngữ văn triển khai các mạch nội dung bao gồm các phân môn Vănbản, Tiếng Việt, Tập làm văn, nhằm hướng dẫn học sinh đọc hiểu các văn bản
và tạo lập được các văn bản theo các kiểu loại khác nhau
Trong quá trình hướng dẫn học sinh tiếp xúc với văn bản, môn Ngữ văngiúp học sinh từng bước hình thành và nâng cao các năng lực học tập của môn
Trang 3học, cụ thể là năng lực tiếp nhận văn bản (gồm kĩ năng nghe, đọc) và năng lựctạo lập văn bản (gồm kỹ năng nói và viết) Năng lực đọc - hiểu văn bản của họcsinh thể hiện ở khả năng vận dụng tổng hợp các kiến thức về Tiếng Việt, về cácloại hình văn bản và kỹ năng, phương pháp đọc, khả năng thu thập các thông tin,cảm thụ cái đẹp và giá trị của tác phẩm văn chương nghệ thuật.
Năng lực tạo lập văn bản của học sinh thể hiện ở khả năng vận dụng tổnghợp kiến thức về các kiểu văn bản, với ý thức và tình yêu tiếng Việt, văn học,văn hóa, cùng kỹ năng thực hành tạo lập văn bản, theo các phương thức biểu đạtkhác nhau, theo hình thức trình bày miệng hoặc viết Thông qua các năng lựchọc tập của bộ môn để hướng tới các năng lực chung và các năng lực đặc thùcủa môn học
Vì vậy chúng tôi thực hiện chuyên đề Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh qua môn Ngữ văn nhằm tiếp tục đổi mới phương pháp
dạy học đáp ứng với sự phát triển của xã hội, của thời đại và đặc biệt là củangành giáo dục
B NỘI DUNG
Trang 4Từ thực tế giảng dạy, chúng tôi nhận thấy sự sáng tạo trong việc đổi mới
phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực, tự học của học sinh ở môn Ngữvăn chưa nhiều Dạy học vẫn nặng về truyền thụ kiến thức Việc rèn luyện kỹnăng chưa được quan tâm Hoạt động kiểm tra, đánh giá chưa thực sự kháchquan, chính xác (chủ yếu tái hiện kiến thức), chú trọng đánh giá cuối kì chưachú trọng đánh giá quá trình Tất cả những điều đó dẫn tới học sinh học còn thụđộng, lúng túng khi giải quyết các tình huống trong thực tiễn Điều đó thể hiện ởnhững tồn tại sau:
- Dạy học tích hợp đã được chú trọng, tuy nhiên, dạy học tích hợp vẫnmang tính khiên cưỡng, nội dung tích hợp vào bài học như bảo vệ môi trường,giáo dục kỹ năng sống… một cách cứng nhắc Chưa làm cho học sinh huy độngkiến thức, kỹ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực… để giải quyết các nhiệm
vụ học tập Việc tích hợp nội môn và tích hợp liên môn chưa thực sự hiệu quả,chính vì vậy chưa giúp học sinh hình thành kiến thức, kỹ năng mới và tất nhiêncác năng lực củahọc sinh chưa được phát triển
- Việc vận dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực còn mangtínhhình thức Phương pháp thảo luận nhóm được tổ chức ở các lớp thực hiệnchương trình SGK hiện hành nhưng chủ yếu vẫn dựa vàomột vài cá nhân học
Trang 5sinh tích cực tham gia, các thành viên còn lại còn dựa dẫm, ỉ lại chưa thực sựchủ động Mục đích của thảo luận nhóm chưa đạt được tính dân chủ, mọi cánhân được tự do bày tỏ quan điểm, thói quen bình đẳng, biết đón nhận quanđiểm bất đồng để hình thành quan điểm cá nhân.
- Mặc dù đã có giáo viên thực hiện thay đổi phương pháp dạy học, thayđổi cách thức tổ chức giờ nhằm đạt mục tiêu dạy học theo định hướng phát triểnnăng lực cho học sinh song kết quả chưa đạt được như mong muốn mà nguyênnhân là:
+ Về phía giáo viên: Việc đổi mới phương pháp dạy học cũng không đượcthực hiện một cách triệt để, vẫn còn nặng về phương pháp truyền thống, có đổimới song chỉ dừng lại ở hình thức, chưa đi sâu vào thực chất nhằm giúp khaithác kiến thức một cách có chiều sâu; việc hiểu hết bản chất của nhóm năng lựcchung và năng lực chuyên biệt ở môn Ngữ văn ở một vài GV vẫn còn hạn chế
+ Về phía học sinh: Học sinh ở trường chủ yếu là học sinh vùng nôngthôn,nên việc tiếp cận và tìm tòi những thông tin thời sự phục vụ cho bài họccòn hạn chế Một số học sinh chưa có phương pháp học tập phù hợp, chưa tíchcực trong việc tìm tòi nghiên cứu bài học nên chưa đảm bảo các năng lực
Trang 6Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chú ý
tích cựchóa học sinh về mặt trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyếtvấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắnhoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tậptrong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên – học sinh theo hướng cộng tác có ýnghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập nhữngtri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ
đề học tập phức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp Những định hướng chung, tổng quát về đổi mới phương pháp dạy học cácmôn học thuộc chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực là:
– Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành
và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếmthông tin…), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạocủa tư duy
– Có thể lựa chọn một cách linh hoạt các phương pháp chung và phươngpháp đặc thù của môn học để thực hiện Tuy nhiên dù sử dụng bất kỳ phươngpháp nào cũng phải đảm bảo được nguyên tắc: “Học sinh tự mình hoàn thànhnhiệm vụ nhận thức với tổ chức, hướng dẫn của giáo viên”
Trang 7– Việc sử dụng phương pháp dạy học gắn chặt với hình thức dạy học Tùytheo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức tổchức thích hợp như học cá nhân, học nhóm; trong lớp học, ngoài lớp học… Cầnchuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành để đảm bảo yêu cầu rènluyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thúcho người học.
– Cần sử dụng đủ, hiệu quả các thiết bị dạy học môn học tối thiếu đã quyđịnh Có thể sử dụng các đồ dùng dạy học tự làm nếu xét thấy cần thiết với nộidung học và phù hợp với đối tượng học sinh Tích cực vận dụng công nghệthông tin trong dạy học
* Các năng lực mà môn học Ngữ văn hướng đến:
+ Năng lực tự học
+ Năng lực tạo lập văn bản
+ Năng lực giải quyết vấn đề
+ Năng lực sáng tạo
+ Năng lực hợp tác
+ Năng lực giao tiếp tiếng Việt
+ Năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông
Trang 8+ Năng lực tạo lập và tiếp nhận văn bản (năng lực thưởng thức vănhọc/cảm thụ thẩm mĩ).
* Những yêu cầu cần có trong một tiết học:
+ Phát huy tối đa các năng lực trong giờ học cho học sinh
+ Tạo không khí hào hứng, thoải mái, tự nhiên cho học sinh trong giờhọc
+ Phát hiện năng lực chuyên biệt của học sinh
+ Phát triển năng lực, phẩm chất học sinh thông qua phương pháp thảoluận nhóm
+ Phát triển năng lực, phẩm chất học sinh thông qua phương pháp tổ chứctrò chơi
+ Phát triển năng lực, phẩm chất học sinh qua khả năng phản biện
C GIÁO ÁN MINH HỌA
Văn bản: BÀI THƠ VỀ TIỂU ĐỘI XE KHÔNG KÍNH
Phạm Tiến Duật
I MỨC ĐỘ CẦN ĐẠT
Trang 9Thấy được vẻ đẹp của hình tượng người chiến sĩ lái xe Trường Sơn những năm tháng đánh Mĩ ác liệt và chất giọng hóm hỉnh, trẻ trung trong một bài thơ
củ Phạm Tiến Duật.
II TRỌNG TÂM KIẾN THỨC, KĨ NĂNG
1 Kiến thức
- Những hiểu biết bước đầu về nhà thơ Phạm Tiến Duật.
- Đặc điểm của thơ Phạm Tiến Duật qua một sáng tác cụ thể:giàu chất hiện thực và tràn đầy cảm hứng lãng mạn.
- Hiện thực cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước được phản ánh trong tác phẩm; vẻ đẹp hiên ngang, dũng cảm, tràn đầy lạc quan cách mạng, của những con người đã làm nên con đường Trường Sơn huyền thoại được khắc hoạ trong bài thơ.
2 Kĩ năng
- Đọc – hiểu một bài thơ hiện đại.
- Phân tích được vẻ đẹp hình tượng người chiến sĩ lái xe Trường Sơn trong bài thơ.
- Cảm nhận được giá trị ngôn ngữ, hình ảnh độc đáo trong bài thơ.
3 Thái độ
Trang 10- Hiểu và càng kính yêu những chiến sĩ cách mạng đẫ chiến đấu, hi sinh
vì những lí tưởng cao đẹp của đất nước, dân tộc.
- Noi gương các anh các chú trong sự nghiệp học tập hôm nay và xây dựng và bảo vệ tổ quốc mai sau.
- Năng lực giao tiếp tiếng Việt.
- Năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông.
- Năng lực tạo lập và tiếp nhận văn bản (năng lực thưởng thức văn học/cảm thụ thẩm mĩ).
III CÁC PHƯƠNG PHÁP/KTDH TÍCH CỰC CÓ THỂ SỬ DỤNG
Đọc diễn cảm, thảo luận, vấn đáp, thuyết trình
IV HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN
Trang 111 Ổn định lớp:
2 Kiểm tra bài cũ:
- Đọc thuộc lòng bài thơ “Đồng chí” của Chính Hữu.
- Trình bày cảm nhận của em về ba câu thơ cuối của bài thơ?
3 Bài mới:
A KHỞI ĐỘNG
HS sưu tầm và giới thiệu một bức tranh hoặc một bài thơ về người línhTrường Sơn trong những năm kháng chiến chống Mĩ (qua đó hình thành cácnăng lực: năng lực giao tiếp tiếng Việt, năng lực tự học, năng lực hợp tác, nănglực sử dụng công nghệ thông tin)
GV dẫn dắt vào bài: Trong cuộc kháng chiến chống Mĩ, thanh niên là lựclượng đi đầu Họ hăng hái tham gia vào các nhiệm vụ, các mặt trận Họ thực sự
là thế hệ “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước” Trong số đó không thể không nói
đến những người lính lái xe Chúng ta sẽ tìm hiểu qua bài thơ “Bài thơ….kính”
B HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN
THỨC
I/ TÌM HIỂU CHUNG
1 Tác giả:
Trang 12HS: Giới thiệu về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác
của Phạm Tiến Duật (năng lực thuyết trình)
* Tác phẩm.
? Nêu hoàn cảnh sáng tác của bài thơ?
- HS dựa vào SGK để trả lời
- Yêu cầu HS giải thích từ khó (1) SGK
- 1964 gia nhập quân đội và trởthành nhà thơ tiêu biểu
- Thơ ông sôi nổi, lạc quan đậm chấtlính
2 Tác phẩm:
- Hoàn cảnh sáng tác: năm 1969 khitác giả trực tiếp có mặt trên tuyếnđường Trường Sơn
- Thể thơ: tự do
- Là bài thơ tiêu biểu viết về ngườilính lái xe trên tuyến đường TrườngSơn
3.Từ khó:
(SGK/132)
II/ ĐỌC HIỂU VĂN BẢN
Trang 13Hướng dẫn đọc HS hiểu văn bản (Phát triển năng lực đọc hiểu văn bản)
*Hướng dẫn đọc :
- GV hướng dẫn: Đọc giọng hồn nhiên vui vẻ.
- GV đọc, gọi HS đọc lại HS đọc
?Nêu đại ý của bài thơ.
- Giọng điệu tự nhiên trong thơ góp phần làmsống mãi thế hệ thanh niên thời chống Mĩ, đặcbiệt là lớp trẻ ở tuyến đường Trường Sơn vàkhông khí của thời kì đánh Mĩ gian khổ, ác liệt
mà phơi phới niềm tin
? Em hiểu như thế nào về nhan đề của bài thơ
- Nhan đề bài thơ có vẻ hơi dài nhưng là chủ ýnghệ thuật của tác giả, đó chính là chất thơ vútlên từ sự khốc liệt của chiến tranh
Trang 14? Bài thơ viết về những hình ảnh nào ?
- HS trả lời: Những chiếc xe không kính và
người lính lái xe
- GV hướng dẫn HS lần lượt phân tích những
hình ảnh trữ tình trên
*Hình ảnh những chiếc xe không kính.
?Hình ảnh những chiếc xe không kính được
miêu tả như thế nào?
- Xe không kính, không đèn, không mui, thùng
xe có xước
?Những chiếc xe không kính là vì đâu ?
- Vì bom giật, bom rung nên kính vỡ
?Từ hình ảnh đó gợi lên ý nghĩa gì ?
- Tố cáo sự khốc liệt của chiến tranh
?Dù bề ngoài có vẻ hư hại, sần sùi nhưng xe vẫn
thẳng tiến vào Nam chở bao đoàn quân, lương
thực, đạn dược tiếp tê cho chiến trường Hình
ảnh thực đó còn gợi lên ý nghĩa gì ?
1 Hình ảnh những chiếc xe không kính.
- Xe không kính, không đèn, không
mui, thùng xe có xước vì bom giật,bom rung à giọng thơ tự nhiên,gần với khẩu ngữ, hình ảnh tả thực,gợi lên sự khốc liệt của chiến tranh
- Nhưng đoàn xe vẫn băng băngvượt đèo, lội suối, băng qua bomđạn tiến vào Nam à Gợi lên sựkiên cường, dũng cảm của ngườilính
èMột hình ảnh thơ thật độc đáo
vừa mang ý nghĩa tố cáo vừa mang ý nghĩa ngợi ca.
Trang 15- Gợi lên sự kiên cường, dũng cảm của người
lính
-Phát triển năng lực giải quyết vấn đề:Em
nhận xét như thế nào về cách xây dựng hình
ảnh thơ?
- Một hình ảnh thơ thật độc đáo vừa mang ý
nghĩa tố cáo vừa mang ý nghĩa ngợi ca
*Hình ảnh những người chiến sĩ lái xe được
HS: thảo luận phân tích dựa trên các hình ảnh
thơ tiêu biểu (Năng lực hợp tác, năng lực giải
quyết vấn đề, năng lực sử dụng ngôn ngữ
2 Hình ảnh những người lính lái xe.
- Công việc vô cùng gian khổ
- Tư thế ung dung, hiên ngang
Trang 16tiếng Việt)
HS thảo luận nhóm, báo cáo.
GV nhận xét tổng kết, bình giảng.
?Khổ thơ “Không có kính, ừ thì có bụi … khô
mau thôi” nói gì về công việc lái xe của những
chiến sĩ lái xe trên những chiếc xe không
kính?
- Đó là một công việc vô cùng gian khổ
?Chi tiết nào cho thấy điều đó?
?Nhưng trước muôn vàn khó khăn thử thách
họ vẫn luôn giữ vững tư thế như thế nào?
- Tư thế ung dung, hiên ngang
?Thái độ của người lái xe ra sao? Thể hiện
qua những chi tiết nào?
- Thái độ: Bất chấp khó khăn, gian khổ, nguy
hiểm
Biến khó khăn thành thoải mái, tự nhiên; cảm
giác gần gũi với thiên nhiên Chi tiết:
“Ung dung buồng lái ta ngồiNhìn đất, nhìn trời, nhìn thẳngNhìn
Nhìn
-> Đảo ngữ, điệp từ -> thái độ tự tinvững vàng nhìn thẳng vào gian khổkhông hề né tránh
- Thái độ: Bất chấp khó khăn, giankhổ, nguy hiểm Biến khó khănthành thoải mái, tự nhiên:
+“Nhìn đất … như sa như ùa vàobuồng lái”
+”Bắt tay nhau qua cửa kính vỡrồi”
Trang 17+“Nhìn đất … như sa như ùa vào buồng lái”.
+”Bắt tay nhau qua cửa kính vỡ rồi”
?Tinh thần, tính cách của người chiến sĩ được
thể hiện như thế nào trong bài thơ Chỉ ra
những chi tiết thể hiện điều đó.
- Sôi nổi, lạc quan, hồn nhiên dí dỏm Thể hiện
qua:
+Nụ cười thoải mai: ha ha…
+Lời nói dí dỏm: Ừ thì …, chưa cần…, …
+ Cử chỉ, hành động ngang tàng: Phì phèo châm
điếu thuốc; bắt tay qua cửa kính, …
Phát triển năng lực hợp tác qua hoạt động thảo
luận nhóm
? Hai câu thơ cuối nói lên điều gì ? Yếu tố
nàotạo nên sức mạnh cho những người lính lái
- Tinh thần sôi nổi, lạc quan, hồnnhiên dí dỏm Thể hiện qua:
+Nụ cười thoải mai: ha ha…
+Lời nói dí dỏm: Ừ thì …, chưacần…, …
+ Cử chỉ, hành động ngang tàng:Phì phèo châm điếu thuốc; bắt tayqua cửa kính, …
- Ý chí chiến đấu:
- “Xe vẫn chạy … một trái tim”+ Hoán dụ: hình ảnh người lính láixe
+ Ẩn dụ: tình yêu nước nồng nàn, ý
