QUAN điểm của CHỦ NGHĨA MAC LENIN về THỜI kì QUÁ độ của CHỦ NGHĨA xã hội, LIÊN hệ với THỜI kì QUÁ độ lên CHỦ NGHĨA xã hội ở nước TA

kinh tế - xã hội đã xuất hiện trong lịch sử, hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa có sự khác biệt về chất, trong đó không có giai cấp đối kháng, con người từngbước trở thành ngư

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT

TIỂU LUẬN CHỦ NGHĨA KHOA HỌC XÃ HỘI

QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MAC-LENIN VỀ THỜI KÌ QUÁ ĐỘ CỦA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI, LIÊN HỆ VỚI THỜI KÌ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA

MỤC LỤC

Mở đầu

Khi nghiên cứu chủ nghĩa Mác, chúng ta cần tìm hiểu quan điểm của Mác về thời

kỳ quá độ từ xã hội tư bản chủ nghĩa lên xã hội cộng sản chủ nghĩa (cũng tức là thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, bởi vì chủ nghĩa xã hội được Mác hiểu là giai đoạn đầu của chủ nghĩa cộng sản) Thời kỳ quá độ từ xã hội

tư bản chủ nghĩa lên xã hội cộng sản chủ nghĩa khác với thời kỳ quá độ từ xã hội tiền tư bản chủ nghĩa lên xã hội xã hội chủ nghĩa Đã có rất nhiều công trình nghiêncứu quan điểm của Mác về thời kỳ quá độ từ xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội tiền

tư bản chủ nghĩa lên xã hội cộng sản chủ nghĩa Tuy nhiên, cách hiểu về quan điểm

ấy của Mác vẫn chưa có sự thống nhất1 Tiểu luận này góp thêm một cách chú giải đối với quan điểm của C Mác về thời kỳ quá độ từ xã hội tư bản chủ nghĩa lên xã hội cộng sản chủ nghĩa (gọi tắt là thời kỳ quá độ)

1 Quan điểm của chủ nghĩa Mac- Lenin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

1.1 Khái niệm và tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải biến cách mạng sâu sắc, triệt để, toàn diện từ xã hội cũ thành xã hội mới: chủ nghĩa xã hội Nó diễn ra từ khi giai cấp

vô sản giành được chính quyền bắt tay vào xây dựng xã hội mới và kết thúc khi xâydựng thành công những cơ sở của chủ nghĩa xã hội cả về lực lượng sản xuất, quan

hệ sản xuất, cơ sở kinh tế và kiến trúc thượng tầng

Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ rõ: lịch sử

xã hội đã trải qua 5 hình thái kinh tế - xã hội: Cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu

nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa So với các hình thái

kinh tế - xã hội đã xuất hiện trong lịch sử, hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa có sự khác biệt về chất, trong đó không có giai cấp đối kháng, con người từngbước trở thành người tự do…, Bởi vậy, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin,

từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội tất yếu phải trải qua thời kỳ quá độ chính trị C Mác khẳng định:” Giữa xã hội tư bản nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa là một thời kỳ cải biến cách mạng từ xã hội này sang xã hội kia Thích ứng với thời kỳ

ấy là một thời kỳ quá độ chính trị, và nhà nước của thời kỳ ấy không thể là cái gì khác hơn là nền chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản” V.I.Lênin trong điềukiện nước Nga xô viết cũng khẳng định:”Về lý luận, không thể nghi ngờ gì được rằng giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản, có một thời kỳ quá độ nhất định”

Mong muốn có ngay một chế độ xã hội chủ nghĩa tốt đẹp đề thay thế xã hội tư bản chủ nghĩa bất công, tàn ác là những điều tốt dẹp, là khát vọng chính đáng; song hành theo các nhà kinh điển, điều mong ước ấy không thể có cánh với phép màu

”cầu được ước thấy”; giai cấp vô sản cần phải có thời gian để cải tạo xã hội cũ do giai cấp bóc lột dựng nên và xây dựng trên nền móng ấy lâu dài của chủ nghĩa xã hội

Khẳng định tính tất yếu của thời kỳ quá độ, đồng thời các nhà sáng lập chủ nghĩa

xã hội khoa học cũng phân biệt có hai loại quá độ từ chủ nghĩa bản lên chủ nghĩacộng sản: 1) Quá độ trực tiếp từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản đối vớinhững nước đã trải qua chủ nghĩa tư bản phát triển Cho đến nay thời kỳ quá độ

trực tiếp lên chủ nghĩa cộng sản từ chủ nghĩa tư bản phát triển chưa từngdiễn ra; 2) Quá độ gián tiếp từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản đối với những nước chưa trải qua chủ nghĩa tư bản phát triển Trên thế giới một thế kỷ qua,

kể cả Liên Xô và các nước Đông Âu trước đây Trung Quốc, Việt Nam và một số

nước xã hội chủ nghĩa khác ngày nay, theo đúng lý luận Mác – Lênin, đều đang trải qua thời kỳ quá độ gián tiếp với những trình độ phát triển khác nhau.

Xuất phát từ quan điểm cho rằng: chủ nghĩa cộng sản không phải là một trạng thái cần sáng tạo ra, không phải là một lý tưởng mà hiện thực phải tuân theo mà là kết quả của phong trào hiện thực, các nhà sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học cho rằng: Các nước lạc hậu với sự giúp đỡ của giai cấp vô sản đã chiến thắng có thể rút ngắn được quá trình phát triển:”với sự giúp đỡ của giai cấp vô sản đã chiến thắng, các dân tộc lạc hậu có thể rút ngắn khá nhiều quá trình phát triển của mình lên xã hội chủ nghĩa và tránh được phần lớn những đau khổ và phần lớn các cuộc đấu tranh

mà chúng ta bắt buộc phải trải qua ở Tây Âu” C Mác, khi tìm hiểu về nước Nga cũng chỉ rõ:” Nước Nga…có thể không cần trải qua đau khổ của chế độ( chế độ tự bản chủ nghĩa – TG) mà vẫn chiếm đoạt được mọi thành quả của chế độ ấy”

Vận dụng và phát triển quan điểm của C Mác và Ph.Ăngghen trong điều kiện mới, sau cách mạng tháng Mười, V.I.Lênin khẳng định:” với sự giúp đỡ của giai cấp vô sản các nước tiên tiến, các nước lạc hậu có thể tiến tới chế độ xô - viết, và qua những giai đoạn phát triển nhất định, tiến tới chủ nghĩa cộng sản không phải trải qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa(hiểu theo con đường rút ngắn – TG)”

Quán triệt và vận dụng, phát triển sáng tạo những lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, trong thời đại ngày nay, thơi đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới, chúng ta có thể khẳng định: Với lợi thế của thời đại, trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp 4.0, các nước lạc hậu, sau khi giành được chính quyền, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản có thể tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội chủ nghĩa bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa

1.2 Đặc điểm của thời kỳ qua độ lên chủ nghĩa xã hội

Thực chất của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải biến cách mạng từ

xã hội tiền tư bản chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa sang xã hội chủ nghĩa Xã hội của thời kỳ quá độ là xã hội có sự đan xen của nhiều tàn dư về mọi phương diện kinh

tế, đạo đức, tinh thần của chủ nghĩa tư bản và những yếu tố mới mang tính chất xã hội chủ nghĩa của chủ nghĩa xã hội mới phát sinh chưa phải là chủ nghĩa xã hội đã phát triển trên cơ sở của chính nó

Đặc điểm cơ bản của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải tạo cách mạng sâu sắc, triệt để xã hội tư bản chủ nghĩa trên tất cả các lĩnh vực, kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, xây dựng từng bước cơ sở vật chất – kỹ thuật và đời sống tinh thần của chủ nghĩa xã hội Đó là thời kỳ lâu dài, gian khổ bắt đầu từ khi giai cấp công nhân và nhân dân lao động giành được chính quyền đến khi xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội Có thể khái quát những đặc điểm cơ bản của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội như sau:

- Trên lĩnh vực kinh tế:

Thời kỳ quá độ từ chũ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, về phương diện kinh tế, tất yếu tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần, trong đó có thành phần đối lập Đề cập tới đặc trưng này, V.I.Lênin cho rằng:” Vậy thì danh từ quá

độ có nghĩa là gì? Vận dụng vào kinh tế, có phải nó có nghĩa là trong chế độ hiện nay có những thành phần, những bộ phận, những mảnh của cả chủ nghĩa tư bản lẫn chủ nghĩa xã hội không? Bất cứ ai cũng thừa nhận là có Song không phải mỗi người thừa nhận điểm ấy đều suy nghĩ xem các thành phần của kết cấu kinh tế - xã hội khác nhau hiện có ở Nga, chính là như thế nào? Mà tất cả then chốt của vấn dề lại chính là ở đó” Tương ứng với nước Nga, V.I.Lênin cho rằng thời kỳ quá độ tồn tại 5 thành phần kinh tế: Kinh tế gia trưởng, kinh tế hàng hóa nhỏ, kinh tế tư bản, kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế xã hội chủ nghĩa

- Trên lĩnh vực chính trị:

Thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội về phương diện chính trị, là việc thiết lập, tăng cường chuyên chính vô sản mà thực chất của

nó là việc giai cấp công nhân nắm và sử dụng quyền lực nhà nước trấn áp giaicấp tư sản, tiến hành xây dựng một xã hội không giai cấp Đây là sự thống trị

về chính trị của giai cấp công nhân với chức năng thực hiện dân chủ đối với nhân dân, tổ chức xây dựng và bảo vệ chế độ mới, chuyên chính với những phần tử thù địch, chống lại nhân dân; là tiếp tục cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp vô sản đã chiến thắng nhưng chưa phải đã toàn thắng với giai cấp tư sản đã thất bại nhưng chưa phải thất bại hoàn toàn Cuộc đấu tranh diễn ra trong điều kiện mới - giai cấp công nhân trở thành giai cấp cầm quyền, với nội dung mới – xây dựng toàn diện xã hội mới, trọng tâm là xây dựng nhà nước có tính kinh tế, và hình thức mới – cơ bản là hòa bình tổ chức xây dựng

- Trên lĩnh vực tư tưởng – văn hóa:

Thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội còn tồn tại nhiều tư tưởng khác nhau, chủ yếu là tưởng vô sản và tư tưởng tư sản Giai cấp công nhân thông qua đội tiền phong của mình là Đảng Cộng sản từng bước xây dựng văn hóa vô sản, nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa, tiếp thu giá trị văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại, bảo đảm đáp ứng nhu cần văn hóa – tinh thần ngày càng tăng của nhân dân

- Trên lĩnh vực xã hội:

Do kết cấu của nền kinh tế nhiều thành phần qui định nên trong thời kỳ quá độ còn tồn tại nhiều giai cấp, tầng lớp và sự khác biệt giữa các giai cấp tầng lớp xã hội, cácgiai cấp, tần lớp vừa hợp tác, vừa đấu tranh với nhau Trong xã hội của thời kỳ quá

độ còn tồn tại sự khác biệt giữa nông thôn, thành thị, giữa lao động trí óc và lao động chân tay Bởi vậy, thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, vềphương diện xã hội là thời kỳ đấu tranh giai cấp chống áp bức, bất công, xóa bỏ tệ nạn xã hội và những tàn dư của xã hội cũ để lại, thiết lập công bằng xã hội trên cơ

sở thực hiên nguyên tắc phân phối theo lao động là chủ đạo

1.3 Những đặc trưng cơ bản của cnxh

Vừa dựa trên cơ sở lý luận khoa học của chủ nghĩa Mác-Lênin, vừa dựa trên thựctiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội và tổng kết lý luận, chúng ta có thể nêu ra nhữngđặc trưng cơ bản của xã hội xã hội chủ nghĩa sau đây:

1.3.1 Cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội (hay xã hội xã hội chủ nghĩa) là nền sản xuất công nghiệp hiện đại.

Cả mặt thực tế, cả lôgíc - lý luận khoa học đều chứng minh rằng, xã hội xã hội chủ nghĩa là sự kế tiếp sau xã hội tư bản chủ nghĩa, có nhiệm vụgiải quyết những mâu thuẫn mà chủ nghĩa tư bản đã không thể giải quyết triệt để Đặc biệt là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu xã hội hoá ngày càng tăng của lực lượng sản xuất ngày càng hiện đại hơn với chếđộ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất

Do đó, lực lượng sản xuất của xã hội xã hội chủ nghĩa, khi nó hoàn thiện, phải cao hơn so với chủnghĩa tư bản Đương nhiên, các nước tư bản phát triển đã có lực lượng sản xuất cao (như G7 ) thì lên xã hội xã hội chủ nghĩa giai cấp vô sản ởđó chủyếu chỉ phải trải qua một cuộc cách mạng chính trị thành công Khi đó chính trình độ lực lượng sản xuất đã phát triển cao là một cơ sở rất thuận lợi cho việc tiếp tục xây dựng thắng lợi, hoàn thiện chủ nghĩa xã hội - cảquan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất cao hơn chủ nghĩa tư bản

ở những nước xã hội chủ nghĩa "bỏ qua chếđộ tư bản chủ nghĩa" (nhưViệt Nam vàcác nước khác) thì đương nhiên phải có quá trình thực hiện công nghiệp hoá, hiện đạihoá, xây dựng từng bước cơ sở vật chất - kỹthuật hiện đại của chủ nghĩa xã hội Hiệnnay, Trung Quốc, Việt Nam,Cuba đang đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá, hiệnđại hoá với tốc độkhá cao, đạt được nhiều thành tựu to lớn và ngày càng vững chắc

1.3.2 Xã hội xã hội chủ nghĩa đã xoá bỏ chếđộ tư hữu tư bản chủ nghĩa, thiết lập chế độ công hữu về những tư liệu sản xuất chủ yếu

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin đã chỉ rõ, chủ nghĩa xã hội không xoá

bỏ chếđộ tư hữu nói chung mà chủ yếu xoá bỏ chếđộ tưhữu tư bản chủ nghĩa về tưliệu sản xuất (còn các chếđộ tư hữu khác: chếđộ tư hữu chủ nô, phong kiến, xét trêntoàn cầu thì đã bị chủ nghĩa tư bản xoá bỏ trước đó rồi) Bởi vì chếđộ tư hữu tư bảnchủ nghĩa đã nô dịch, ápbức bóc lột giá trị thặng dưđối với đại đa số nhân dân laođộng, đem lại lợi nhuận ngày càng cao cho thiểu số các tập đoàn tư bản lũng đoạn

và giai cấp thống trị xã hội

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, kết cấu xã hội còn đanxen nhiều giaicấp, tầng lớp xã hội; cơ sở kinh tế quá độ còn nhiều thành phần vận hành theo cơ

chế sản xuất hàng hoá, quan hệ thị trường, vẫn tồn tại những quan hệ kinh tế cụ thểnhư thuê mướn lao động cá nhân người này vẫn có thể còn bóc lột những cá nhânkhác Đó chỉ là những quan hệbóc lột cụ thể chứ không phải xem xét trên cả mộtchếđộ xã hội, giai cấp này bóc lột các giai cấp, tầng lớp khác V.I Lênin và ĐảngCộng sản Nga,sau một thời gian áp dụng "Chính sách cộng sản thời chiến" (trưngthu lương thực do yêu cầu phục vụ chiến tranh bảo vệ Tổ quốc) đã bãi bỏchínhsách này khi bước vào thời kỳ quá độ, xây dựng chủ nghĩa xã hội Đó là thời kỳthực hiện "Chính sách kinh tế mới" (NEP) với kinh tếhàng hoá 5 thành phần và tự

do lưu thông hàng hoá trên thị trường nhiều loại sản phẩm Đó là một đặc trưng kinh

tế của thời kỳ quá độ và cả của chủ nghĩa xã hội Việc xoá bỏ một cách nóng vộinhững đặc điểm trên, savào bệnh chủ quan duy ý chí trong mấy thập kỷ cuối thế kỷ

XX của các nước xã hội chủ nghĩa là trái với quan điểm của V.I Lênin về nền kinhtếquá độ lên chủ nghĩa xã hội

1.3.3 Xã hội xã hội chủ nghĩa tạo ra cách tổ chức lao động và kỷ luật lao động mới

Quá trình xây dựng và bảo vệ chủ nghĩa xã hội là một quá trình hoạt động tự giáccủa đại đa số nhân dân, vì lợi ích của đa số nhân dân Chính từbản chất và mục đích

đó mà các nhà kinh điển Mác-Lênin đã đưa ra những kết luận khoa học cho đến nayvẫn còn giá trị: chủ nghĩa xã hội sẽ là một kiểu tổ chức lao động mới của bản thânnhân dân lao động dưới sự lãnh đạo, hướng dẫn của đảng cộng sản, đội tiên phongcủa giai cấp công nhân và nhà nước xã hội chủ nghĩa Do đó, kỷ luật lao động mớicũng có những đặc trưng mới, vừa là kỷ luật chặt chẽ theo những quy định chungcủa luật pháp, pháp chế xã hội chủ nghĩa, vừa có tính tự giác - kỷ luật tự giác (tức làmỗi người lao động giác ngộ về vai trò làm chủđích thực của mình trước xã hội,trước mọi công việc được phân công ngày càng tốt hơn) Đương nhiên, để mọingười lao động có được tổ chức và kỷ luật lao động mới tựgiác như thế, phải trảiqua quá trình đấu tranh, từng bước hoàn thiện chủnghĩa xã hội

1.3.4 Xã hội xã hội chủ nghĩa thực hiện nguyên tắc phân phối theo lao động - nguyên tắc phân phối cơ bản nhất.

Trong quá trình lao động cụ thể, mỗi người lao động sẽ nhận được từ xã hội một sốlượng sản phẩm tiêu dùng có giá trị tương đương số lượng, chất lượng và hiệu quảlao động của họ đã tạo ra cho xã hội, sau khi đã trừđi một số khoản đóng góp chungcho xã hội Nguyên tắc phân phối này là phù hợp với tính chất và trình độ phát triểnlực lượng sản xuất trong giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội Đó là một trongnhững cơ sở của công bằng xã hội ở giai đoạn này

1.3.5 Nhà nước xã hội chủ nghĩa mang bản chất giai cấp công nhân, tính nhân dân rộng rãi và tính dân tộc sâu sắc; thực hiện quyền lực và lợi ích của nhân dân

Khi đề cập đến hệ thống chuyên chính vô sản, chủ nghĩa Mác-Lênin đã xác định rõbản chất, chức năng, nhiệm vụ của nhà nước chuyên chính vô sản Thực chất nhànước đó là do đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo, nhân dân tổ chức ra Thôngqua nhà nước là chủ yếu mà đảng lãnh đạo toàn xã hội về mọi mặt và nhân dân laođộng thực hiện quyền lực và lợi ích của mình trên mọi mặt của xã hội Nhân dânngày càng tham gia nhiều vào công việc nhà nước, theo V.I Lênin, nhà nướcchuyên chính vô sản (haynhà nước xã hội chủ nghĩa) không còn nguyên nghĩa nhưnhà nước của chủnghĩa tư bản, mà là "nhà nước nửa nhà nước", với tính tự giác, tựquản của nhân dân rất cao, thể hiện các quyền dân chủ, làm chủ và lợi ích của chínhmình ngày càng rõ hơn

1.3.6 Xã hội xã hội chủ nghĩa là chếđộđã giải phóng con người thoát khỏi áp bức bóc lột, thực hiện công bằng, bình đẳng, tiến bộ xã hội,tạo những điều kiện

cơ bản để con người phát triển toàn diện.

Việc giành chính quyền, độc lập, tự do, dân chủ - giải phóng con người về chính trịsuy cho cùng cũng là để giải phóng con người về kinh tế, vềđời sống vật chất vàtinh thần Dù lúc đầu mới có chính quyền, trình độkinh tế, mức sống vật chất củanhân dân còn thấp, nhưng đã bước vào xây dựng chủ nghĩa xã hội là đã không cònchếđộ tư hữu, áp bức bất công với tư cách một chếđộ xã hội Đây là những tiền đềchính trị, kinh tế khác vềbản chất so với các chếđộ cũđể từng bước thực hiện việcgiải phóng con người và phát triển con người toàn diện Không có những tiền đề cơbản đó không thể giải phóng con người, không thực hiện được công bằng, bìnhđẳng, tiến bộ và văn minh xã hội Nói bình đẳng trong chủ nghĩa xã hội, là nóitrong điều kiện, giai đoạn xã hội vẫn còn giai cấp, còn nhà nước, trước hết bìnhđẳng giữa các công dân, giữa các chủ thể sản xuất - kinh doanh (dù họở thành phầnkinh tế nào ) trước pháp luật chung của nhà nước; bình đẳng nam - nữ, bình đẳnggiữa các dân tộc và đoàn kết toàn dân tộc, v.v

2.1 Tính tất yếu của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được lý giải từ các căn

cứ sau đây:

Một là, bất kỳ quá trình chuyển biến từ một xã hội này lên một xã hội khác đều nhấtđịnh phải trải qua một hời kỳ gọi là thời kỳ quá độ Đó là thời kỹ còn có sự đan xenlẫn nhau giữa các yếu tố mới và cũ trong cuộc đấu tranh với nhau Có thể nói đây làthời kỳ của cuộc đấu tranh “ai thắng ai” giữa cái cũ và cái mới mà nói chung theotính tất yếu phát triển lịch sử thì cái mới thường chiến thắng cái cũ, cái

lạc hậu Từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội không là ngoại lệ lịch sử Hơnnữa, từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội là một bước nhảy lớn và căn bản vềchất so với các quá trình thay thế từ xã hội cũ lên xã hội mới đã từng diễn ra tronglịch sử thì thời kỳ quá độ lại càng là một tất yếu, thậm chí có thể kéo dài Nhất là đốivới những nước còn ở trình độ tiền tư bản thực hiện thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xãhội thì “những cơn đau đẻ” này còn có thể rất dài với nhiều bước quanh co.

Hai là, sự ra đời của một xã hội mới bao giờ cũng có những sự kế thừa nhất định từnhững nhân tố do xã hội cũ tạo ra Sự ra đời của chủ nghĩa xã hội là sự kế thừa đốivới chủ nghĩa tư bản, đặc biệt là trên phương diện kế thừa cơ sở vật chất kỹ thuật đãđược tạo ra bởi sự phát triển của nền đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa Tuy nhiên,

cơ sở vật chất của chủ nghĩa xã hội mặc dù cũng là nền sản xuất đại công nghiệpnhưng đó là nền sản xuất đại công nghiệp xã hội chủ nghĩa chứ không phải là nềnđại công nghiệp tư bản chủ nghĩa Do đó nó cũng cần phải có thời kỳ quá độ củabước cải tạo, kế thừa và tái cấu trúc nền công nghiệp tư bản chủ nghĩa

Đối với những nước chưa từng trải qua quá trình công nghiệp hóa tiến lên chủ nghĩa

xã hội, thời kỳ quá độ cho việc xây dựng cơ sở vật chất, kỹ thuật cho chủ nghĩa xãhội càng có thể kéo dài với nhiệm vụ trọng tâm của nó là tiến hành công nghiệp hóa

xã hội chủ nghĩa Đó là một nhiệm vụ vô cùng to lớn và đầy khó khăn, không thể

“đốt cháy giai đoạn” được

Ba là, các quan hệ xã hội của chủ nghĩa xã hội không tự phát nảy sinh trong lòng chủ nghĩa tư bản, chúng là kết quả của quá trình xây dựng và cải tạo xã hội chủ nghĩa Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, dù đã ở trình độ cao cũng chỉ có thể tạo

ra những điều kiện, tiền đề cho sự hình thành các quan hệ xã hội mới xã hội chủ nghĩa, đo vậy cũng cần phải có thời gian nhất định để xây dựng và phát triển

những quan hệ đó

Bốn là, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội là một công việc mới mẻ, khó khăn

và phức tạp Với tư cách là người chủ của xã hội mới, giai cấp công nhân và nhândân lao động không thể ngay lập tức có thể đảm đương được công việc ấy, nó cầnphải có thời gian nhất dịnh

Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở các nước có trình độ phát triển kinh tế - xã hội khác nhau có thể diễn ra khoảng thời gian dài, ngắn khác nhau Đối với những nước đã trải qua chủ nghĩa tư bản phát triển ở trình độ cao khi tiến lên chủ nghĩa xã hội thì thời kỳ quá độ có thể tương đối ngắn Những nước đã trải qua giai đoạn phát triển chĩ nghĩa tư bản ở trình độ trung bình, đặc biệt là những nước còn ở trình độ phát triển tiền tư bản, có nền kinh tế lạc hậu thì thời kỳ quá độ thường kéo dài với rất nhiều khó khăn, phức tạp

2.2 Những đặc điểm cơ bản của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội

Đặc điểm nổi bật của thời kỳ quá dộ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội là sự tồn tại những yếu tố của xã hội cũ bên cạnh những nhân tố mới của chủ nghĩa xã hội trong mối quan hệ vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau trên tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội

+ Trên lĩnh vực kinh tế:

Thời kỳ quá độ là thời kỳ tất yếu còn tồn tại một nền kinh tế nhiều thành phần trong một hệ thống kinh tế quốc dân thông nhất Đây là bước quá độ trung gian tất yếu trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, không thể dùng ý chí để xóa bỏ ngay kết cấu nhiều thành phần của nền kinh tế, nhất là đối với những nước còn ở trình độ chưa trải qua sự phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.Nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được xác lập trên cơ sở khách quan của sự tồn tại nhiều loại hình sở hữu về tư liệu sản xuất với những hình thức tổ chức kinh tế đa dạng, đan xen hỗn hợp và tương ứng với nó

là những hình thức phân phối khác nhau, trong đó hình thức phân phối theo lao động tất yếu ngày càng giữ vai trò là hình thức phân phối chủ đạo

+ Trên lĩnh vực chính trị:

Do kết cấu kinh tế của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đa dạng, phức tạp, nên kết cấu giai cấp của xã hội trong thời kỳ này cũng đa dạng phức tạp Nói chung, thời kỳ này thường bao gồm: giai cấp công nhân, nông dân, tầng lớp trí thức,

những người sản xuất nhỏ, tầng lớp tư sản và một số tầng lớp xã hội khác tuỳ theo từng điều kiện cụ thể của mỗi nước Các giai cấp, tầng lớp này vừa hợp tác, vừa đấu tranh với nhau

+ Trên lĩnh vực tư tưởng - văn hoá:

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội còn tồn tại nhiều yếu tố tư tưởng và văn hoá khác nhau Bên cạnh tư tưởng xã hội chủ nghĩa còn tồn tại tư tưởng tư sản, tiểu

tư sản, tâm lý tiểu nông, V.V Theo V.I Lênin, tính tự phát tiểu tư sản là “kẻ thù giấu mặt hết sức nguy hiểm, nguy hiểm hơn so với nhiều bọn phản cách mạng công khai” Trên lĩnh vực văn hoá cũng tồn tại các yếu tố văn hoá cũ và mới, chúng thường xuyên đấu tranh với nhau

Thực chất của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ diễn ra cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp tư sản đã bị đánh bại không còn là giai cấp thống trị và những thế lực chống phá chủ nghĩa xã hội với giai cấp công nhân vàquần chúng nhân dân lao động Cuộc đấu tranh giai cấp diễn ra trong điều kiện mới

là giai cấp công nhân đã nắm được chính quyền nhà nước, quản lý tất cả các

lĩnh vực đời sống xã hội Cuộc đấu tranh giai cấp với những nội dung, hình thức mới, diễn ra trong lĩnh vực chính trị, kinh tế, tư tưởng - văn hóa, bằng tuyên truyền vận động là chủ yếu, bằng hành chính và luật pháp.

- Nội dung kinh tế, chính trị và văn hóa, xã hội của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa

xã hội

+ Trong lĩnh vực kinh tế:

Nội dung cơ bản trên lĩnh vực kinh tế của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thực hiện việc sáp xếp, bố trí lại các lực lượng sản xuất hiện có của xã hội; cải tạo quan hệ sản xuất cũ, xây dựng quan hệ sản xuất mới theo hướng tạo ra sự phát triển cân đối của nền kinh tế, bảo đảm phục vụ ngày càng tốt đời sống nhân dân lao động

Việc sắp xếp, bố trí lại các lực lượng sản xuất của xã hội nhất địnk không thể theo

ý muốn nóng vội chủ quan mà phải tuân theo tính tất yếu khách quan của các quy luật kinh tế, đặc biệt là quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Đối với những nước chưa trải qua quá trình công nghiệp hóa tư bản chủ nghĩa, tất yếu phải tiến hành công nghiệp hoá xã hội chủ nghĩa nhằm tạo ra được cơ sở vật chất, kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội Đối với những nước này, nhiệm vụ trọng tâm của thời kỳ quá độ phải là tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa diễn ra ở các nước khác nhau với những điều kiện lịch sử khác nhau có thể được tiến hành với những nội dung cụ thể và hình thức, bước đi khác nhau Đó cũng là quán triệt quan điểm lịch

sử - cụ thể trong việc xác định những nội dung, hình thức và bước đi trong tiến trình công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa ở thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

+ Trong lĩnh vực chính trị:

Nội dung cơ bản trong lĩnh vực chính trị của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là tiến hành cuộc đấu tranh chống lại những thế lực thù địch, chống phá sự nghiệp xâydựng chủ nghĩa xã hội; tiến hành xây dựng, củng cố nhà nước và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ngày càng vững mạnh, bảo đảm quvền làm chủ trong hoạt động kinh

tế, chính trị, văn hóa, xã hội của nhân dân lao động: xây dựng các tổ chức chính trị

- xã hội thực sự là nơi thực hiện quyền làm chủ của nhân dân lao động; xây dựng Đảng Cộng sản ngày càng trong sạch, vững mạnh ngang tầm với các nhiệm vụ của mỗi thời kỳ lịch sử

+ Trong lĩnh vực tư tưởng - văn hoá: