Phân tích các chi tiết nghệ thuật quan trọng văn 12 ( thầy phạm minh nhật )

Đặt trong bối cảnh của câu truyện viết về nạn đói thảmthương 1945, hình ảnh nụ cười của Tràng lặp lại 8 lần giống như cơn gió mátlành làm dịu đi cái căng thẳng ngột ngạt, cái trăm đắng n

Vợ nhặt Kim Lân

1. CHI TIẾT NỒI CHÈ KHOÁN

Nhà văn Nga Pauxtopxki từng nói: “Chi tiết làm nên bụi vàng của tác phẩm”,chi tiết nghệ thuật mang sức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng, nhà văn lớn lànhà văn có tài năng nổi bật, có cá tính riêng biệt, độc đáo Đôi khi trong nhữngtác phẩm lớn, người đọc sẽ không thể nào nhớ được hết các tình tiết trongtruyện mà họ chỉ nhớ đến một chi tiết đắt giá và ấn tượng nhất Trong truyệnngắn “Vợ nhặt” của nhà văn Kim Lân, hình ảnh nồi cháo cám đã trở thành mộtbiểu tượng mà mỗi khi nhắc đến tác phẩm này có lẽ bất cứ ai đã từng đọc quacũng không thể quên được

Kim Lân là cây bút chuyên viết truyện ngắn Ông có những trang viết đặc sắc vềnông thôn, người nông dân, về phong tục và đời sống làng quê - những thú chơisinh hoạt văn hóa cổ truyền của người nông dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, đượcgọi là “những thú đồng quê”, “phong lưu đồng ruộng” như: chơi núi non bộ, thảchim, đánh vật, chọi gà, … Ông viết chân thật, xúc động về cuộc sống và ngườidân quê mà ông hiểu sâu sắc cảnh ngộ và tâm lí của họ - những con người gắn

bó tha thiết với quê hương và cách mạng Dù viết về phong tục hay con người,trong tác phẩm của Kim Lân ta vẫn thấy thấp thoáng cuộc sống và con ngườicủa làng quê Việt Nam nghèo khổ, thiếu thốn mà vẫn yêu đời, thật thà, chấtphác mà thông minh, hóm hỉnh, tài hoa Một trong những tác phẩm tiêu biểucho phong cách sáng tác của Kim Lân chính là truyện ngắn “Vợ nhặt” Truyện

có tiền thân từ tiểu thuyết "Xóm ngụ cư", tác phẩm được viết ngay sau cáchmạng tháng Tám nhưng không may bị thất lạc bản thảo, cho nên sau khi hoàbình lập lại (1954) Kim Lân dựa vào một phần cốt truyện cũ và viết lại thànhtruyện ngắn "Vợ nhặt" Tác phẩm được in trong tập truyện "Con chó xấu xí".Truyện tái hiện lại bức tranh thê thảm của nạn đói năm 1945, thông qua đó, tácgiả thể hiện sự cảm thông sâu sắc đối với con người trong nạn đói và ca ngợinhững phẩm chất tốt đẹp của người nông dân Việt Nam vẫn luôn ngời sáng bấtchấp nghịch cảnh Chi tiết nồi cháo cám xuất hiện ở gần cuối tác phẩm trongbữa cơm đón nàng dâu mới, là chi tiết có vai trò chi phối toàn bộ tác phẩm.Tác giả đã rất khéo léo để lựa chọn đưa chi tiết "nồi cháo cám" vào câu chuyệnnhặt được vợ của anh cu Tràng Thời điểm này đã nói lên tất cả nỗi cơ cực,đường cùng của những nạn nhân năm 1945 và cũng qua đó mới thấy được tìnhthương yêu bao la, vô bờ bến của người mẹ Giữa cái đói nhưng tình yêu thươngvẫn không bị mai một, nó vẫn luôn bùng cháy, chỉ là đôi lúc nó ngấm ngầmchảy trong người "Nồi cháo cám" không phải xuất hiện trong một bữa ăn bìnhthường mà xuất hiện ngay trong buổi sáng hôm sau, buổi sáng đầu tiên của "lễ

ra mắt con dâu", đáng nhẽ ra như bà cụ Tứ đã nói "kể ra làm được dăm ba mâm

thì phải đấy nhưng nhà mình nghèo quá" Cái sự tình khốn khổ, nghèo đói giữa

năm 1945 này thật khiến con người ta phải nghẹn ngào

Trong khung cảnh nghèo đói của xã hội lúc bấy giờ, cả nhà lại ngồi với nhaubên nồi cháo cám Bà cụ Tứ sợ con dâu buồn nên đã phân trần: “kể ra làm đượcdăm ba mâm thì phải đấy nhưng nhà mình nghèo quá, cũng chả ai chấp nhặt gìlúc này” Tình cảnh khốn khó ấy khiến cho người đọc không khỏi nghẹn ngàovới bữa cơm đón nàng dâu thực sự thê thảm: “giữa cái mẹt rách có độc một lùmrau chuối thái rối, và một đĩa muối ăn với cháo, nhưng cả nhà đều ăn rất ngonlành” Cả bà cụ Tứ, anh cu Tràng, vợ anh và cả người đọc đều hiểu bữa cơmnhư vậy không hề ngon một chút nào nhưng ai cũng nén trong lòng, không dámbộc lộ ra ngoài Cả ba người đều “ăn rất ngon lành” là vì ai nấy đều muốn thểhiện sự vui vẻ trong hoàn cảnh này

Trong nạn đói năm 1945, thời gian đó người ta sống trong hoàn cảnh “ngụ cư”

và phải chịu rất nhiều tấn khổ cực Bi kịch của kiếp người là những cái chết nhưngả rạ, chết vì đói khát Vì vậy, Kim Lân đã đặc biệt xây dựng thành công mộthình ảnh “nồi chè khoán” vô cùng đặc biệt Liệu đó có phải nồi chè khoán thậthay không? Tại sao trong một gia đình có mối nghèo truyền kiếp và hai miệng

ăn còn không đủ no, lại có được một thức ăn đặc sản như thế trong những ngàyđói cùng cực như vậy?

Hình ảnh nồi chè khoán của bà cụ Tứ hiện lên trong hoàn cảnh vô cùng ý nghĩa

Đó là nồi chè bà đã cất công làm ra để thiết đãi cô con dâu mới – Thị vừa mới

về làm dâu với anh Cu Tràng, con trai bà cụ Tứ Bà cụ Tứ bưng bát cháo ra vớitâm trạng vui phơi phới, và cố kiềm đi nỗi tủi cực của một hoàn cảnh nghèokhó, mà vui vẻ nói: “chúng mày đợi nhá Tao có cái này hay lắm cơ” rồi bàbưng ra một cái nồi bốc khói lên nghi ngút, và lại vui vẻ nói tiếp: “Chè khoánđây, ngon đáo để cơ” nhưng thực ra đây đâu có phải chè khoán? Bà cố tình vui

vẻ thế thôi, vui vẻ trước mặt cô con dâu mới, vui vẻ để truyền niềm vui, lạcquan hi vọng vào các con Thể hiện tâm trạng của một người mẹ nghèo trongnạn đói Ất Dậu 1945 Hơn thế, đó còn là sự biểu hiện một tâm trạng vui mừngcủa bà cụ Tứ trong ngày hạnh phúc của con trai mình “Cám đấy mày ạ, hì.Ngon đáo để” lời nói trong vui mà có buồn, nỗi xót xa như ứ đọng nhưng buộcphải vui để mà sống Vì vậy ta càng cảm nhận hơn một trái tim ấm áp, tấm lòngnhân hậu và vẻ đẹp của tình mẫu tử thiêng liêng

Chi tiết “nồi cháo cám” vừa có giá trị hiện thực sâu sắc vừa có giá trị nhân đạo,chạm đến trái tim người đọc Chi tiết đã tái hiện lại một cách chân thực cuộcsống nghèo khổ, túng quẫn đến cùng cực của nạn đói năm 1945 Giữa khungcảnh ấy hiện lên những con người nghèo khổ đến tận cùng của xã hội, tưởngrằng sẽ không còn một lối thoát nào cho tương lai Là một chi tiết đắt giá trong

truyện, hình ảnh “nồi cháo khoán” còn có ý nghĩa rất cao về nghệ thuật Là mộttrong những chi tiết có tính thúc đẩy sự phát triển của cốt truyện, khắc họa rõnét tính cách, và tâm lí hành động của người mẹ nghèo nhưng rất thương con.Tuy là một chi tiết nhỏ, nhưng lại mang sức gợi rất cao Đó là sự tin tưởng, mộtkhát vọng sống vươn lên hoàn cảnh, và còn là sức mạnh của tình thương, mộttrái tim đẹp của con người dành cho nhau khiến cho cả câu truyện ngắn trở nêntươi đẹp và ấm áp hơn trong cảnh đói nghèo, chết chóc Gấp lại trang sách, hìnhảnh “nồi cháo cám” của Kim Lân vẫn luôn quẩn quanh trong tâm trí người đọc.

Nó thực sự ám ảnh, thực sự có sức lay động ghê gớm Nạn đói năm 1945 vànhững con người thời kỳ đó bằng tình yêu thương và lòng nhân hậu đã có thểvượt qua tất cả

Kim Lân đã vô cùng tài hoa khi xây dựng được một chi tiết có rất nhiều dụng ýnghệ thuật đến như vậy Thông qua đó, tác giả còn gửi gắm tấm lòng nhân đạocủa ông dành cho con người, luôn tôn vinh và ngợi ca họ dù trong hoàn cảnhkhó khăn và khốn cùng của kiếp người Và nhờ chi tiết độc đáo “nồi cháokhoán” đã cho ta thấy một tầm vóc lớn của một nhà văn giàu lòng nhân đạo Chitiết đã nâng tầm của câu truyện lên và khiến cho ta, về sau khi đọc lại, vẫn sẽluôn nhớ mãi một chi tiết “nồi cháo khoán” giản dị như một hơi ấm nhen lêngiữa những ngày đau thương của dân tộc

2. CHI TIẾT NƯỚC MẮT VÀ NỤ CƯỜI

Nhắc đến nhà văn Kim Lân, người đọc sẽ nghĩ đến một nhà văn của nhữngngười nông dân Với người lao động, Kim Lân luôn dành cho họ những tìnhcảm vô cùng đặc biệt, thiết tha Tác phẩm Vợ nhặt là một thành tựu suất sắc củaông trong dòng văn học hiện thực Thành công của truyện ngắn này có được lànhờ vào ngòi bút đầy sáng tạo trong việc đưa ra một tình huống đầy éo le và cácchi tiết, hình ảnh truyện đầy ý nghĩa Bên cạnh nồi cháo cám, bát bánh đúc thìchi tiết nụ cười của nhân vật Tràng và giọt nước mắt của bà cụ Tứ cũng đã để lạinhiều nỗi niềm trong lòng người đọc

Chọn nạn đói năm 1945 – trang sử bi thương nhất của lịch sử dân tộc làm bốicảnh của câu chuyện, Kim Lân đã kể cho ta nghe một câu chuyện lạ lùng nhấttrong cuộc sống: chuyện anh Tràng bỗng nhiên có người đàn bà về trong nhữngngày tối sầm vì đói khát ấy Chính tình huống độc đáo và éo le ấy đã nảy sinh

bao nét tâm lý ngổn ngang, bao niềm vui, nỗi buồn Và hình ảnh nụ cười, nướcmắt trở đi trở lại nhiều lần trong tác phẩm được coi là những chi tiết nghệ thuậtđặc sắc góp phần thể hiện tài năng của Kim Lân trong việc khắc họa tâm lí nhânvật và thể hiện tư tưởng nhà văn, chủ đề tác phẩm.

Hình ảnh nụ cười được nhà văn nhắc đến nhiều lần khi khắc họa chân dungnhân vật Tràng Đó là nụ cười bình dị, giản đơn của anh nông dân có phần ngốcnghếch, thô kệch Khi đang lao động, đẩy chiếc xe bò dù mệt nhọc nhưng anh

cu Tràng vẫn lau đi những giọt mồ hôi đẫm trên khuôn mặt với nụ cười nhẹnhàng Đó là nụ cười thân thương, chân chất bình yên của những người nôngdân nghèo Khi được thị theo về, cậu chàng cũng tủm tỉm cười cùng đôi mắt lấplánh, phải chăng đó là niềm vui, niềm hạnh phúc nhỏ bé mà bấy lâu cậu đãmong đợi, một khát khao hạnh phúc gia đình có người vợ thương yêu Hay lúcqua xóm ngụ cư, Tràng bật cười ranh mãnh, trong lòng có vẻ gì đó rất đắc chí,khi về nhà sum họp với người mẹ già, anh cu Tràng cũng bật cười khi nhìn thị,nhìn mẹ Giữa gian nhà đơn sơ, nghèo khổ, ta vẫn thấy nụ cười ánh lên mộtniềm hy vọng, niềm tin ở tương lai dù chỉ là nhỏ bé Nụ cười của anh cu Tràngnhư xua tan đi những lo lắng tủn mủn, cái đói khát cùng cực của cuộc đời Nụcười đó tưởng như đơn giản ai cũng có thể làm được, thế nhưng trong cảnhkhốn cùng tao mới thấy nó thật đáng trân trọng và quý giá biết bao Nụ cườinhư một nốt nhạc an yên giữa những sự ngột ngạt, tù túng, khi mà cái đói đangngập tràn cả xóm ngụ cư, đó là nụ cười làm vơi bớt những cay đắng của thựctại Tràng bật cười trong niềm hạnh phúc, sự bất ngờ khi mình bỗng dưng có vợ,hắn thương thị biết bao, phải chăng chỉ có tình thương, sự cưu mang của conngười dành cho nhau mới mang lại niềm vui chân chính, một nụ cười hạnh phúcthực sự len lỏi trong tâm hồn

Nụ cười của Tràng đã góp phần khắc họa tính cách, tâm lý tính cách thuần phác,nhân hậu, yêu đời của gã trai quê mùa, thô kệch; nói cùng ta niềm hạnh phúc,sung sướng của con người trong tận cùng đói khát vẫn không thôi khao khát

tình yêu, tổ ấm gia đình Đặt trong bối cảnh của câu truyện viết về nạn đói thảmthương 1945, hình ảnh nụ cười của Tràng (lặp lại 8 lần) giống như cơn gió mátlành làm dịu đi cái căng thẳng ngột ngạt, cái trăm đắng ngàn cay của con ngườingày đói, thể hiện cái nhìn lạc quan, niềm hy vọng của nhà văn vào cuộc sống.Phải chăng, nhà văn đã gửi gắm một thông điệp giản dị: chỉ có tình yêu thươngmới có thể mang đến niềm vui, nụ cười hạnh phúc cho con người.

Nếu nụ cười của anh cu Tràng mang đến cho ta sự nhẹ nhàng ủi an trong tâmhồn thì khi đọc câu truyện, những giọt nước mắt của bà cụ Tứ lại khiến lòng tathổn thức, trăn trở khôn nguôi Khi hiểu ra cơ sự nhặt vợ của con “ kẽ mắt kèmnhèm của bà rỉ xuống hai dòng nước mắt” Khi lo lắng cho cảnh ngộ đói khátcủa chúng thì “bà cụ nghẹn lời không nói, nước mắt cứ chảy xuống ròng ròng”.Khi nghe thấy tiếng trống thúc thuế, bà vội ngoảnh mặt đi, bà không muốn đểcác con nhìn thấy mình khóc Giọt nước mắt của bà cụ Tứ góp phần thể hiện nỗixót xa của người mẹ trước cảnh ngộ của con lấy vợ giữa “tao đoạn” và số phậnkhông được bằng người Việc lấy vợ của con là vui nhưng vì cái cái đói, cái chết

mà khiến bà xót xa, tủi thân, tủi phận Giọt nước mắt của cụ Tứ là niềm đớn đaukhôn tả, là nỗi lòng đắng cay, lẽ ra trong hoàn cảnh gia đình cưới vợ cho con,mọi người phải tràn đầy niềm vui, đầy những lời chúc phúc cùng những nụ cườimãn nguyện thì lúc này còn có cả những dòng nước mắt chảy dài trong nỗi xót

xa, lo lắng Đó là giọt nước mắt chứng minh cho tình mẫu tử đầy thiêng liêng,

sự lo lắng của người mẹ dành cho đứa con của mình Thông qua việc khắc hoạchi tiết giọt nước mắt đầy đặc sắc ấy, Kim Lân đã khéo léo đưa ra lời kết án sâusắc thực dân Pháp, phát xít Nhật đã đẩy dân ta đến thảm cảnh cùng cực, lầmthan

Nụ cười – nước mắt là biểu hiện của hai trạng thái cảm xúc đối lập nhau nhưngcùng lấp lánh ánh sáng của tình người, của tình yêu thương giữa những ngày đóikhát, chúng góp phần thể hiện sự éo le của tình huống truyện, làm nên giá trịhiện thực, giá trị nhân đạo sâu sắc Cả hai chi tiết đã bao hàm cả giá trị hiện

thực lẫn giá trị nhân đạo của tác phẩm: một bên gián tiếp tố cáo tội ác của bọnthực dân, phát xít và phong kiến tay sai, phản ánh đời sống vất vả của người laođộng trong nạn đói; một bên hé mở vẻ đẹp khuất lấp của con người trong nạnđói Khắc họa hình ảnh giàu ý nghĩa đó, Kim Lân đã chứng tỏ bản thân là nhàvăn thấu hiểu tâm lí nhân vật, biệt tài xây dựng những chi tiết nghệ thuật nhỏnhưng hàm chứa tầng ý nghĩa sâu xa, thể hiện quan niệm sáng tác “quý hồ tinh,bất quý hồ đa”.

M Gorki từng nói: “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn” Kim Lân quả xứng đáng

là một nhà văn lớn của nền văn học Việt Nam khi chỉ từ những chi tiết nhỏ bé

mà sâu sắc, ông đã đặt cả một tài năng và tấm lòng nhân đạo của mình vào đó.Chi tiết giọt nước mắt của bà cụ Tứ ở tác phẩm “Vợ nhặt” đạt thành công cả vềnội dung và nghệ thuật Nó điểm tô thêm màu sắc riêng biệt của tác phẩm “Vợnhặt” để người đọc tìm đến văn học, tìm đến hiện thực, tìm đến các giá trị nhânvăn nuôi dưỡng tâm hồn con người thêm đẹp Có lẽ vì thế cho đến nay, “Vợnhặt” vẫn để lại dư âm khó phai mờ trong lòng người đọc của nhiều thế hệ

3. CHI TIẾT GIỌT NƯỚC MẮT CỦA BÀ CỤ TỨ

Những năm tháng trước cách mạng tháng Tám, số phận người nông dân trongtrang viết của các nhà văn khốn khổ đến mức tột cùng Ở Ngô Tất Tố, ta bắt gặpchị Dậu với bầu trời tăm tối, ở Nguyễn Công Hoan là tình cảnh cho vay lấy lãinặng nề Còn đến Kim Lân, sau nỗi đau của ông Hai, nhà văn lại tìm về với nạnđói 1945 với câu chuyện ngắn “Vợ nhặt” Kim Lân – nhà văn được mệnh danh

là cha đẻ của đồng ruộng, là nhà văn một lòng đi về với đất với trời với nhữnggiá trị thuần hậu nguyên thủy của con người Việt Nam Văn Kim Lân hấp dẫnngười đọc bởi cốt truyện đơn giản, lối kể hấp dẫn và khả năng phân tích tâm línhân vật sắc sảo Trong truyện ngắn “Vợ nhặt”, Kim Lân không chỉ thành công

ở việc xây dựng tình huống truyện độc đáo mà còn có biệt tài trong việc xâydựng các chi tiết truyện đặc sắc Trong đó, chi tiết “giọt nước mắt” của bà cụ Tứ

là một chi tiết tiêu biểu, góp phần làm nên thành công của tác phẩm.

Kim Lân là nhà văn xuất thân từ tầng lớp bình dân Ôm mộng trở thành họa sĩnhưng vì nhà nghèo không có tiền ăn học nên ông đã đến với văn chương nhưmột duyên nợ Chính cuộc sống nghèo khổ đã giúp Kim Lân có cái nhìn rưngrưng, thấu cảm với những kiếp nhân sinh nhọc nhằn Ông đã xây dựng thànhcông nhân vật người mẹ bà cụ Tứ, một người mẹ nghèo khổ trên bối cảnh củanạn đói khủng khiếp năm Ất Dậu Khó có thể hình dung truyện ngắn Vợ nhặt sẽthế nào nếu thiếu đi nhân vật người mẹ này

Nhân vật bà cụ Tứ xuất hiện ở nửa sau của truyện Dưới ngòi bút của nhà văn,người mẹ ấy mang lấy một cuộc đời nhọc nhằn, lam lũ Đói nghèo làm hủy hoạingoại hình, dáng vẻ Kim Lân đã dùng những chi tiết ấn tượng để miêu tả sựxuất hiện của nhân vật Nhà văn để cho Tràng ngóng mẹ với trạng thái nônnóng, sốt ruột Người con trai bồn chồn đứng ngồi không yên mong mẹ về bởianh đang lo lắng, sợ hãi vì tự ý dẫn người đàn bà về làm vợ – điều mà trước anhchưa nghĩ đến Giống như Tràng, bạn đọc hẳn cũng hồi hộp, mong chờ sự xuấthiện của người mẹ Kim Lân không tả nhiều, chỉ bằng mấy câu “Ngoài ngõ cótiếng người húng hắng ho, một bà lão từ ngoài rặng tre lọng khọng đi vào Bàlão vừa đi vừa lẩm bẩm, tính toán gì trong miệng” cũng đủ để nhân vật nhanhchóng đi vào tâm trí của người đọc

Truyện ngắn “Vợ nhặt” được đặt trong bối cảnh nạn đói thê thảm năm 1945 vớitrên hai triệu đồng bào nước ta bị chết đói Trong cái chết bủa vây ấy, Tràng dẫn

cô vợ về nhà ra mắt mẹ Sự kiện này làm xáo động cả vùng quê, cả xóm ngụ cưnghèo khổ Họ ngạc nhiên vì trong thời buổi đói khát này, Tràng lại liều mạngrước thêm một miệng ăn Là người trong cuộc nhưng chính Tràng cũng ngạcnhiên không kém, anh không thể ngờ được mình lại có vợ, vợ theo, lấy vợ mộtcách hiển hách Rồi đến cả bà cụ Tứ, dường như bà như không dám tin vào mắtvào tai mình Việc Tràng dẫn người con gái lạ về ra mắt mẹ đã khiến cho bà cụ

Tứ ngạc nhiên Khi vào nhà, bà lão “đứng sững lại” Bà tự đặt ra một loạt nhữngcâu hỏi trong suy nghĩ “Người đàn bà nào ở trong ấy nhỉ?”, “Sao lại chào mìnhbằng u?”, “Ai thế nhỉ?” Ngay cả khi Tràng mở lời: “Nhà tôi nó mới về làm bạnvới tôi đấy u ạ !”, bà Tứ vẫn “băn khoăn” không dám tin về sự xuất hiện củangười vợ nhặt Tâm trạng của bà cụ Tứ khi nhìn thấy sự xuất hiện của người vợnhặt trong nhà giúp cho tình huống Tràng nhặt vợ trở nên chân thực, kháchquan.

Chi tiết miêu tả giọt nước mắt thứ nhất của bà cụ Tứ ở phần giữa của tác phẩm,khi anh Tràng đưa thị về ra mắt bà Tứ là một chi tiết nhỏ nhưng lại có sức ámảnh và lay động người đọc Khi hiểu ra “cơ sự”, người mẹ nhạy cảm nhận racảnh bi hài của câu chuyện, để rồi nỗi tủi thân đã hóa thành nước mắt “trong kẽmắt kèm nhèm của bà rỉ xuống hai dòng nước mắt” Lòng bà ngổn ngang trămmối, chồng chất bao nỗi niềm suy tư “Kẽ mắt kèm nhèm” là sự hiện hình củamột bức chân dung đầy khổ hạnh của người phụ nữ nông dân lớn tuổi Là biểuhiện của tình mẫu tử thiêng liêng: tình thương con thắt lòng Từ “rỉ” miêu tảgiọt nước mắt ít ỏi, khó khăn Dường như bà cụ Tứ đang phải kìm nén cảm xúccủa chính mình, bao nhiêu tủi phận, cay đắng, xót xa như nghẹn lại trong lòngkhiền bà không thể khóc Hình ảnh “giọt nước mắt” trong lần miêu tả thứ nhấtcủa bà cụ Tứ khiến người đọc đắng lòng bởi số kiếp nghèo khổ, khốn khó, tộinghiệp của con người Biết bao nhiêu cơ cực của cuộc đời đã chất chứa, dồn tụ

và ứ nghẹn trong dòng nước mắt hiếm hoi, ít ỏi ấy Viết về hình ảnh “giọt nướcmắt”, Nam Cao khi miêu tả nước mắt của Lão Hạc cũng đã từng khắc hoạ

“Những vết nhăn xô lại với nhau, ép cho nước mắt chảy ra” Những năm thángtrải đời với biết bao cay đắng khiến cho họ dù đau đớn nhưng cũng đã cạn khônước mắt , chai sạn với cuộc đời nên những dòng nước mắt chỉ là sự “rỉ” rahiếm hoi mà thôi

“Giọt nước mắt” ấy thể hiện sự hờn tủi cho thân phận nghèo khổ,xót thươngcho đứa con của bà cụ Tứ Bà cụ tủi thân vì cho rằng mình chưa làm tròn bổn

phận người mẹ “chao ôi, người ta dựng vợ gả chồng cho con là lúc trong nhà ănnên làm nổi, những mong sinh con đẻ cái mở mặt sau này Còn mình thì…”.Với người phụ nữ Việt Nam thì nào đâu chỉ có việc mang nặng đẻ đau, nuôi contrưởng thành, mà còn phải lo cho con yên bề gia thất Cha mẹ nào chưa lo đượctấm chồng, cô vợ cho con thì chết không nhắm mắt được Với quan niệm truyềnthống ấy, bà cụ Tứ cũng hiện lên đầy tâm sự Trong lời độc thoại ở trên, bà đãthầm so sánh “người ta” với “mình”, nghĩ đến người ta, bà thấy tủi thân mình,

vì người ta giàu có, có của ăn của để lo được cho con, còn bà thì có “dăm bamâm cơm” cũng không lo được cho con Đằng sau dấu chấm lửng mà Kim Lân

cố tình để lại ấy là nỗi lòng, là nước mắt của người mẹ già tội nghiệp Rồi bàxót thương cho “số kiếp đứa con mình” vì bà hiểu rằng con trai bà không đượcbình thường, không được may mắn như con nhà người Hơn nữa, Tràng lại lấy

vợ trong hoàn cảnh đáng thương bởi bà hiểu trong hoàn cảnh nà nuôi mình cònchẳng nổi lại còn phải đèo bòng thêm một đứa Điều này đã chứng tỏ bà cụ Tứ

là một người mẹ nghèo thương con Tuy nhiên, thương thì ai cũng thươngnhưng tình thương của bà còn chất chứa cả nỗi đau, tủi hờn, ai oán

Chi tiết miêu tả bà cụ Tứ khóc lần thứ hai “nước mắt cứ chảy ròng ròng xuống”vẫn xuất hiện trong cuộc gặp gỡ người con dâu Nếu như lần miêu tả thứ nhấtgiọt nước mắt của bà Tứ, Kim Lân dùng từ “rỉ” thì lần này, nhà văn lại sử dụng

từ láy “ròng ròng” Cách khóc “ròng ròng” giống như một sự giải tỏa, gột rửanhững nỗi đau, tủi hận Tiếng khóc lúc này không còn là sự kìm nén mà còn là

sự giãi bày Bà khóc để sẻ chia lòng mình, để tìm được sự thông cảm từ các con.Nhưng thật đặc biệt là lúc này anh Tràng đã đi ra ngoài, chỉ còn lại không gianriêng giữa bà Tứ và nàng dâu Điều này đã cho thấy bà Tứ không chỉ thươngcon trai, thương bản thân mình mà còn thương người đàn bà xa lạ Dường nhưhai người đàn bà đã tìm thấy điểm chung Đó chính là sự sẻ chia, nương tựa vàonhau của những mảnh đời khốn khó Khi miêu tả giọt nước mắt lần hai, KimLân đã sử dụng từ láy “ròng ròng”

Tuy nhiên, giọt nước mắt lần thứ hai đã cho thấy một diễn biến tâm lý hoàn toànkhác của bà Tứ Nếu như lần thứ nhất, bà chua xót cho số phận của mình,thương con trai thì lần thứ hai “mừng”cho hạnh phúc của các con Bao nhiêunỗi niềm được nén lại của người mẹ trong mấy chữ: “Ừ! thôi thì các con đã phảiduyên phải kiếp với nhau, u cũng mừng lòng” Mẹ chỉ “mừng lòng” chứ khôngphải là “vui lòng” Vì một lẽ giản đơn, đặt trong hoàn cảnh đói kém như thế nỗimừng chưa đủ để gọi là vui Nhưng chính câu nói ấy đã xua tan nỗi phấp phỏng

lo âu cho Tràng, xóa đi nỗi bẽ bàng, lo sợ cho người con dâu, thổi vào tâm hồnđôi trẻ một luồng gió mới và mở ra một hạnh phúc trong tầm tay Bà cụ khuyên

nhủ, động viên con những điều chí tình, đôn hậu, tràn đầy niềm lạc quan Là

người từng trải, kinh qua bao nỗi nhọc nhằn nên người mẹ ấy hiểu lắm, cảmthông lắm Khổ đau, đói rét không quật ngã được người mẹ ấy vì mẹ tin rằng:

“Ai giàu ba họ, ai khó ba đời” Đó cũng là triết lý sống dân gian đã dưỡng nuôibao tâm hồn con người Việt Mẹ động viên “Nhà ta thì nghèo con ạ Vợ chồngchúng mày liệu mà bảo nhau làm ăn Rồi may ra ông giời cho khá…” Lời độngviên ấy là lời chí tình là cả niềm tin mãnh liệt của bà Bà dặn dò, bảo ban haicon “Cốt làm sao chúng mày hòa thuận là u mừng rồi” Lời khuyên ấy củangười mẹ là món quà vô giá, gói trọn bao tình yêu thương vô bờ của bà dànhcho các con Tấm lòng người mẹ ấy cao đẹp biết nhường nào!

Hơn nữa, bà còn lo lắng cho tương lai của các con Kim Lân hai lần tả bà cụ Tứkhóc và bốn lần trực tiếp tả nỗi lo lắng của bà: “Biết rằng chúng nó có nuôi nổinhau sống qua được cơn đói khát này không ?” Nghĩ về cuộc đời mình bà lạicàng lo cho con: “Vợ chồng chúng nó lấy nhau, cuộc đời nó liệu có hơn bố mẹtrước kia không ?” Lần thứ hai, người mẹ nghèo khổ ấy để những giọt nướcmắt lo lắng, tủi buồn của mình chảy ròng ròng trên khuôn mặt già nua khắckhổ:“Năm nay thì đói to đấy Chúng mày lấy nhau lúc này, u thương quá” Đếnlúc nghe tiếng trống thúc thuế đầu làng, bà cụ lại một lần nữa xót xa: “Giời đấtnày không biết có sống qua được không các con ạ?” Nỗi lo lắng ấy và nước

mắt bao lần chảy xuôi chính là lòng yêu thương con vô bờ bến của người mẹViệt Nam Thật đáng tự hào và quý trọng biết bao.

Gạt đi nước mắt để sống lạc quan, bà là điểm tựa cho hạnh phúc của đôi vợchồng son Bà dậy sớm cùng con dâu thu dọn nhà cửa như để đón chào mộtcuộc sống mới tươi vui hơn “làm ăn có cơ khấm khá hơn” đang mở ra ở phíatrước Khuôn mặt bà cụ Tứ có sự thay đổi từ “bủng beo u ám” nay đã “rạng rỡhẳn lên” Kim Lân đã làm thay đổi mạch cảm xúc của toàn bộ câu truyện Cáikhuôn mặt ấy ngày hôm qua “bủng beo u ám” bao nhiêu thì hôm nay “rạng rỡ”bấy nhiêu đã làm cho sức sống của câu truyện bỗng bừng sáng ở những dòngcuối Bà cụ Tứ quả thật đã như được hồi sinh lần thứ hai Bà đã nhóm lên bếplửa niềm tin cho các con bằng chính ngọn lửa lạc quan đang thắp sáng cõi lòng

bà Bữa ăn đầu đón nàng dâu thật thảm hại nhưng tất cả đều ăn rất ngon, vui vẻ

Dù ăn cả “chè khoán” bằng cám nhưng bà cụ vẫn tươi cười, chuyện trò rôm rả,thân mật với hai con Bà lão nói “toàn chuyện vui, toàn chuyện sung sướng vềsau này: Tràng ạ Khi nào có tiền ta mua lấy đôi gà Hình ảnh đàn gà trong câuchuyện của bà cụ Tứ như một liều thuốc tinh thần mở ra bao điều tốt đẹp “Đôi

gà – đàn gà” là sự sinh sôi – sự sinh sôi lấn át sự huỷ diệt, sự sống lấn át cáichết Chính câu chuyện ấy đã thổi hồn vào bữa ăn, vào khát vọng hạnh phúc củaTràng và người đàn bà Về điều này, Kim Lân khẳng định “Khi đói người takhông nghĩ đến con đường chết mà chỉ nghĩ đến con đường sống” Đó cũng làtinh thần của nhân dân ta từ bao đời nay “Còn da lông mọc còn chồi nảy cây”

Có thể nói, chi tiết “dòng nước mắt” đã thể hiện giá trị hiện thực và giá trị nhanđạo sâu sắc Chỉ “dòng nước mắt” của bà cụ Tứ nhưng ta có thể thấy được tìnhcảnh xã hội những năm trước cách mạng, trong nạn đói 1945 Đặc biệt, đó còn

là sự cảm thông thương xót những người nông dân khốn khổ, là sự tố cáo xãhội, tố cáo giai cấp thống trị đã đè nén áp bức người dân Nhưng đặc biệt nhânđạo ở đây là sự ngợi ca vẻ đẹp tâm hồn người mẹ mà Kim Lân dành nhiều tâmhuyết vào ngòi bút của mình Chi tiết “dòng nước mắt” còn mang giá trị nghệ

thuật đặc sắc Dù chỉ là chi tiết nhỏ nhưng nội dung ý nghĩa truyền tải lại rấtlớn, diễn tả chân thực, sinh động nội tâm nhân vật.

Ngoài việc phải chịu áp bức về thể xác, quần quật làm việc suốt ngày đêm, hết năm này đến năm khác thì Mị và A Phủ còn phải chịu thêm một áp bức nữa, đó

là áp bức về tinh thần với sự ám ảnh của con ma nhà thống lí Sức mạnh của thần quyền đã triệt tiêu sự phản kháng ở những nạn nhân bị áp bức này

Trước khi về làm con dâu gạt nợ nhà thống lí, Mị là một cô gái xinh đẹp, tràn đầy sức sống với lòng yêu đời vì Mị đang sống trong những ngày tháng tươi đẹpcủa tuổi xuân.Từ đó trở về sau do tục lệ thời xưa “cúng trình ma” Mị đã bị trói buộc và sống những ngày tháng bi thảm bị tước đoạt đi cơ hội được sống hạnh phúc Nếu như làm nô lệ có ngày được thoát ra ngoài thì việc Mị làm con dâu cho nhà thống lí và bị cúng trình ma đã báo hiệu một tương lai đen tối với những ngày tháng nô lệ tối tăm của cô gái người Mèo ấy Từ đó về sau trong Mịluôn ám ảnh một bóng ma nhẫn nhục, an phận “ ta là thân đàn bà nó đã bắt ta trình ma nhà nó rồi thì chỉ còn biết đợi ngày rũ xương ở đây thôi”

Những tháng trong nhà Pá Tra là một chuỗi dài những cực nhọc vất vả nối tiếp nhau, sự bóc lột và hành hạ của bọn chủ nô với kẻ nô lệ mà Mị phải chịu đựng

Mị sống kiếp trâu ngựa trong vòng quay tết xong thì lên núi hái thuốc phiện, giữa năm thì giặt đay, xe đay, đến mùa thì nương bé bắp, và dù lúc đi hái củi, lúc bung ngô, lúc nào cũng gai một bó đay trong cánh tay để tước thành sợi Bao giờ cũng thế, suốt năm suốt đời như thế.Cũng từ đây, Mị chấp nhận cuộc sống câm lặng,lầm lũi như con rùa trong xó cửa, chấp nhận cả đêm bị trói đứng,khắp người bị dây trói thích lại, đau nhức, phải chấp nhận cả những trận đánh ngã ngay xuống cửa bếp bởi Mị đã cam phận

Không chỉ riêng Mị, con ma nhà thống lý cũng là nỗi ám ảnh lớn đối với A Phủ.Lớn lên giữa núi rừng, A Phủ là một chàng trai khỏe mạnh “chạy nhanh như

ngựa, biết đúc lưỡi cày, biết đúc quốc lại rồi lại săn bò tót rất táo bạo” Vượt lênhoàn cảnh khắc nghiệt, A Phủ sống rất hồn nhiên, yêu đời cuộc sống bình yên chính nghĩa bởi vì thế nên khi có chuyện bất bình chủ biết phần kiến sẽ thuộc vềmình và không biết chuyện gì sẽ xảy ra nhưng a phủ vẫn quyết làm điều đó Ta thấy ở đây ai phủ là một con người liều lĩnh và chí khí Chính vì vậy vì tội đánh

A sử, con nhà quan, nên A phủ bị người nhà thống lý bắt về sự kiện Đó là một

vụ kiện thật lạ lùng Đám xử kiện nằm hai bên khay đèn, mấy chục người hút từsáng đến trưa, cho đến hết đêm Bọn trai làng bắt ao phủ ra quỳ giữa nhà và xô đến đánh Người thì đánh, người thì quỳ lạy, kể lể, chửi bới Xong một lượt đánh, kẻ, chửi lại hút Cứ như thế, suốt chiều, suốt đêm càng hút, càng tỉnh, càng đánh, càng chửi, càng hút Đến sáng hôm sau thì đám kiện đã xong Thống

lí Pá Tra mở tráp, lấy ra một trăm đồng bạc hoa xoè bày lên mâm tráp, rồi kể các khoản tiền A Phủ phải nộp: nộp vạ cho người phải mày đánh là hai mươi đồng, nộp cho thống quán năm đồng, mỗi xéo phải hai đồng, mỗi người đi gọi các quan về hầu kiện năm hào Mày phải mất tiền mời các quan hút thuốc từ hôm qua tới nay Lại còn mất con lợn hai mươi cân, chốc nữa mổ để các quan làng ăn vạ mày Sau đó thống lí cho A Phủ cúi sờ lên đồng bạc trên tráp, còn mình thì đốt hương, lầm rầm khấn gọi ma về nhận mặt người vay nợ Pá Tra khấn xong, A Phủ cũng nhặt xong bạc, nhưng nhặt xong lại để ngay cả xuống mặt tráp Rồi Pá Tra lại trút cả bạc vào trong tráp Từ đây A Phủ bị trói vào con

ma thống lí A phủ không phản kháng, không bỏ trốn Cả khi bị trói đứng trong nhà thống lí A Phủ vẫn chỉ im lặng như một tảng đá chờ gặp thần chết A phủ chính là nạn nhân của sự áp bức thật tàn bạo của chế độ cường quyền và thần quyền

Đó là tục dùng con người làm vật thế mạng cho món nợ tiền bạc của các dân tộc miền núi Lệ tục cổ hủ này đã cướp đi cuộc sống tự do của biết bao con người Lợi dụng tục lệ cướp vợ của người Mèo, cho cướp Mị về Vậy là không cần cưới hỏi, không cần tình yêu vẫn là hợp lẽ Đáng nói ở đây, chúng bắt Mị về

để cúng trình ma nhà thống lí, Mị sẽ chết rũ ở trong cái nhà này, sống không bằng chết “Con ma nhà thống lí” là một nỗi ám ảnh suốt cuộc đời Mị, bọn phong kiến đã cao tay đến mức “ngu dân” để dễ trị Chẳng ai dám lên tiếng bênh vực cô Mị xinh đẹp, nết na, vậy mà Tô Hoài đã phanh trần bản chất bóc lột

ẩn sau những phong tục, tập quán.Đối với người H'Mông trước đây, ma là thế lực thần quyền đáng sợ Nó làm cho con người trở nên mê muội, tê liệt ý thức

về quyền sống Bọn thống lý đã lợi dụng thần quyền làm phương tiện áp bức của cường quyền Phản ánh nỗi thống khổ của người dân miền núi Tây Bắc dưới ách áp bức của bọn thực dân chúa đất, Tô Hoài đã lựa chọn được một chi tiết đặc sắc.Con ma nhà thống lí không chỉ là nỗi ám ảnh trong số phận nhân vật

mà còn ám ảnh trong cả người đọc – ám ảnh nghệ thuật Tục cúng trình ma chính là một trong những sợi dây tóc phát sáng trong truyện ngắn Vợ chồng A Phủ.

Nếu như trong cùng một giai đoạn văn học này, trong tác phẩm "Tắt đèn" củaNgô Tất Tố, chị Dậu phải chịu sự ràng buộc của sưu cao thuế nặng, thì trongtruyện ngắn "Vợ chồng A Phủ" thì nhân vật Mị cũng phải chịu sự chi phối ràngbuộc của thần quyền hủ tục Đó chính là phương thức hữu hiệu để giai cấpthống trị nô dịch người dân nghèo Mị bị bắt về làm dâu với thân phận đàn bà,lại đã cúng trình ma nhà thống lí Pá Tra, Mị không còn cách nào khác chỉ biếtsống tiếp "nó đã bắt ta về trình ma nhà nó rồi chỉ còn biết đợi ngày rũ xương ởđây thôi" và từ đấy Mị sống trong danh nghĩa là con dâu nhưng thực chất là thânphận nô lệ Từ những người có lòng ham sống mãnh liệt, giờ đây chỉ như cáibóng cái xác không hồn, không ước ao Một sự hủy diệt về ý thức sống thậtđáng sợ Cuộc sống của Mị tiêu biểu cho số phận bi thảm, bất hạnh của nhữngngười dân nghèo miền núi

2. Chi tiết tiếng sáo đêm mùa xuân

Những tưởng cuộc đời Mị từ đây đã bị chôn vùi trong những gông xiềng của hủtục lạc hậu và nạn áp bức bóc lột tàn bạo nhưng không, trong sâu thẳm tâm hồncâm lặng ấy vẫn le lói một khát khao sống, khát khao tự do luôn âm ỉ cháy chỉchờ ngày bùng lên mãnh liệt Sức sống tiềm tàng ẩn sâu trong nhân vật Mị đượcngòi bút tài năng của Tô Hoài thể hiện qua chi tiết tiếng sáo

Mùa xuân là mùa của sự sống và khát vọng, chính vì vậy mà cái không khí ngàyxuân ở Hồng Ngài đã tác động mạnh mẽ vào tâm hồn vốn đang chết dần đi từngngày của cô gái trẻ, kéo cô trở lại với cuộc đời tươi đẹp cô đáng sống, để ngọnlửa ham sống trong lòng Mị bừng lên

Trên bản của những người Mèo đỏ, trai gái đem váy áo ra phơi trên những mỏm

đá, nhìn xa xa như những chú bướm sặc sỡ khổng lồ đầy màu sắc Mùa xuâncũng làm thay đổi những đóa hoa thuốc phiện khiến chúng trở nên sặc sỡ hơn.Trai gái rủ nhau ném pao, tung còn, hát những câu hát giao duyên quen thuộc:

"Mày có con trai con gái

Mày đi làm nương Ngô

Tao không có con trai con gái

Tao đi tìm người yêu"

Tiếp đó là "tiếng ai thổi sáo rủ bạn đi chơi" – tiếng sáo gọi bạn tình vọng vàotâm hồn Mị "thiết tha bồi hồi".“Trong các làng Mèo, những chiếc váy hoa đãđem ra phơi trên mỏm đá xoè như con bướm, sặc sỡ Đám trẻ đợi Tết, chơiquay, cười ầm trên sân trước nhà Ngoài đầu núi lấp ló đã có tiếng ai thổi sáo rủbạn đi chơi " Chính không gian rộn rã sắc màu cùng tiếng sáo tha thiết và âmthanh cuộc sống bên ngoài đã đánh thức cô Mị ngày xưa Tiếng sáo như chạmvào nỗi nhớ, khơi dậy trong tiềm thức của cô gái trẻ những kỷ niệm khi xưa Mịnghe tiếng sáo vọng lại, thiết tha bồi hồi Mị ngồi nhẩm lại bài hát của ngườiđang thổi Mị lẩm nhẩm lời bài hát, trong khoảnh khắc tâm hồn trở về vớithanh xuân tươi đẹp, khao khát tình yêu hạnh phúc.

Thiên nhiên của Hồng Ngài, không khí của mùa xuân năm ấy khiến cho Mịkhông khỏi xao động, khiến cho lòng Mị không thể lặng yên mà cứ mãi xaoxuyến, xốn xang Và trong không khí mùa xuân tưng bừng và nô nức ấy, tiếngsáo chính là âm thanh tác động mạnh mẽ nhất đến tâm hồn Mị Tiếng sáo ấy đãkhơi dậy sức sống ẩn náu trong Mị như đã nguội tắt Âm thanh ấy khiến Mịnhớ lại những bài hát ngày xưa Tiếng sáo thấm vào trái tim Mị, thức tỉnh sựcâm lặng bấy lâu Tiếng sáo ấy chính là tiếng sáo của hạnh phúc, là biểu tượngcủa tình yêu đôi lứa Nó đã xuyên qua hàng rào lạnh giá bên ngoài để đánh thứcmiền sâu thẳm trong tâm hồn Mị Đánh thức sức sống vẫn được bảo lưu đâu đótrong cõi lòng thiếu nữ Tây Bắc này.Trong đoạn diễn tả tâm trạng hồi sinh của

Mị, tiếng sáo có một vai trò đặc biệt quan trọng "Mị nghe tiếng sáo vọng lại,thiết tha, bồi hồi Mị ngồi nhẩm thầm bài hát của người đang hỏi" "Ngày trước

Mị thổi sáo giỏi Mị uốn chiếc lá trên môi, thổi lá cũng như thổi sáo", " Mịvang tiếng gọi bạn đầu làng", "mà tiếng sáo gọi bạn yêu vẫn lửng lơ bay ngoàiđường", "Mị vẫn nghe tiếng sáo đưa Mị đi theo những cuộc chơi, những đámchơi", "trong đầu Mị rập rờn tiếng sáo"

Nghe thấy tiếng sáo, tất cả cứ đang bồi hồi rộn ràng trong Mị Hạnh phúc nhưđang ở ngay trước mắt, Mị vào trong căn buồng tối tăm của mình, xắn mộtmiếng mỡ bỏ vào đĩa đèn cho thêm sáng Trong đầu Mị vẫn rập rờn những tiếngsáo Tiếng sáo như thôi thúc Mị quấn lại tóc, “với tay lấy cái váy hoa vắt phíatrong vách” để đi chơi hội Những biến động mạnh mẽ trong tâm hồn Mị chính

là sức sống tiềm tàng mãnh liệt bấy lâu bị vùi lấp.A Sử hỏi nhưng Mị không nói.Hành động không nói ấy chắc hẳn là vì Mị đang sống trong quá khứ, cả tâm tríđang nghe tiếng gọi của tiếng sáo Mị dường như đã quên hết thực tại, quên đi

cả nỗi sợ cố hữu của mình Nó giống như hòn than đang cháy âm ỉ dưới lớp tànnguội lạnh và chỉ cần trận gió thổi tới là nó có thể bùng cháy một cách mãnhliệt

Tưởng rằng sức sống mãnh liệt của Mị sẽ bị vùi dập lần nữa, nhưng trong bóngtối, Mị mơ màng theo tiếng sáo, Tiếng sáo có lần đã đưa Mị theo những cuộcchơi, đám chơi Nhưng rồi quá khứ ra đi, hiện tại ở trước mắt Mị chỉ thấy xungquanh toàn bóng tối, không một tiếng động, “Cô vùng bước đi” nhưng chân tayđau không cựa được, Mị không nghe tiếng sáo nữa Nỗi đau thể xác đã kéo Mịtrở về thực tại Mị sống trong sự giằng xé và đau đớn giữa những khát khaocháy bỏng với một thực tại nghiệt ngã đang hiện hữu.

Như vậy, tiếng sáo là chất xúc tác làm thay đổi tâm lý nhân vật mị, giúp ngườiđọc nhận ra sức sống tiềm tàng của Mị , một sức sống mãnh liệt không gì có thểhủy diệt được

Chi tiết tiếng sáo đã giúp nhà văn Tô hoài khám phá ra vẻ đẹp tâm hồn mị,khẳng định được sức sống bất diệt của con người Có thể xem, tiếng sáo là chitiết nghệ thuật đẹp, giàu sức gợi, ám ảnh người đọc

Nhân vật Mị trong hoàn cảnh này làm ta liên tưởng đến quá trình thức tỉnh củanhân vật chí phèo trong tác phẩm cùng tên của nhà văn Nam cao Những nhàvăn lớn vẫn thường là những nhà văn nhân đạo chủ nghĩa Cả năm cao và Tôhoài đều là những nhà văn như vậy

3. Chi tiết căn buồng của Mị

Căn buồng Mị nằm có cái cửa sổ lỗ vuông bằng bàn tay "lúc nào trông ra cũngchỉ thấy trăng trắng, không biết là sương hay là nắng" Mị nghĩ rằng mình đànhngồi trong cái lỗi vuông ấy mà trông ra cho đến chết thì thôi" Thậm chí Mịcũng không buồn nghĩ đến cái chết nữa: "lần lần, mấy năm qua, mấy năm sau,

bố Mị chết Nhưng Mị cũng không còn nghĩ đến Mị có thể ăn lá ngón tự tửnữa" Khi một nạn nhân đau khổ còn nghĩ đến cái chết để chấm dứt hoàn cảnhsống bi kịch của mình, thì phải chăng trong họ còn một chút sức phản kháng,còn tha thiết một cuộc sống có ý nghĩa hơn Nhưng Mị lúc này dường như đãphó mặc cuộc sống của mình cho định mệnh, không nghĩ gì về thân phận củamình nữa, thậm chí cũng không có ý thức về thời gian sống nữa Cô không nhớrằng mình về làm dâu nhà Pá Tra đã bao nhiêu năm Và ngồi trong căn buồng

âm u nhìn qua cửa sổ, Mị không biết cái màu nhờ nhờ trăng trắng ngoài kia làsương hay là nắng Với Mị, sự chuyển biến của thời khắc sớm tối hay là nămtháng qua đi cũng không có ý nghĩa gì, không gợi cho cô cảm xúc gì, cuộc sốngchỉ còn là một màn sương mờ đục không dĩ vãng, không hiện tại và tương lai!

Cô gái trẻ trung, yêu đời của quá khứ nay đã bị thực tại nhấn chìm Mị sống mànhư đã chết, ý thức làm người vốn có của cô đã bị giai cấp phong kiến làm cho

tê liệt Dường như số phận đã cột chặt Mị vào gian nhà tăm tối của thống lý PáTra mặc cho cô gái trẻ có van lơn, có vẫy vùng Ngòi bút của Tô Hoài đã rấtthành công trong việc miêu tả tinh thần đang chết dần chết mòn đi từng ngày

của nhân vật Mị Tất cả tình trạng đó là hậu quả của sự đọa đày dai dẳng, nặng

nề của ách thống trị phong kiến trung cổ đối với những người lao động bị đẩyvào thân phận nô lệ Ngòi bút của Tô Hòai có sức tố cáo mạnh mẽ Mặt khácchính sự đè nén càng phũ phàng tàn bạo, thì sự trỗi dậy ở phần sau của nhân vậtcàng có giá trị

Bi kịch bị bóc lột sức lao động tưởng như là đã quá dã man với mộtngười con gái, nhưng không, đối với Mị, sự chèn ép và hủy hoại tinh thần cònđáng sợ hơn nhiều Cuộc sống của Mị thu hẹp lại bên một ô cửa sổ bé bằng lòngbàn tay “mờ mờ trăng trắng, không biết là sương hay là nắng, là ngày hay đêm”.Căn phòng của người phụ nữ vốn dĩ phải là nơi sáng sủa, yên ấm, hạnh phúcnhưng căn phòng của Mị như một thứ ngục từ giam hãm, chôn vùi cả tuổi thanhxuân Mị dường như bị tê liệt về lòng yêu đời, yêu cuộc sống lần tinh thần phảnkháng “Ở lâu trong cái khổ, Mị khổ quen rồi.” Cha Mị đã chết, Mị cũng khôngmuốn tự tử nữa Mị sống âm thầm như một cái bóng, như một tù nhân của chốnđịa ngục trần gian Nhà văn không chỉ gián tiếp tố cáo sự áp bức bóc lột của bọnđịa chủ phong kiến miền núi mà còn phản ánh sự thật đau xót: Người dân laođộng nghèo khổ bị chúng đẩy đến bước đường cùng, chà đạp đến mức tê liệt vềcảm xúc, cuộc sống xung quanh, mất dần ý niệm về cuộc đời

Hình ảnh đó giàu sức gợi, khiến người ta liên tưởng đến nhà tù một thứ ngụcthất đang giam hãm đời Mị Đó là một không gian nhỏ bé, chơi chọn đối lập vớicái mênh mông rộng lớn của đất trời Tây Bắc Cái ngột ngạt, tù túng Căn buồng

Mị nằm đối lập với một thế giới bên ngoài lồng lộng của mây trời, gió núi củahương hoa rừng Tây Bắc, nó đối lập với cái giàu có, tấp nập của nhà thống lý PáTra Nó không phải là căn buồng của cô con dâu với cái giàu có nhà thống lý PáTra Nó không phải là căn buồn của cô con dâu có nhiều tiền, nhiều thuốc phiệnnhất vùng mà đó là chỗ ở của con ở, thậm chí không bằng con ở Căn buồn ấygiống như một miền đời bị quên lãng

Trong căn buồng ấy chân dung số phận đau khổ của đời mị được nhà văn khắchọa thật rõ nét: Mị sống câm lặng như đá núi “không nói”, lầm lũi chậm chạptrơ lì như “con rùa quẩn quanh nơi xó cửa” Nếu ở trên Mị có lúc tưởng mình là

“con trâu con ngựa” nhưng hình ảnh đó mới chỉ gợi nỗi khổ cực vì lao động vất

vả thì hình ảnh “con rùa” có sức ám ảnh mang ý nghĩa về thân phận bị đè nén,

bị bỏ quên Mỹ mất hết ý niệm về không gian thời gian chỉ thấy “trăng trắngkhông biết là xương hay là nắng” Cuộc sống của Mị không còn sắc màu, thanh

âm không có cần ngắn dài thời gian, không chia biệt đêm ngày

Không chỉ có thế, Mị còn không có ý thức về sự sống đợi đến bao giờ chết thìthôi Phải chăng thứ ngục thất tinh thần ấy đã làm héo mòn, úa tàn từng ngày

tâm hồn Mị Mị sống như loại thảo mộc cỏ cây không hương không sắc, lay lắtvật vờ vô hồn không cảm Không còn nữa một cô Mị như đóa ban trắng của núirừng Tây Bắc vừa thắm sắc, đậm hương, một người cô Mị khao khát tình yêu và

tự do có ý thức sâu sắc về quyền sống Từng thiết tha xin cha “đừng gả con chonhà giàu”, từng có ý định ăn lá ngón để kết thúc chuỗi ngày sống như chết Nhưvậy vượt lên trên nghĩa tả thực về không gian sống của Mị, căn buồn ấy là biểutượng trong ngục thất tinh thần, địa ngục trần gian giam cầm khát vọng sống,khát vọng tự do của đời Mị

Chi tiết đó đã góp phần thể hiện tư tưởng thái độ của nhà văn Nhạc văn đã tốcáo sâu sắc chế độ cai trị miền núi đã đầy đọa con người, làm tê liệt quyền sốngquyền khát khao hạnh phúc của họ Đồng thời Tô hoài bày tỏ lòng xót xathương cảm cho số phận người phụ nữ vùng cao Tây Bắc khi cách mạng chưa

về Đó cũng là những cảm hứng nhân đạo quen thuộc trong văn học

4. Chi tiết nắm lá ngón

Cũng như nhãn tự trong một bài thơ, chi tiết nghệ thuật có vị trí nghệ thuật vô cùng quan trọng đối với tác phẩm văn xuôi, nó có thể thâu tóm linh hồn của tác phẩm Và dù thời gian trôi qua, tác giả không còn nữa thì khi nhắc đến chi tiết nghệ thuật Liên nhớ lại nội dung tác phẩm Điều đó kể như không bỏ công người nằm xuống Truyện ngắn vợ chồng a phủ được sáng tác khi tôi hỏi tham gia kháng chiến, căn cứ hoạt động ở miền cao Tây Bắc Câu chuyện là cuộc đời tủi nhục của mị và a phủ hai mảnh đời có số phận bất hạnh gần như nhau, đại diện cho những kiếp đời lầm than dễ thống trị tàn ác của bọn thực dân phong kiến Họ gặp nhau, tự giải thoát và tìm đến cách mạng như một lẽ hiển nhiên, biểu trưng cho con đường tìm đến cách mạng, tiến đến giải phóng và tự do của đồng bào miền cao Tây Bắc

Có lẽ rằng bản thân chúng ta cũng đã đôi lần được nghe về thứ lá "đoạn trường"tên là lá ngón mà người dân miền núi vẫn thường truyền tai nhau về mức độ độccủa chúng, khi mà chỉ cần một nắm nhỏ, con người ta có thể dễ dàng kết thúc cuộc đời mình Đó là một vị thuốc cực độc, một loài cây dân gian đặc trưng cho vùng miền núi phía Bắc, đặc trưng cho nền văn hóa của các dân tộc nơi đây Việc đưa hình ảnh nắm lá ngón vào tác phẩm, chưa xét đến những ý nghĩa sâu

xa, mà ban đầu bản thân nó đã có tác dụng tô đậm thêm phong vị, âm hưởng núirừng Tây Bắc cho tác phẩm, thể hiện sự hiểu biết sâu sắc và gắn bó của tác giả đối với mảnh đất này

Lần đầu tiên ấy là khi Mị phát hiện mình bị cướp về nhà thống lý Pá Tra, bị ép

trở thành con dâu gán nợ, để trả mối nợ truyền kiếp của cha mẹ, nỗi đau khổ cùng cực khi bị ép lấy người mình không yêu, phải rời xa gia đình, từ bỏ tình yêu, đặc biệt, mất đi cuộc sống tự do khiến Mị không thể chịu nổi Trước nhữngđớn đau như vậy, Mị đã khóc suốt mấy tháng trời, cuối cùng cô bỏ trốn về nhà, trong lòng cô gái trẻ lúc này là sự tuyệt vọng khôn cùng, cô muốn buông bỏ tất

cả, muốn kết thúc sinh mạng của mình để tự giải thoát khỏi những bi kịch mà bản thân đang phải gánh chịu Chính vậy nên, trên đường đi khi băng qua rừng,

Mị đã tự hái cho mình một nắm lá ngón, dự định quay về gặp cha mẹ lần cuối rồi quyên sinh Điều ấy cho thấy sự phản kháng mạnh mẽ trong tâm hồn Mị, khiphải chịu cảnh sống đày đọa, thì chi bằng chết đi để tự giải thoát cho bản thân khỏi những dằn vặt cả về thể xác lẫn tinh thần, kết thúc tất cả những bi kịch khủng khiếp mà cô không đáng phải gánh chịu Có thể rằng đây là một lối giải thoát kiểu cực đoan, giống như cái cách mà Chí Phèo đã dùng dao tự tử, thế nhưng xét thật kỹ lại, Mị làm gì có lựa chọn nào khác, khi sống mà chẳng khác nào đã chết rồi, thậm chí còn chẳng sung sướng bằng chết đi, bởi chết là hết, còn sống là còn phải chịu đựng

Đây là lối thoát ngắn và hữu hiệu nhất Nhưng lại là lối thoát cho những ai muốn chấm dứt hiện tại nghiệt ngã chứ không phải lối thoát cho người muốn sang trang mới Rõ ràng, đây là sự phản kháng quyết liệt nhưng vô vọng – một hình thức phản kháng bị động Và sự xuất hiện của “lá ngón” lúc này mang tầm

ý nghĩa tố cáo cao độ: Sự dã man của xã hội ép buộc con người lương thiện đi tìm cái chết Nó – lá ngón, cũng là hiện thân cho nỗi thống khổ của nhân dân, cho những tích tụ đắng cay, đầy đau đớn và uất hận Cô ném phịch xuống đất nắm lá ngón mình tự tìm hái trong rừng như một sự chuẩn bị sẵn sàng trước đó, ném trong nước mắt Tự mình tìm đến lá ngón – độc dược của rừng xanh – đã là

sự can đảm của người con gái Nhưng ném đi độc dược để tiếp tục sống khổ lại càng can đảm hơn Đối với Mị, thà chết đi hơn sống nhục, nhưng rồi lại thà sống nhục còn hơn bất hiếu

Sự xuất hiện của nắm lá ngón, đã phản ánh gay gắt sự tàn bạo của chế độ phong kiến cường quyền và thần quyền tàn ác đã bức ép một cô gái lương thiện, yếu đuối như Mị phải tìm đến cái chết Cũng đồng thời phản ánh đời sống thống khổ, đầy bi kịch và đắng cay đến tột cùng của nhân dân ta trước ngày giải phóngnhư việc ăn phải nắm lá ngón, rồi quằn quại đợi đến lúc kết thúc cuộc đời tối tăm Trong khi ấy bản thân Mị tìm đến lá ngón ở đây lại là một biểu hiện rất rõ ràng và mạnh mẽ của lòng khao khát tự do, khao khát hạnh phúc và cuộc sống tươi đẹp Cô ý thức rất rõ ràng những quyền ấy của mình, thế ngay khi gần như vĩnh viễn bị tước đi nó cô đã không còn tha thiết gì việc sống nữa, bởi không còn tự do, phải sống với kẻ mình không yêu, và một cuộc đời nô lệ thì còn khổ hơn là chết Thế nhưng cuối cùng Mị vẫn sống, Mị vẫn từ bỏ việc tự giải thoát

"Mị ném nắm lá ngón xuống đất" và quay trở lại nhà thống lý Pá Tra Thực sự

đó lại là một bản lĩnh của Mị, Mị có thể dễ dàng chết đi, thế nhưng vì lòng hiếu thảo, thương cha già, Mị lại không đành lòng chết, bởi Mị chết là hết, nhưng món nợ của cha vẫn còn đó, nó sẽ còn hành hạ cha Mị dài lâu Chính vì vậy cô gái ấy đã chọn một cách "chết" khác, ấy là sống âm thầm lặng lẽ chịu đựng tất

cả những đắng cay tủi nhục như một cỗ máy lao động biết nói, không còn thiết tha gì đến cuộc đời nữa Mị sống không phải vì ham sống, mà căn bản chỉ là một sự tồn tại, một sự trả món nợ truyền kiếp, tận hiếu

Ta có thể nhìn thấy sự kiên quyết và chút gì đó vụt sáng trong lòng Mị khi cô tìm đến lá ngón với ý nghĩ đã tìm ra lối thoát Nhưng đồng thời cũng nhận ra nỗiđớn lòng của cô khi thấy rằng chưa phải lúc và lối thoát ấy một lần nữa tuột khỏi tầm tay Nhưng rồi cơn đau nào cũng phải qua đi đi sau thời hạn định Mị trở về, tiếp tục sống cho hết kiếp cùng mạt nhục nhã Nhiều năm trôi qua, cha già – người thân duy nhất cũng qua đời nhưng cái thôi thúc giải thoát trong lồngngực son nay đã tắt Mị không còn nghĩ đến đấu tranh bởi lẽ sống hay chết đối với cô lúc này không quan trọng nữa và đương nhên “lá ngón” cũng chẳng còn lảng vảng trong tâm trí đã ngủ quên

Lần thứ hai hình ảnh lá ngón xuất hiện ấy là khi Mị đã ở trong nhà thống lý được vài năm, lúc này đây sự đau khổ, bất hạnh tột bậc đã hoàn toàn làm chai sạn đi cái tâm hồn trong sáng của Mị Đến độ "ở lâu trong cái khổ, Mị cũng quen khổ rồi Bây giờ Mị tưởng mình cũng là con trâu, mình cũng là con ngựa Con ngựa chỉ biết ăn cỏ, biết đi làm mà thôi", rồi thì cô còn tự ý thức được rằng

"Con ngựa, con trâu làm có lúc, đêm còn được đứng gãi chân, nhai cỏ, đàn bà con gái nhà này vùi vào việc cả đêm cả ngày" Nghe thật đắng cay chua xót Thếnhưng dẫu khổ cực đến tận cùng như thế, bố Mị cũng mất rồi, nhưng lúc này bản thân cô cũng không còn tưởng đến việc ăn lá ngón để chết đi cho đỡ khổ nữa Điều đó không chỉ đơn thuần là bản thân Mị đã quen với cái khổ, mà đúng hơn là đối với Mị hiện tại sống hay chết cũng chẳng khác là mấy, Mị không còn muốn phản kháng, hay có sức lực để phản kháng Mị bắt đầu tồn tại như một thực thể vô tri, như cái tàu nước, bờ đá không biết đau đớn, không biết thế nào

là khổ sở hay hạnh phúc Mị đã hoàn toàn tuyệt vọng và đem tất cả những niềm khao khát tự do chôn vùi tận sâu trong trái tim, bọc bên ngoài nó một lớp vỏ sầnsùi chai sạn Chính vậy nên hình ảnh nắm lá ngón dường như đã phai mờ trong tâm trí Mị, bởi lẽ cô cũng chẳng còn tha thiết gì nữa, trong đầu Mị lúc nào cũng chỉ có việc đi làm, đến độ cô quên mất cả việc phải giao tiếp phải nói chuyện,

cứ mãi sống như con rùa lùi lũi trong xó cửa Điều đó cũng đồng nghĩa với việc niềm khao khát tự do, khao khát niềm vui sống đã dần tàn lạnh trong tâm hồn

Mị, như một nắm tro lạnh lẽo

Lá ngón phai mờ tượng trưng cho sự ham sống đã nguội lạnh Nỗi ám ảnh về cái chết giờ đây không còn gặm nhấm tâm hồn cho sự tự do của lý trí Nhưng đối với Mị, đó lại là nỗi đáng sợ! “Ở lâu trong cái khổ, Mị quen khổ rồi” Dần

thay thế cho “phản kháng” là “chấp nhận chịu đựng” Một cô gái với bản lĩnh tựhái thuốc độc cho mình nay buông xuôi chấp thuận Cô buông xuôi không bởi

cố chấp thuận, cổ đông thuận mà sự thả trôi kia là kết cục của cuộc tự đấu tranh trong đơn độc, dai dẳng cuối cùng kết thúc bằng sự mỏi mệt và tuyệt vọng đổ ậpxuống đôi bờ vai yếu ớt Vậy ra, “lá ngón” kia đang ngầm kêu thay tiếng đồng bào hướng về Cách mạng Chẳng biết tự bao giờ, Mị quay cuồng vào công việc nhà Pá Tra như một cái máy và cho tới khi trâu ngựa đã về chuồng, cô vẫn còn đứng đó tiếp tục mãi không thôi Lúc nào cũng vậy, ngồi một mình trong căn buồng tối trông ra lỗ vuông trắng đục chẳng biết “của sương hay nắng”, Mị luônđăm đắm một ánh nhìn Ánh nhìn ấy vừa khát khao, vừa hồi tưởng Nếu như xem lỗ vuông nơi căn phòng là vách ngăn giữa lao tù và tự do, thì ít ra mỗi khi nhìn vào đó, Mị vẫn còn chút gì khao khát sống Còn đối với “lá ngón”, nghĩ đến nó là nghĩ đến cái chết và chỉ khi Mị muốn kết liễu đời mình thì lá ngón lại

là hình ảnh mặc định đầu tiên hiện ra

Vậy là ta đã nhìn thấy một tia sáng vụt lên trong trái tim Mị, Mị đã tìm đến một

sự giải thoát cho số phận, nhưng rồi lại chấp nhận để đấu tranh đơn độc Rồi người cha già của cô qua đời, lúc này Mị đã sống “quen cái khổ rồi” Mị không còn nhớ tới lá ngón nữa, vì lúc này với Mị sống hay chết cũng đều như nhau Vàcòn gì đau đớn hơn khi con người ta nghĩ đến cái chết mà cũng như sự sống, ấy

là khi cái tâm đã nguội lạnh rồi Và đây cũng chính là hình ảnh “nắm lá ngón” thứ hai Hình ảnh tượng trưng cho sự ra đi của nắm lá ngón, nội ám ảnh, day dứt

về cái chết giờ đã không còn trong tâm trí Mị nữa rồi Mị mặc kệ, Mị quen khổ,

và thay vì phản kháng giờ đã là chịu đựng Sự đấu tranh và giờ đây là những mệt mỏi yếu ớt Vậy là lá ngón thứ hai là hình ảnh lá ngón ra đi, và đây cũng là một tiếng kêu ngầm tiếng đồng bào hướng về cách mạng

Sức sống tiềm tàng mãnh liệt ấy, trước tiên và đơn giản nhất được bộc

lộ trong những phản ứng ngầm tỏ rõ việc Mị phủ định cuộc sống nơi mình đang

chết dần chết mòn đi từng ngày Khi về làm dâu nhà thống lý Pá Tra, "Có đến hàng mấy tháng, đêm nào Mị cũng khóc" - những giọt nước mắt ấy là sự phản

kháng yếu ớt của Mị đối với giai cấp cầm quyền bóc lột tàn bạo sức lao độngcủa người dân miền núi Cuộc sống đối với Mị giờ đây đã chẳng còn ý nghĩa khitất cả khát vọng, niềm tin, lòng tự tôn bị chà đạp, rẻ rúng, để rồi cuối cùng Mịphải tìm đến lá ngón, chọn cái chết để giải thoát bản thân khỏi gông xiềng hủ

tục Phải chăng với cô gái trẻ, cái chết chính là lời tố cáo đanh thép nhất đối vớigiai cấp cầm quyền, thể hiện sự phủ nhận quyết liệt với cuộc sống "địa ngụctrần gian" mà cô đang trải qua? Chi tiết này cho thấy sự phản kháng mạnh mẽtrong tâm hồn Mị, bản thân Mị tìm đến lá ngón ở đây lại là một biểu hiện rất rõràng của lòng khao khát hạnh phúc, cuộc sống tươi đẹp Ngòi bút của Tô Hoài

đã đào sâu vào trong tận cùng ý thức của nhân vật để khơi dậy chút ánh sángcủa niềm ham sống và khát vọng tự do mãnh liệt

Rồi đêm nay, đêm tình mùa xuân lại kéo đến – cái đêm tình tứ lứa đôi ngọt ngào, đêm của những xúc cảm yêu thương được chuẩn bị trước bởi “những chiếc váy hoa phơi trên mỏm đá” hay đêm được tượng hình bởi tiếng sáo mê ly Đêm hội mùa xuân vẫn đến và đi như hằng năm vẫn thế Và năm nay, đến hẹn lại lên, đêm được chờ mong lại đến Nó đến vẫn với diện mạo xinh tươi và bản chất ngọt ngào Vẫn rừng xanh đó, vẫn triền núi xưa nhưng người đưa đã khác Đêm xuân này vắng bóng má đào Tiếng sáo cũ vẫn cứ vô tư bay đi cùng gió với mây, đi tìm người tình ngày nào lâu nay vắng bóng Rồi như trách oán, như không muốn đi, tiếng sáo ấy cứ réo mãi bên tai người con gái như lưu luyến, tầnngần Như một phép tiên, đôi môi tưởng chừng đã bị phong kín bởi thời gian nay mấp máy điều gì! Gì thế kia? Hỡi ôi bài hát cũ – bài hát thiết tha dạo cùng khúc nhạc rừng vàng Hình ảnh ấy ôi thật xót xa Người con gái làm say đắm biết bao chàng trai, bông hoa của núi rừng hùng vĩ ngày nào biến mất đi trong đêm oan nghiệt Để giờ đây chỉ còn tiếng hát nhẩm ngày xưa Mị đang hát, đang

cố hát để kéo về những kí ức xúc cảm vàng son Sau không biết bao ngày sống kiếp nô lệ, Mị vẫn nhớ từng khúc nhạc từng lời ca Chứng tỏ trong cô, vàng son không khép Quá khứ và thực tại là hai đỉnh trái chiều và sống về quá khứ giữa thực tại tài nhẫn, Mị đang khao khát vô cùng, con tim cô vẫn còn thổn thức Kí

ức kéo về tiếp theo cho Mị lòng can đảm, lòng can đảm tồn tại khiến Mị muốn sống về kí ức và cô tìm đến rượu để tiếp tục lối đi trái chiều với thời gian

Người ta uống rượu thì say, còn Mị càng uống càng tỉnh Mị tỉnh bởi Mị nhớ lại mình ngày xưa và đem so với mình hiện tại như chợt giật mình cho những gì

bấy lâu xảy ra với bản thân Mị tỉnh bởi Mị nhớ lại những đối xử dã man của những kẻ đốn mạt ấy dành cho cô Rồi cái ý thức cá nhân dâng lên mạnh mẽ màmột khi ý thức ấy đỉnh điểm thì Mị lại càng không thể chấp nhận nhục nhã đớn đau trong cái cảnh “sống không ra người” này đây Sao Mị có thể?! Giải thoát!

Tự do! Mị không thể tự do thể xác và… cô sẽ tự do tâm hồn, và … lá ngón một lần nữa xuất hiện

Ai cần cho ai và ai phụ thuộc ai?! Khi Mị muốn giải thoát, Mị tìm tới lá ngón hay là khi Mị muốn chết, lá ngón lại hiện về? “Nếu có nắm lá ngón trong tay lúcnày, Mị sẽ ăn cho chết ngay, chứ không buồn nhớ lại nữa” Càng nhớ càng buồn, càng buồn càng khổ Thà chết đi cho xong chứ nhớ lại làm chi khi mình bất khả kháng! Như vậy, lá ngón lại lần nữa xuất hiện với tầng ý nghĩa giải thoát, giải thoát khỏi địa ngục trần gian Địa ngục trần gian ở đây không đơn giản là nỗi đau xác thịt và linh hồn khi bị hành hạ, mà địa ngục thật sự khi phải sống trong lầm than với những hồi ức ngọt ngào cứ hiện hữu.Và “lá ngón” lại nâng tầm ý nghĩa lên một nấc nữa, đó là “sự tự ý thức” Đánh dấu sự trở lại của

ý thức sống, đánh dấu sự thức tỉnh của một tâm hồn tưởng chừng như đã “chết

đi trong cõi sống” Có lẽ lần xuất hiện này của lá ngón là quan trọng nhất, mạnh

mẽ nhất Bởi lẽ, Mị nghĩ đến lá ngón với sự cương quyết tột cùng, trạng thái phẫn nộ và ý thức rõ nhất vì giờ đây, cô không còn cái gì để hối tiếc, để luyến lưu Tuổi xuân đầu đời – thời gian đẹp nhất – nay đã hết, cha già – nguồn yêu thương vô tận cũng không còn Lòng Mị nay là cõi chết Lá ngón đối với nàng không là liều thuốc độc, mà trở thành thứ phương tiện, hình thức, con đường để

đi đến một bến bờ khác không còn đớn đau, để phản kháng lại cái xã hội đương thời mạt hạn

Mị tìm đến lá ngón là tìm đến cái chết như một sự tự cứu và phản kháng Ta bắt gặp trong văn học những cảnh ngộ bi thương tương tự: Thuý Kiều trong “Đoạn

trường tân thanh” đã tự vẫn, dù không thành, để bảo quản chữ “tiết”, không chấp nhận nhơ nhuốc tấm thân, không thể tiếp tục tồn tại với xã hội bẩn thỉu; Chí Phèo, có lẽ vì là bậc nam nhân nên cái chết của Chí diễn ra có phần chủ động và tác động lớn Vì anh tự tay đâm chết bá Kiến – tượng trưng cho việc kết thúc cuộc đời dưới đáy xã hội mục ruỗng và tự tay kết liễu đời mình – như thể làm con người đúng nghĩa, dù cái “bắt đầu” đó cũng là dấu chấm hết của anh Cùng thuộc mô típ nhân vật mang số phận bi đát, những con người đáng quý trọng nhưng “sinh bất phùng thời”, Mị là hình ảnh của đồng bào miền cao Tây Bắc sống kiếp nô cầm trong xã hội của bọn thực dân phong kiến, cũng như đồng bào miền xuôi hay khắp mọi miền đất nước khi ánh sáng cách mạng chưa kịp soi sáng Mị cũng có sự tự tôn của mình, nhưng để bảo vệ sự tự tôn ấy, cô đãchọn lá ngón Và có lẽ, đó là lẽ đương nhiên đối với một cô gái đơn độc có tâm hồn quá sáng trong nhưng vị thế lại quá nhỏ nhoi, nhất là khi ánh sáng cách mạng chưa thể gọi đến Hồng Ngài xa xăm.

5. Chi tiết giọt nước mắt của A Phủ

A Phủ vốn là một người con trai lực lưỡng và khỏe mạnh Cam chịu số phận màvượt lên trên hoàn cảnh Không may, anh lại bị bắt vì đánh con nhà quan - A Sử.Cuộc đời tự do của a phủ bị bắt và bị giam hãm với tư tưởng phong kiến bảo thủtục của thống lý Pá Tra Hắn dùng sợi dây thít chặt lấy A Phủ Hình ảnh giọt nước mắt đã được cảm nhận qua cái nhìn của Mị

Mị vẫn trở dậy, vẫn sưởi, chỉ biết chỉ còn ở với ngọn lửa "bởi tâm hồn Mị đãkhép kín và câm lặng rồi ý chính dòng nước mắt lấp lánh của A Phủ đã làm tanchảy sự vô cảm trong lòng Mị, Mị bồi hồi trước một người cùng cảnh ngộ

"Ngọn lửa vừa bập bùng lóe sáng, Mị lé mắt trông sang, thấy hai mắt A Phủcũng vừa mở, một dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã đen sạm"

Mị chợt nhớ cái đêm mình cũng bị trói đứng vào cột nhà như thế kia, cũng nướcmắt chảy xuống miệng, xuống cổ không lau đi được Nhưng vào đêm ấy, Mị đãtrở dậy thổi lửa và trông thấy "một dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm

má đã xám đen lại" của A Phủ

Dòng nước mắt của một người con trai ương bướng, gan góc, tưởng chẳng hề sợhãi bất cứ điều gì ở đời Dòng nước mắt như hình ảnh của sự uất ức trước một

nỗ lực bất thành trong một quá trình chống chọi lại thực tại cay đắng Và cũngchính dòng nước mắt ấy cũng đã kéo Mị về quá khứ, và rồi một nỗi cảm thương

vô hạn dâng ngập lên trong lòng của người con gái ấy Mị thương mình, rồithương cả người đàn bà bị nó trói ba ngày, trói đến chết Và vì thế, cảm giácdửng dưng dường như đã biến mất hoàn toàn, Mị đã có cảm giác rất rõ về sựđồng cảm và đồng cảnh Sức phản kháng trỗi dậy mạnh đến mức đã chi phốitoàn bộ cả suy nghĩ Mị đã nghĩ một cách rành rọt là Mị sẽ chết nếu cởi dây tróicứu A Phủ, rồi phải chết trên cái cọc ấy Nhưng "Mị làm sao cũng không thấysợ", đó chính là sức mạnh của tình thương Mị đã không sợ chết, nhất là cái chết

ấy có gắn với sự giải thoát, dám chết để cho người khác được sống

Cảnh ngộ, tình thương và lòng căm thù đã thức tỉnh ý thức Mị, tâm hồn Mị Qua

"ngọn lửa bập bùng", Mị "lé mắt trông sang" Mị xúc động khi nhìn thấy "mộtdòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hốc mắt đô xám đen lại" của A Phủ Mịnhớ lại đêm năm trước, A Sử cũng trói đứng Mị như thế Mị khẽ thốt lên lờithan: "Trời ơi! " Mị nguyền rủa cha con thống lí: "Chúng nó thật độc ác" Baocảnh thương tâm đồng hiện trong tâm hồn Mị: bắt trói đứng người ta đến chết,

nó bắt mình chết cũng thôi, nó bắt trói đến chết người đàn bà ngày trước cũng ởcái nhà này" Mị tự thương cảnh ngộ mình, thương A Phủ trên bờ vực thẳm, khi

tử thần đã gõ cửa: "Cơ chừng này chỉ đêm mai là người kia chết, chết đau, chếtđói, chết rét, phải chết" Mị nghĩ đến thân phận mình, tưởng như là cam chịu:

"Ta là thân đàn bà, nó đã bắt ta để trình ma nhà nó rồi thì chỉ còn biết đợi ngày

rũ xương ở đây thôi " Mị ý thức được, A Phủ không thể chết, "việc gì mà phảichết thế" Con đường thức tỉnh của con người thức tỉnh là con đường vòng, cólúc ngập ngừng do dự, có lúc quyết liệt Mị cùng thế, Mị tưởng tượng A Phủtrốn thoát, Mị sẽ bị thế mạng trên cái cọc oan nghiệt ấy! Đám than vạc hẳn lửa.Hình như bóng tối cho Mị sức mạnh, "trong tình cảnh này, làm sao Mị cũngkhông thấy sợ "

Chi tiết văn học được hiểu là những biểu hiện nhỏ nhặt, nhưng lại mang sức chứa lớn về cảm xúc và mang nặng những tư tưởng của tác giả Qua đó tạo ra

được sức hấp dẫn trong lòng người đọc chi tiết đóng vai trò vô cùng quan trọng trong một tác phẩm văn học, nhờ nó tạo ra tính hình tượng, tính thẩm mỹ cho tác phẩm Chi tiết còn là bản chất sáng tạo của người nghệ sĩ, mà qua đó thể hiện được những quan niệm, suy nghĩ riêng của tác giả về cuộc sống vô thường

vô cùng này Chi tiết còn góp phần làm phát triển cốt truyện là bước ngoặt quan trọng trong những hành động của nhân vật Các chi tiết đều đóng vai trò tìm tòi

và phát hiện của tác giả trước đời sống

Hiểu về chi tiết như vậy, ta càng cảm thấy được giá trị của chi tiết trong tác phẩm “Vợ chồng A Phủ” Viết về cuộc sống nghèo khổ của người nông dân Chitiết giọt nước mắt A Phủ đã cho ta thấy cuộc sống và hoàn cảnh đáng thương của người dân vùng Tây Bắc Tố cáo chế độ phong kiến và làm nổi bật tư tưởng nhân đạo của nhà văn Tô Hoài

Rừng xà nu Nguyễn Trung Thành

1. Hình tượng cây xà nu

Có lẽ với một trái tim thi nhân, những người nghệ sĩ luôn rung cảm trước những vẻ đẹp của tạo hoá, những mảnh đất mà họ đã đi qua, con người mà họ từng gặp.Vì thế ta đã từng bắt gặp một Hoàng Cầm cả đời đắm đuối trong

không gian Kinh Bắc, một Hoàng Phủ Ngọc Tường thắm cả tâm hồn cùng đất trời, sông nước Huế thì một Nguyễn Trung Thành lại say mê trải lòng với Tây Nguyên đậm chất sử thi Thiên nhiên và con người nơi Tây Nguyên đã được ông tái hiện chân thực với những gì đẹp đẽ nhất, anh dũng nhất qua tác phẩm “ Rừng xà nu” đã lôi cuốn tâm hồn bạn đọc với những gì rất riêng mà chỉ có thể thấy ở Nguyên Ngọc- Nguyễn Trung Thành Mà tiêu biểu ở đó là hình ảnh cây

xà nu hiên ngang, bất khuất đã in dấu như một bức tượng đài không thể phai mờtrong lòng độc giả

Tác phẩm ‘ Rừng xà nu ‘ ra đời vào thời điểm mùa hè năm 1965 khi đế quốc

Mỹ bắt đầu cuộc chiến tranh cục bộ Tác phẩm được in trong tập ‘ Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc ‘ Bối cảnh của thiên truyện là mảnh đất Tây Nguyên với những con người anh hùng, kiên trung, bất khuất

Trước hết, cây xà nu được hiện lên với hình ảnh tả thực- một loại cây quen thuộc, loại cây đặc trưng của mảnh đất Tây Nguyên mang vẻ đẹp của thiên nhiên Tây Nguyên hùng vĩ Trong truyện ngắn này, nhà văn không chỉ mở đầu

và kết thúc truyện bằng hình ảnh rừng xà nu ‘ bát ngát đến tận chân trời ‘ mà còn gần hai mươi lần nói đến ‘ Rừng xà nu ‘, ‘ Cây xà nu ‘, ‘ Nhựa xà nu ‘, ‘ Lửa xà nu ‘, ‘ đuốc xà nu ‘… Không chỉ thế, cây xà nu như một người con của

núi rừng, có quan hệ gắn bó với con người Tây Nguyên Trước hết, hình tượng cây xà nu có mặt trong suốt chiều dài của tác phẩm trờ thành một nhân vật tham

dự vào đời sống sinh hoạt của dân Làng Xô Man xà nu bây giờ không đơn thuần là một loài cây trong rừng, mà nó đã trở thành một nhân vật, một nhân chứng trong suốt chiều dài của tác phẩm Xuất hiện trên dưới hai mươi lần, những lần đau đớn nhất, hạnh phúc nhất, căm phẫn nhất, hình ảnh xà nu đều có

ở đó, cùng với dân làng Xô Man Nếu xóm làng quen thuộc chúng ta từng bắt gặp trong các tác phẩm văn học là hình ảnh những rặng tre xanh mát bao trùm

cả xóm làng thì người dân Xô Man nơi dẻo cao Tây Nguyên ăn đời ở kiếp với cây xà nu Lửa xà nu cháy trong mỗi bếp, mỗi nhà, những đứa trẻ chào đời bên gốc xà nu, những con người anh hùng cũng chọn gốc xà nu làm nơi yên nghỉ Ngày còn nhỏ, Tnú và Mai cùng với những cán bộ cách mạng, học con chữ từ chiếc bảng đan bằng nứa xông khói xà nu: khói xà nu xông bảng để anh Quyết dạy Tnú và Mai học chữ Tnú đọc thư anh Quyết bên ánh lủa xà nu, đuốc xà nu tiễn Tnú lên đường tham gia lực lượng Chính nhựa xà nu để thử thách lòng kiên trung của Tnú Thậm chí trong khí thế hùng mãnh nhất, cũng có hình ảnh của cây xà nu, ngọn xà nu đã khơi dậy cùng với lòng quyết tâm của con dân làng Xô Man Họ nơi dậy với ánh đuốc xà nu rực sáng khắp núi rừng Và đêm

đó, cũng trong ánh lửa xà nu bập bùng, cụ Mết kể cho những thế hệ sau của làng Xô Man câu chuyện về Tnú, cũng là câu chuyện hào hùng mà dân làng Xô Man đã đi qua Không chỉ thế, dưới ánh lửa bập bùng của xà nu dân làng Xô Man chuẩn bị giáo mác nổi dậy Đống lửa xà nu ở sân nhà ưng đã rọi rõ xác của mười tên giặc nằm ngổn ngang Và ở cuối câu chuyện, khi Tnú ra đi Dít và cụ Mét tiễn anh ra tận đồi xà nu cạnh con nước lớn Qua nghệ thuật miêu tả đặc sắcnhà văn Nguyễn Trung Thành đã cho người đọc cảm nhận được mối quan hệ máu thịt giữa hình tượng cây xà nu với dân làng Xô Man Cây xà nu gắn bó với người dân Xô Man đến mức nó cũng biết đau thương, biết căm hờn, biết tức giận trước những tội ác của kẻ thù, biết tự hào khi những con người anh hùng Tây Nguyên lập được chiến công Thêm vào đó, nhà văn Nguyễn Trung Thành

đã quan sát cây xà nu một cách tỉ mỉ và yêu con người Xô Man lắm để tìm ra sựtương đồng từ trong máu thịt Đó là cụ Mết, cụ ở trần ngực căng như một cây xà

nu lớn Cụ hiện lên với cây xà nu như một cây xà nu đại thụ với sự cường tráng,khoẻ mạnh và kiên cường của làng Xô Man xà nu còn đời đời bất tử trở thành chỗ dựa vững chắc cho con người, hoá thành chiến luỹ bảo vệ cho làng “ ưỡn tấm ngực lớn che chở cho làng”

Cứ thế hình ảnh cây xà nu đã đi vào trang viết của Nguyễn Trung Thành một cách nhẹ nhàng mà không kém phần sâu sắc, đều bắt nguồn từ sự gắn bó ngoài đời thực của loài cây này với con người Tây Nguyên Viết về cây xà nu, chính nhà văn đã từng tâm sự: nói về loài cây nhưng cũng thực chất là muốn nói tới những anh hùng trên mảnh đất này Loài cây ấy và những con người anh hùng

soi chiếu vào nhau, cùng toả sáng lung linh trong từng trang viết của thiên truyện.

Không chỉ là loài cây của núi rừng, cây xà nu hiện lên trong tác phẩm còn gắn liền với cuộc đời, phẩm chất, tính cách của con người Tây Nguyên.Hình tượng cây xà nu đã phản ánh sự đau thương mất mát và niềm uất hận khôn nguôi của đồng bào Tây Nguyên trong những năm khủng bố ác liệt Đó là những năm tháng đen tối trong lịch sử, cũng chính là những năm tháng đen tối mà những người dân Xô Man nói riêng và những người dân Tây Nguyên nói chung phải gánh chịu những tổn thất cả về tinh thần lẫn thể chất Đó là những mất mát không thể bù đắp được đã được in dấu trong từng hình tượng cây xà nu Hình ảnh cây xà nu “nằm trong tầm đại bác của giặc”, “chúng nó bắn đã thành lệ” Không chỉ thế, cây xà nu đã phải hứng chịu hết đau thương tổn thất do chiến tranh gây ra “ Hầu hết đạn đại bác đều rơi vào ngọn đồi xà nu cạnh con nước lớn” “Hàng vạn cây không có cây nào không bị thương”.Soi chiếu vào hình tượng cây xà nu là con người Tây Nguyên với những đau thương, hi sinh và mấtmát Dân làng Xô Man phải chịu đòn roi của bọn thằng Dục không trừ một ai tiếng kêu khóc dậy cả làng.Trong những ngày đen tối, nỗi đau của cây xà nu cũng chính là nỗi đau của cả dân làng Xô Man khi phải chứng kiến sự hi sinh của anh Quyết, bà Nhan bị chặt đầu cột tóc treo đầu súng, hay anh Xút bị treo

cổ lên cây vả đầu làng, còn mẹ con Mai chết dưới trận mưa cây sắt của bọn thằng Dục Tất cả những hình ảnh đó là những hình ảnh của cuộc đời đầy đau thương, căm phẫn “Nhựa xà nu bầm lại đen và đặc quyện thành từng cục máu lớn” Từ đó, lòng căm thù của nhân dân Tây Nguyên được cô nén lại thành từng khối, chờ dịp bùng lên mạnh mẽ thành sức mạnh phản kháng

Cây xà nu cũng hiện lên mạnh mẽ, sinh sôi này nở như các thế hệ nối tiếp nhau làm cách mạng Dưới ngòi bút của Nguyễn Trung Thành hình ảnh của các cây

xà nu hiện lên tràn đầy lòng ham sống, sự trỗi dậy: “Cạnh một cây mới ngã gục

đã có 4,5 cây con mọc lên” “Ngọn xanh rờn hình nhọn mũi tên lao thẳng lên bầu trời” Từ đó, chúng ta thấy được hình ảnh của những con người Tây Nguyênyêu làng, yêu nước : Cây xà nu đại thụ chính là cụ Mếtt , Cây xà nu non: thằng

bé Heng, còn anh Quyết hi sinh có Tnú thay thế, Mai hi sinh thì Dít vững vàng hơn cả chị của nó ( bí thư chi bộ kiêm chính trị viên ) Lòng yêu nước nồng nàn,tiếp nối thế hệ cách mạng là truyền thống của dân tộc ta Chúng ta đã từng bắt gặp trong bài thơ “ Báng súng “ của Hoàng Trung Thông

Ta lại viết bài thơ trên báng súng

Con lớn lên viết tiếp thay cha

Người đứng dậy viết tiếp người ngã xuống

Người hôm nay viết tiếp người hôm qua

Từ đó, chúng ta thấy những cây xà nu biểu trưng cho các thế hệ con người kế tiếp nhau trưởng thành trong bão táp chiến tranh, kế tiếp nhau đứng lên chống

Vẻ đẹp nữa của cây xà nu là vẻ đẹp biểu tượng cho con người Tây Nguyên yêu

tự do và lý tượng cách mạng.Cây xà nu là loài cây ham ánh sáng mặt trời, yêu

tự do Sự sống của nó chính là sự vươn lên để sinh tồn Dựa vào đặc điểm đó, nhà văn thêm một lần nữa khiến người đọc phải rung động trước cây văn đầy ánh sáng và hương thơm: : “ Ít loại cây ham ánh sáng mặt trời đến thế, nó phónglên rất nhanh để tiếp lấy ánh nắng, vô số hạt bụi vàng bay ra từ cây thơm mỡ màng” Tác giả đã sử dụng các động từ mạnh: phóng, lấy, mang để thể hiện khao khát mãnh liệt luôn hướng đến ánh sáng của cây xà nu cũng như con ngườiTây Nguyên hướng tới lý tưởng cách mạng Đó là Cụ Mết từng nói: “ cán bộ là đảng, đảng còn núi nước này còn” Cụ hiểu và tuân thủ mọi chủ trương chính sách của Đảng: đánh thằng Mỹ phải đánh dài Còn Tnú ngay từ bé đi nuôi giấu cán bộ trong rừng, luôn trung thành tuyệt đối với cách mạng Dít từ bé, bò qua máng nước vào rừng tiếp tế cho cụ Mết và thanh niên không ngại gian khổ, khó khăn Khi lớn lên thì tiếp tục con đường cách mạng Dân làng Xô Man luôn có niềm tự hào: suốt năm năm không có cán bộ nào bị bắt trong rừng này Tóm lại, hình tượng cây xà nu là biểu tượng cho dân làng Xô Man khao khát tự do khao khát hướng về lí tượng cách mạng tìm đến với ánh sáng của Đảng

Cuối cùng, cây xà nu là biểu tượng cho tinh thần kiên cường, bất khuất của đồng bào Tây Nguyên Bằng bút pháp miêu tả tác giả đã mang đến cho người đọc vẻ đẹp hoang dại của cây xà nu: “có những cây con bị đạn đại bác chặt đứt làm đôi vết thương không lành được năm đến mười hôm thì cây chết Nhưng có những cây đạn đại bác không giết nổi chúng Rừng xà nu có sự trường tồn bất diệt diệu kì để tạo thành những cánh rừng xà nu hùng vĩ có thể che chở cho dân làng cũng như tinh thân kiên cường bất khuất và sức sống mãnh liệt của con người Tây Nguyên Đó là Tnú giặc tra tấn dã man vẫn không khai, khi bị đốt mười ngón tay không kêu van một tiếng Hay Mai một cô gái dũng cảm, dưới trận mưa cây sắt của bọn thằng Dục đã che chở cho đứa con thơ không một lời van xin Đó là sự hi sinh anh dũng của một người mẹ anh hùng Còn Dít, từ khi còn bé bị bọn thằng Dục tra tấn bằng cách bắn đạn vượt qua váy xén tóc, đến viên thứ mười thì nó im bặt và bình thản nhìn

Với nghệ thuật so sánh, nhân hóa kết cấu vòng tròn khi xây dựng hình tượng cây xà nu, Nguyễn Trung Thành đã tạo nên một sự liên tưởng độc đáo Hình tượng cây xà nu cũng mang những đặc điểm về cuộc đời, phẩm chất, tính cách cảu con người Tây Nguyên: Cuộc đời đầy đau thương mất mát, nhưng kiên cường bất khuất tất cả đã tạo nên một bản hợp xướng đầy chất thơ hào hùng tráng lệ về sức sống bất diệt và cuộc chiến đấu bất khuất kiên trung của con người Tây Nguyên

Tóm lại, hình tượng xà nu là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo của Nguyễn Trung Thành Nó được dùng như một ẩn dụ gợi cho người đọc nghĩ đến con

người Tây Nguyên yêu tự do, dồi dào sức sống, bất khuất kiên trung, thủy chung với Cách mạng Như thế là hình tượng Cây xà nu đã được tác giả đưa lại cho biết bao ý nghĩa mới mẻ giàu tính chất thẩm mỹ và ý nghĩa nhân sinh, trở thành linh hồn tác phẩm Vì vậy, tác giả đã đặt cho truyện của mình cái tên thật

Chi tiết nghệ thuật đôi bàn tay Tnú là hạt bụi vàng của tác phẩm “ chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn” Đó là hình ảnh sáng tạo nghệ thuật độc đáo của Nguyễn Trung Thành giàu giá trị tạo hình Đôi bàn tay Tnú xuất hiện khá nhiều lần trong

“Rừng xà nu” như một hình ảnh hoán dụ nói cùng ta số phận và phẩm chất của người anh hùng Tnú

Khi đôi bàn tay ấy còn lành lặn Đó là đôi bàn tay nóng nảy bướng bỉnh khi lấy

đá đập vào đầu tự phạt mình khi học chữ chậm Đôi bàn tay chú bé mồ côi nắm lấy tay cô bé Mai chăm chỉ chặt củi, xách nước, lên rẫy trồng tỉa, xách xà lét giấu gạo đi nuôi cán bộ Quyết Đôi bàn tay Tnú cầm viên phấn bằng đá trắng lấy từ núi Ngọc Linh về tập viết chữ, mờ dần cánh cửa cuộc đời để đến với cáchmạng Và cũng chính đôi bàn tay bé nhỏ ấy đã dũng cảm mang công văn đi làm liên lạc vì căm thù thằng giặc vô ngần Bọn giặc bắt được Tnú, tra tấn dã man, hỏi cộng sản ở đâu, Tnú đặt tay lên bụng mình và nói: “Ở đây này” Bàn tay Tnú chỉ rõ và khẳng định lý tưởng cách mạng không ở đâu xa mà ở ngay trong tâm hồn mình Đây chính là nét đẹp thứ nhất của bàn tay Tnú: bàn tay của sự tínnghĩa, thủy chung Đó còn là đôi bàn tay đầy yêu thương tình nghĩa khi giang rache chở cho mẹ con Mai, bàn tay gắn bó máu thịt với quê hương xứ sở

Nhưng đôi bàn tay ấy cũng giống như số phận của những cây xà nu là chứng tích cho tội ác man rợ của kẻ thù Đôi bàn tay thể hiện lòng kiên trung của Tnú với cách mạng Đó là sức mạnh đồng khởi khơi dậy lòng căm thù Để từ đó dân làng Xô Man nổi dậy Hai bàn tay đuốc lửa của Tnú đã châm ngòi cho phong trào Đồng khởi của dân làng Xô Man vùng lên tiêu diệt bọn giặc tàn ác và trở thành biểu tượng của khí phách Việt Nam trong công cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thời đại ngày nay:

“Chúng muốn đốt ta thành tro bụi

Ta hóa vàng nhân phẩm, lương tâm Chúng muốn ta bán mình ô nhục

Ta làm sen thơm ngát giữa đầm….”

(“Việt Nam máu và hoa” – Tố Hữu)

Bàn tay ấy còn toả sáng tâm lý của thời đại cách mạng mà nhà văn muốn gửi gắm: Tnú và người dân quê anh thất bại trước Mỹ Diệm bởi bàn tay anh và họ chỉ có tay không và đơn phương độc mã Đau thương là kết cục tất yếu khi kẻ thù cầm súng ta chưa cầm giáo mác Và khi có giáo mác trong tay, sức sống tinhthần quật cường trong Tnú cùng dân làng lại bừng dậy Xác mười tên giặc ngổn ngang quanh đống lửa xà nu Rồi chính đôi bàn tay không lành lặn ấy, Tnú đã lập công, bóp chết tên chỉ huy đồn khi nó cố thủ ở trong đồn Đôi bàn tay Tnú

đã biểu tượng cho cuộc đời đầy đau thương mất mát căm hờn nhưng cũng anh dũng của Tnú cũng như sức mạnh của con người Tây Nguyên: từ trong đau thương mà mạnh mẽ vươn lên, đứng dậy

Xây dựng chi tiết đôi bàn tay Tnú, Nguyễn Trung Thành tha thiết ngợi ca phẩm chất cao quý của người anh hùng và cũng là chính người dân tây Nguyên ông từng tha thiết yêu thương và gắn bó Bàn tay Tnú có thể xem là một điển hình nghệ thuật độc đáo kết tinh tài năng, tâm huyết của người con Tây Nguyên – Nguyễn Trung Thành

‘ Ở truyện ngắn, mỗi chi tiết đều có vai trò quan trọng như một chữ trong một bài thơ tứ tuyệt Trong đó, có những chữ đóng vai trò đặc biệt như nhãn tự trongthơ vậy ‘ ( Nguyễn Đăng Mạnh ) Bàn tay Tnú hẳn cũng là nhãn tự đặc biệt để

ta trông nhìn soi chiếu phẩm chất người anh hùng

3 Nhân vật Tnú

Nguyễn Trung Thành là nhà văn có duyên nợ gắn bó với mảnh đất Tây

Nguyên Hai cuộc kháng chiến vào sinh ra tử với những người dân nơi đây đã cung cấp cho Nguyễn Trung Thành một vốn hiểu biết vô cùng sâu rộng về mảnhdất âm vang rộn tiếng cầm chiêng trong mùa lễ hội, nơi những con người trung dũng, kiên cường nếu trong kháng chiến chống Pháp, Nguyễn Trung Thành – bút danh Nguyên Ngọc nổi tiếng cùng “Đất nước đứng lên thì trong những năm kháng chiến chống Mĩ, đặc biệt là những năm 1965 khi cuộc kháng chiến của nhân dân miền Nam đang diễn ra gay go ác liệt thì Nguyễn Trung Thành cho ra mắt người đọc truyện ngắn “Rừng xà nu” Tác phẩm này đã là bản hùng ca, ca ngợi cuộc sống và con người Tây Nguyên vĩ đại Mà ở đó nổi bật trong bản hùng ca ấy là nhân vật Tnú- người con của núi rừng

Truyện ngắn ‘ Rừng xà nu ‘ được nhà văn Nguyễn Trung Thành viết năm 1965,

in trong tập ‘ Trân quê hương những anh hùng Điện Ngọc ‘ Truyện miêu tả rừng xà nu và kể chuyện Tnú sau ba năm đi ‘ lực lượng ‘ về thăm làng Tối hôm

đó, tại nhà cụ Mết, dân làng mừng đón Tnú, cụ Mết kể cho dân làng nghe câu chuyện về cuộc đời Tnú và cuộc nổi dậy của làng Xô Man chống kẻ thù tàn bạo.Sáng hôm sau, cụ Mết và Dít tiễn chân Tnú trở về đơn vị

Tnú là người con vinh quang của làng Xô Man được Nguyễn Trung Thành khắchoạ bằng những nét độc đáo đậm nét sử thi Tnú là người Strá, mồ côi cha mẹ từrất sớm, được dân làng Xô Man cưu mang và đùm bọc Có lẽ vì thế, hơn ai hết Tnú gắn bó với buôn làng và mang những phẩm chất tiêu biểu của dân làng Xô Man: Yêu quê hương, trung thành với cách mạng, gan góc, dũng cảm, thông minh, gan dạ, giàu lòng tự trọng… Thật đúng như lời cụ Mết đã nói về Tnú “ Đời nó khổ, nhưng bụng nó sạch như nước suối làng ta Có thể nói, Tnú là một bước tiến mới trong nhận thức và biểu hiện những phẩm chất của một người anhhùng lý tưởng trong thời đại cách mạng

Tnú từ bé đã sớm giác ngộ cách mạng Ngay từ khi còn bé Tnú đã đi nuôi giấu cán bộ trong rừng cùng với Mai Khi anh Quyết hỏi không sợ bị giặc bắt à? Chúng nó giết như anh Xút, bà Nhan đấy! Tnú trả lời dứt khoát: “ Cụ Mết nói cán bộ là Đảng, Đảng còn núi nước này còn!” Đó là con đường anh chọn, con đường của cá nhân và cũng là của cả dân làng Xô Man Tnú từ bé đã thể hiện được sự thông minh, dũng cảm, gan dạ Khi đi đường làm liên lạc, Tnú không bao giờ đi đường mòn mà “xé rừng mà đi”, vượt qua tất cả các vòng vây của giặc Qua sông, Tnú không bao giờ lội chỗ nước êm mà chỉ lựa chỗ mạnh mà bơi ngang vượt lên, cưỡi lên thác băng như một con cá kình Tnú biết chỗ “nướcmạnh” là giặc không ngờ Thật là mưu trí Khi Tnú bị giặc phục kích, họng súnggiặc “ chĩa vào tai lạnh ngắt" Tnú không ngại ngần mà nhanh trí nuốt luôn lá thư vào bụng- cái bí mật mà anh Quyết nhờ Tnú gửi về huyện Giặc tra tấn dã man Chúng giải anh về làng, bắt Tnú khai người nào là cộng sản Anh đặt tay lên bụng mình nói: “ Ở đây này!” Lưng anh đầy những vết chém của lũ giặc Tnú đã bất khuất hiên ngang, trung thành vô hạn với cách mạng Anh có bao giờquên lời cụ Mết dạy: “ Cán bộ là Đảng, Đảng còn núi nước này còn!”

Tnú còn là cậy bé bướng bỉnh, giàu cá tính thể hiện qua các chi tiết học chữ với Mai, Tnú học chậm hơn Mai, Tnú tự giận mình lấy đá đập vào đầu chảy máu Sau đó cậu nghe anh Quyết: “không học chữ sao làm được cán bộ” Từ đó, Tnú quyết tâm học được chữ Đây cũng chính là phẩm chất giúp Tnú sau này lãnh đạo Xô Man nổi dậy Qua đó chúng ta thấy rằng, khi còn nhỏ Tnú đã mang những phẩm chất tốt đẹp của con người Tây Nguyên Cậu sớm giác ngộ cách mạng, gan góc táo bạo nóng nảy và có ý chí quyết tâm Đây chính là một trong những phẩm chất đáng quý để sau này Tnú trở thành một chiến sĩ cách mạng thực sự Tnú đúng như lời cụ Mết nói: “Đời nó khổ nhưng bụng nó sạch như

nước suối làng ta”.

Khi trưởng thành, sau hai năm Tnú vượt ngục trở về làng, lãnh đạo dân làng tiếptục chiến đấu Trở về làng, Tnú đã trở thành một chàng trai cao lớn đẹp như cây

xà nu cường tráng nhất núi rừng Tây Nguyên Lúc này anh Quyết đã hi sinh, Tnú thay anh Quyết chỉ huy dân làng Xô Man nổi dậy khiến bọn thằng Dục phảigầm lên: “ Con cọp đó mà không giết sớm nó làm loạn cả núi rừng này rồi.” Bọn thằng Dục đưa quân về bao vây hòng vây bắt anh để khuất phục ý chí cách mạng của anh Lúc đó, Tnú trở thành con cọp của núi rừng Tây Nguyên

Thế nhưng chàng trai trẻ tuổi, dũng cảm tài hoa ấy lại có một cuộc đời đau thương với ba mối thù: bản thân, gia đình, buôn làng Khi nghe tin Tnú cùng dân làng mài giáo đến tai bọn giặc, chúng đã đưa quân về làng đóng trong bốn đêm, ngọn roi của chúng không từ một ai, tiếng kêu khóc dậy cả làng Xảo quyệt, nham hiểm, bọn thằng Dục bắt Mai và đứa con với một âm mưu bắt “ cọp cái và cọp con " để “ dụ cọp đực" Mẹ con mai bị tra tấn dã man bằng một trận mưa cây sắt Vợ con anh đã chết gục dưới đòn thù Lúc đó, Tnú đang lấp ở một gốc vả, chứng kiến tất cả, mắt anh rực lửa lớn Đó là ngọn lửa của sự căm thù và lòng uất hận Bỏ qua lời khuyên của cụ Mết, Tnú lao ra giữa bọn thằng Dục và giang tay che chở cho mẹ con Mai đã thể hiện tình yêu thương dành cho

vợ con và chấp nhận cái chết Nhưng làm sao cứu được khi chỉ có hai bàn tay không Khi Tnú bị trói nằm trong nhà ưng, Tnú xác định: ngày mai mình sẽ chết, mẹ con Mai có lẽ đã chết, ai sẽ là người lãnh đạo dân làng nổi dậy, rồi anh đặt niềm tin vào thế hệ trẻ: Dít còn vững vàng hơn chị nó Rồi Tnú sợ không được sống đến ngày cùng dân làng cầm giáo đánh giặc Điều đó đã thể hiện phẩm chất con người yêu nước, trung thành với cách mạng và luôn tin tưởng vào cách mạng Giặc quấn giẻ vào mười đầu ngón tay anh, tẩm nhựa xà nu rồi đốt Anh bị cháy ở mười đầu ngón tay mà nghe như đang cháy ở trong lồng ngực, trong bụng, đau đớn tới mức răng anh cắn nát môi anh, máu chảy mặn chát ở đầu lưỡi Với bản lĩnh kiên cường của cộng sản, lòng căm thù dồn lên đôimắt, anh ngã xuống và ngất đi, thét lên tiếng thét căm hờn làm vang vọng cả núirừng : “ giết!” Trong con người của Tnú có sự cộng hưởng giữa hình ảnh của con người và cây xà nu: con người gan góc, kiên cường, bất khuất, giống như những cây Xà Nu bất diệt Nhựa Xà Nu đã thử thách và cách mạng tấm lòng kiên trung của Tnú đối với Đảng

Sau đó, vết thương lành, ngón nào cũng cụt một đốt, nhưng Tnú còn cầm được giáo, bắn súng được, anh lại tiếp tục ra đi bảo vệ quê hương, giải phóng đất nước, Tnú đã trở thành tấm gương sáng để cụ Mét giáo dục thế hệ đời sau Ba năm sau Tnú được chỉ huy cho về thăm làng, Tnú vượt rừng lội suối thăm làng trong một đêm rồi sáng hôm sau ra đi sớm Chi tiết ấy không chỉ thể hiện tình yêu quê hương buôn làng của Tnú mà còn là tinh thần kỉ luật cao

Tnú là một nhân vật tư tưởng, có sôi lôi cuốn không chỉ bởi tính triết lý còn bởi tính trữ tình, tính hình tượng Chi tiết nghệ thuật đôi bàn tay Tnú là hạt bụi vàngcủa tác phẩm “ chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn” Đó là hình ảnh sáng tạo nghệ thuật độc đáo của Nguyễn Trung Thành giàu giá trị tạo hình Bàn tay ấy cũng cómột cuộc đời: Đó từng là bàn tay trung thực và tình nghĩa, từng cầm phấn viết chữ anh Quyết dạy cho, từng cầm đá đập vào đầu khi quên chữ, từng đặt lên bụng mình mà nói ‘ Cộng sản ở đây này ‘, từng được Mai cầm bàn tay ấy mà khóc khi Tnú thoát ngục trở về… Khi giặc đốt 10 đầu ngón tay, bàn tay thành chứng tích của tội ác và lòng hận thù Hận thù đã khiến bàn tay Tnú thành bàn tay quả báo ( mười ngọn đuốc từ ngón tay Tnú đã châm bùng lên ngọn lửa nổi dậy của dân làng Xô Man; bàn tay chỉ còn hai đốt mỗi ngón vẫn cầm giáo, cầm súng lên đường trả hận…)

Cuộc đời bi tráng và con đường đến với cách mạng của Tnú điển hình cho con đường đến với cách mạng của người dân Tây Nguyên, góp phần làm sáng tỏ chân lí của thời đại: Phải dùng bạo lực cách mạng để tiêu diệt bạo lực phản cáchmạng; đấu tranh là con đường tất yếu để tự giải phóng Hình tượng rừng xà nu

và Tnú có quan hệ khăng khít, bổ sung cho nhau Rừng xà nu chỉ giữ được màu xanh bất diệt khi có những con người biết hi sinh như Tnú; sự hi sinh cảu nhữngcon người như Tnú góp phần làm cho những cánh rừng xà nu mãi xanh tươi.Tác giả xây dựng nhân vật Tnú bằng nghệ thuật độc đáo Tnú vừa có những nét riêng cá tính sống động, vừa mang phẩm chất có tính khái quát, tiêu biểu Lời văn với những câu văn giàu tính tạo hình, giàu nhạc điệu, khi thâm trầm, khi thathiết, trang nghiệm Từ không gian kể chuyện đến nhân vật trong truyện đều mang chất sử thi đậm nét

Nhân vật Tnú có cuộc đời bi tráng: đau thương mà anh hùng Qua nhân vật Tnú

và câu chuyện về làng Mô man, tác gia ca ngợi tinh thần bất khuất, sức mạnh quật khởi của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên nói riêng, con người Việt Nam nói chung trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và khẳng định chân lí của thời đại: để giữ gìn sự sống của đất nước, nhân dân, không có con đường nào khác là phải cùng nhau đứng lên cầm vũ khí chống lại kẻ thù

Chiếc thuyền ngoài xa

Nguyễn Minh Châu

1 Chi tiết tấm ảnh nghệ thuật trong bộ lịch cuối năm

Nguyễn Minh Châu được coi là một trong những cây bút tiên phong củavăn học Việt Nam thời kỳ đổi mới Những sáng tác của ông đều xuất phát từcảm hứng thế sự, đời tư mang đậm chất triết lý nhân sinh sâu sắc trong giai

đoạn văn học mới, khác xa với cảm hứng sử thi lãng mạng trước năm 1975.Truyện ông đạt được sự hàm súc, đa nghĩa một phần là nhờ sự sáng tạo quanhững hình ảnh, chi tiết giàu giá trị biểu tượng của nhà văn Và tác phẩm truyệnngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” là một trong những trường hợp tiêu biểu đó.

Cái kết của truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” có thể coi đây là mộtkiểu kết vừa đóng, vừa mở, một kiểu kết vô cùng quen thuộc trong văn học saunăm 1975 Cuối cùng thì người nghệ sĩ đã có cho mình một tấm ảnh nghệ thuật

mà Phùng cho là ưng ý, đây là một cột mốc, một sự kiện đánh dấu thành côngcuộc đời của một người nghệ sĩ như anh, đây là kết đóng của truyện Nhưng khiđứng ở một góc nhìn rộng hơn, thì ta có thể cho cái kết này là một cái kết mởkhi nhà văn không thể nào giải quyết được mâu thuẫn, thân phận con người ởtrong tác phẩm Và tấm ảnh bộ lịch cuối năm không chỉ là một chi tiết nghệthuật thoáng qua mà còn là một hình tượng mang nhiều tầng nghĩa Bức ảnh ấy

đã khép lại tác phẩm nhưng vẫn còn đọng lại mãi với những suy tư, tự nghiệmcủa nghệ sĩ Phùng và người đọc: “Không những trong bộ lịch năm ấy…hòa lẫntrong đám đông” Không khó khăn mấy người đọc có thể nhận thấy ở đâydường như có hai bức ảnh cùng tồn tại trong một khung hình

Trước hết, đây là một bức ảnh thuần nghệ thuật dành cho những nhà sànhnghệ thuật: Tấm ảnh mang một vẻ đẹp toàn mỹ, là minh chứng cho sự thànhcông khó đạt được của đời người nghệ sĩ Đâu phải dễ dàng gì mà “cảnh đắt nhưtrời cho” xuất hiện trước ống kính của người nghệ sĩ, đâu phải dễ dàng gì màtrưởng phòng rất bằng lòng với bức ảnh ấy Mà đó phải là sự công phụ, chịukhó, cất công trải qua một hành trình dài gian nan, qua 600km để đến với vùngbiển miền Trung Phùng đã phải dậy từ rất sớm để “phục kích”, phải gần mộttuần lễ để tìm được cho mình khung cảnh hợp lý Khi đã bắt gặp được cái đẹp

mà mình đang kiếm tìm, anh đã bấm liên thanh hết một phần tư cuộn phim, anh

đã tiêu tốn gần cả một gia tài của thợ nhiếp ảnh thời ấy May mắn đã mỉm cườivới Phùng, cho anh thấy được thành quả mà mình đã bỏ công tìm kiếm bấy lâu

Có thể thấy, Phùng là một người nghệ sĩ cực kỳ nghiêm túc, hy sinh, mang trongmình tinh thần trách nhiệm của một người làm nghề, thế nên, sự đền đáp xứngđáng mà ông trời dành cho anh là đã chụp được bức ảnh lúc đó Tác phẩm màanh tạo nên không chỉ làm bìa của bộ lịch cuối năm, mà nó còn rút ra treo ởnhiều nơi, được thưởng thức, chiêm ngưỡng bởi những nhà sành nghệ thuật.Một bức ảnh về con thuyền được chụp từ ngoài xa với vẻ đẹp hài hòa giữa conngười và cảnh vật Một cảnh đẹp được ghi lại bằng một ấn tượng thuần túy nghệthuật Một bức ảnh không chỉ đem đến một niềm hạnh phúc cho người sáng tạo

mà còn đủ sức thuyết phục với cả những nhà sành nghệ thuật và có sức sống lâubền “mãi mãi về sau”, bức ảnh mang sức sống lâu bền chứ không dễ gì bị khóibụi của thời gian phủ lấp

Để ý thì tấm ảnh Phùng chụp được mang màu đặc trưng của nghệ thuậttruyền thống phương Đông, nghệ thuật với hai mảng màu đen trắng, sáng tối

nhưng có sức hút, sức gợi vô cùng lớn, khiến cảnh vật trở nên huyền bí và cóchiều sâu hơn Trên tấm ảnh ấy chỉ có cảnh thuyền và biển lúc sớm mai, cáicảnh “mũi thuyền in một nét mơ hồ lòe nhòe vào bầu sương mù trắng như sữacho pha đôi chút màu hồng do ánh mặt trời chiếu vào” Tác giả đã dùng nghệthuật tương phản kết hợp với một chút phi lý khi bức ảnh hai màu đen trắngnhưng lại nhìn ra màu hồng hồng Khác với công chúng, Phùng không nhìnnhận một cách hời hợt mà luôn băn khoăn, day dứt, nghĩ suy, trăn trở về bứcảnh Anh “ngắm kĩ”, “nhìn lâu hơn” Cũng như giây phút anh xoáy ánh mắtmình vào khung cảnh chiếc thuyền ngoài xa, giờ đây khi đứng bước bức ảnh đãthành khung tranh trọn vẹn, anh lại không chỉ nhìn ngắm nó bằng mắt, mà lànhìn bằng trái tim để thấy sự thật phía sau đó là cả một câu chuyện đời dài đằngđẵng và bế tắc xoay vần; nhìn bằng trái tim để thấy bản thân mình đã ngộ rađược những chân lí của cuộc đời, đã phần nào cảm hiểu được nỗi khổ của conngười lam lũ trong kiếp sống mưu sinh Màu hồng hồng của ánh sương mai hiệnlên là chất thơ, là vẻ đẹp lãng mạn của cuộc đời, là biểu trưng của nghệ thuật.

Nguyễn Minh Châu đã thực sự dựng lên một ẩn dụ nghệ thuật với biết baonhận thức, thông điệp ý nghĩa Thứ nhất, nghệ thuật cất lên từ cuộc sống nhưnggiữa cái đẹp của nghệ thuật và cuộc đời luôn có khoảng cách Đôi khi ngayđằng sau cái đẹp mơ màng và tưởng như toàn bích kia lại chứa đựng trong đónhững hiện thực cuộc sống còn đầy khiếm khuyết, nhức nhối Không cẩn thậncái đẹp thuần túy nghệ thuật lại trở thành cái đẹp giả dối…Thứ hai, cần phảinhìn thẳng vào cuộc sống dù nó không phải thơ mộng như chúng ta muốn Thứ

ba, cần phải kéo gần khoảng cách giữa nghệ thuật và cuộc sống, muốn phản ánhtrung thực cuộc đời thì người nghệ sĩ phải đi đến cuộc đời, cúi xuống thật gầnnhững số phận cá nhân vốn nhiều bi kịch, lắng nghe câu chuyện của họ…

Bằng tài năng của mình, nghệ sĩ Phùng đã thu được cái hồn của biển cảsớm bình minh, mờ mờ sương ảo vào khoảnh khắc mà mình bắt được để trongtấm ảnh Thực tế là vậy, nhưng nó không hoàn toàn là cái màu xám xịt, đen tốithôi, mà trong đó còn có cả những ánh hồng lung linh Nhưng phải nhìn ngắmthật kĩ thì Phùng mới thấy được, nếu không cái màu hồng kia sẽ bị che khuấtbởi những thứ thô ráp, rầu rĩ, u tối của hiện thực cuộc sống Nhà văn đặt ra vấn

đề không chỉ cần kĩ lưỡng trong việc sáng tạo nghệ thuật, mà còn phải kỹ lưỡngtrong việc thưởng thức nghệ thuật nữa Hình ảnh “bãi xe tăng hỏng” gợi nhiềucay đắng cho người đọc, tại nơi mà chiếc xe tăng đậu đã từng diễn ra những trậnchiến đổ máu, ác liệt Giờ đây tuy không còn ồn ào của tiếng bom tiếng đạn,nhưng lại có tiếng đánh tiếng chửi của những cuộc sống đời thường luôn tồn tạixung quanh những gia đình khốn khổ Cứ ngỡ sau chiến tranh, mọi người đượcsống thanh bình, yên vui, nhưng sâu bên trong những mảnh đời khó khăn ấy lànhững câu chuyện thương tâm, xót xa vô cùng Để lại ấn tượng nhiều nhất có lẽ

là chi tiết người đàn bà hàng chài bước ra từ tấm ảnh Người đàn bà xấu xí bịchồng đánh đập dã man nhưng vẫn nhất quyết ở bên chồng vì chị cho rằng

người đàn bà phải có trách nhiệm hi sinh vì con, và chị cũng thông cảm chochồng mình cực khổ Chị không được tác giả đặt tên là bởi chị đại diện cho sốđông những thân phận cơ cực sau chiến tranh, chưa thể hòa nhập với nhịp sốngcủa cuộc sống mới Thế nhưng, nghệ sĩ Phùng vẫn có niềm tin về chị, tin rằngsau này chị sẽ sớm hòa nhập với cuộc đời, điều này được thể hiện qua chi tiết

“những bước chân chậm rãi” nhưng “chắc chắn” của chị sẽ hòa nhập vào nhữngngười đang xây dựng, hướng tới xã hội chủ nghĩa Nhưng cũng chỉ có thể dừnglại ở niềm tin của tác giả dành cho nhân vật của mình, bởi nếu giải quyết bikịch, chắc có lẽ sẽ khó có câu trả lời, cách giải quyết nào thỏa đáng cho tấn bikịch ấy

Khi còn là một người nghệ sĩ nhiếp ảnh mải mê với vẻ đẹp của nghệ thuật, làmột người lính từng chiến đấu để giành lại độc lập cho mảnh đất ven biển miềnTrung Phùng nghĩ đơn giản rằng chỉ cần chia cắt cuộc hôn nhân của người đàn

bà hàng chài, chỉ cần để chị tránh xa được lão đàn ông vũ phu thì chị sẽ có mộtcuộc sống mới, tự do và hạnh phúc hơn Nhưng cuộc đời luôn có rất nhiều vòngxoáy và con người nhỏ bé thật không dễ dàng gì để thoát được những mê lộ củathống khổ, sau tất cả mọi câu chuyện mà mình được lắng nghe, Phùng nhậnthức về thực trạng cuộc sống con người một cách sâu sắc, rõ rệt hơn, anh thểhiện những trăn trở về một giải pháp để thay đổi cuộc sống ấy, hay đó cũngchính là lời trăn trở của nhà văn, ẩn giấu sau những vỡ lẽ và thấu suốt củaPhùng

Những chi tiết trong bộ lịch cuối năm đã gieo ra một tình huống tự nhậnthức mà ở đó người ta thấy rõ hơn hết về nhân vật Phùng: Phùng không phải tìmkiếm ở đâu mà anh đang cày xới, lật lại, đào sâu hơn và chính bức ảnh củamình, chính thứ nghệ thuật tưởng như đã hoàn mĩ của mình Không ai bắt anhlàm thế và không ai biết anh làm thế, nhưng với trách nhiệm, lương tâm của mộtnghệ sĩ chân chính buộc anh phải liên tục trăn trở như vậy Con người Phùnghay cũng chính hình ảnh tác giả bởi nhà văn đã từng đặt mệnh lệnh cho mình:Không có quyền miêu tả cuộc sống một cách hời hợt Sự lo lắng cho con người

đã trở thành nỗi quan hoài thường trực

Không phải đến cuối chi tiết bức hình xuất hiện và cũng không phải ngẫunhiên mà Nguyễn Minh Châu lại kết thúc truyện ngắn của mình bằng chi tiếtnày: Phùng nhận nhiệm vụ chụp ảnh cho bộ lịch cuối năm là anh đã khoác lênmình một thiên chức quan trọng của nghệ thuật, làm sao phải đẹp để thỏa mãntrưởng phòng, thỏa mãn nhà xuất bản và thị hiếu mỗi người nhưng đồng thời lạinói được, lột tả được một cách trung thực nhất về cuộc sống Phùng đã làm nênbức ảnh bằng tất cả niềm đam mê và trách nhiệm, anh đã có được niềm vui củamột người nghệ sĩ chân chính Nhưng khép lại tác phẩm, chính bức ảnh ấy lạilàm anh không dứt khỏi những ưu tư, vỡ ra bao nhiêu nhận thức Chi tiết bứcảnh đã trở thành một cấu tứ cho truyện ngắn này

Như vậy, chỉ với một chi tiết“tấm ảnh nghệ thuật trong bộ lịch cuối năm”,Nguyễn Minh Châu không chỉ khép lại, đặt dấu chấm cho một câu chuyện màcòn tổng kết được những giá trị tư tưởng, gợi mở ra những suy tư, chiêmnghiệm nơi độc giả.

2 Tình huống thắt nút câu chuyện

Tác giả đã xây dựng một tình huống hết sức đắt giá và có ý nghĩa chotruyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” Tình huống mà Nguyễn Minh Châu đưavào trong tác phẩm chứa đựng nhiều mâu thuẫn, nghịch lý mà ta dễ dàng bắtgặp trong cuộc sống đời thường Nghệ sĩ Phùng được trưởng phòng giao nhiệm

vụ đi chụp thêm cảnh một buổi bình minh đầy sương để bổ sung cho hoàn hảovào bộ sưu tập chuyên đề thuyền và biển: “12 tháng là 12 bức ảnh nghệ thuật vềthuyền và biển” Với tinh thần đầy trách nhiệm của mình, anh đã lặn lội hơn 600cây số để đến một vùng đầm phá miền Trung xa xôi mà anh cho là rất thơ mộng

để săn lấy một bức ảnh hợp với ý đồ nghệ thuật của vị trưởng phòng Suốt mộttuần liền “phục kích” nay Phùng mới có dịp thu vào ống kính một cảnh mà anhrất mãn nguyện: “có lẽ suốt một đời cầm máy ảnh chưa bao giờ tôi được thấymột cảnh “đắt” trời cho như vậy Vì thế nên anh đã nhanh chóng bấm máy liênthanh, đến mức “hết một phần tư cuốn phim”, đó có lẽ là cả một gia tài củangười thợ nhiếp ảnh, nhưng chỉ vì khung cảnh “trước mắt tôi là một bức tranhmực tàu của một danh họa thời cổ”, anh cho đó là “cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoạicảnh” Bởi qua ống kính, Phùng thấy một “mũi thuyền in một nét mơ hồ lòenhòe vào bầu sương mù trắng như sữa có pha đôi chút màu hồng hồng do ánhmặt trời chiếu vào Vài bóng người lớn lẫn trẻ con ngồi im phăn phắc như tượngtrên chiếc mui khum khum,đang hướng mắt vào bờ” Đứng trước cảnh tự nhiên,người nghệ sĩ cảm thấy bức tranh đẹp đến nỗi “đứng trước nó tôi trở nên bốirối” và “trái tim như có cái gì bóp thắt vào” Thế nhưng, chính lúc đang thănghoa trong tột đỉnh khoái cảm khi thưởng thức nghệ thuật, người nghệ sĩ nhiếpảnh và cả người đọc lại phải ngạc nhiên đến sửng sốt khi đứng trước một cảnhtượng nghịch lí đang diễn ra trước mắt

Làm gì có ai ngờ trong cái khung cảnh người nghệ sĩ vừa thu vào máyđẹp đến mức khiến ai ta phải tiêu tốn không ít gia tài của mình , một khung cảnhhài hòa toàn bích, phía sau màn sương thơ mồng mờ ảo lại dần hiện lên một sựthực phũ phàng, trần trụi đầy trớ trêu Nghệ sĩ Phùng đã tận mắt chứng kiến, từchiếc thuyền ngư phủ đẹp như mơ bước ra là người đàn bà xấu xí, dáng vẻ mệtmỏi, cam chịu; cùng một lão đàn ông thô kệch, dữ dằn đi ngay phía sau “Chẳngnói chẳng rằng lão rút cơn giận lửa cháy bằng cách dùng chiếc thắt lưng quật tớitấp vào lưng người đàn bà, lão vừa đánh vừa thở hồng hộc, hai hàm răng nghiếnken két”, “lão nguyền rủa bằng cái giọng rên rỉ đau đớn: “Mày chết đi cho ôngnhờ Chúng mày chết hết đi cho ông nhờ” Nhưng kỳ lạ thay, dù cho bị đánhđập tàn nhẫn, đến cả người chứng kiến như Phùng cũng đau xót, thế nhưngngười đàn bà vẫn “không hề kêu một tiếng, không chống trả, cũng không tìm

cách chạy trốn” Tình huống không thể ngờ này khiến Phùng chỉ biết “há mồm

ra mà nhìn” Từ đây, ngòi bút nhà văn trở nên trầm lắng, buồn bã, yêu thươngnhưng dữ dội đã tài tình hé mở cho người đọc có thể nhìn lại, có dịp đi vào cuộcsống đời thường với bao đa sự, đa đoan của nó Không ít người đọc cho rằngtình huống truyện mà Nguyễn Minh Châu đã cất công xây dựng là tình huốngnhận thức Đây cũng là điều dễ hiểu và hợp lý khi càng đi sâu vào tình huống đãđược vạch ra của tác giả, ta càng ngộ ra, bừng tỉnh nhiều điều Những gì hiệnlên trước mắt mà ta cho đó là toàn bích, mỹ cảnh, đẹp như bức tranh sơn mài

mù sương mờ ảo, nhưng ngược lại, đầy chất mặn chát của cõi bụi trần gian.Cuộc đời luôn chứa đựng nhiều nghịch lý và mâu thuẫn đừng đánh giá sự vậthiện tượng nếu chỉ nhìn ở phía bên ngoài mà phải có góc nhìn đa diện nhiềuchiều để có thể đánh giá đúng nội dung ở bên trong Cũng giống như chiếcthuyền ngoài xa mang vẻ đẹp rất riêng khi ở xa ống kính, tầm mắt người nhìnnhưng khi chiếc thuyền ngoài xa tiến lại gần thì ta lại thấy xảy ra nhiều vấn đềphi lý, nếu ở ngoài xa ta sẽ khó thấy được

Từ hai tình huống ấy, ta nhận ra bao tâm trạng, bao con người, bao vấn đề

có thể xảy đến trong cuộc sống Cảnh bạo lực trong gia đình hàng chài khiến tanhận ra rằng để hiểu được sự thật đời sống hông thể nhìn một cách đơn giản,người nghệ sĩ phải có cái nhìn đa chiều và sâu sắc hơn Hóa ra đằng sau vẻ đẹptoàn bích đầy nghệ thuật mà Phùng vừa chụp được trên mặt biển lại chẳng phải

là ‘đạo đức’ hay ‘chân lý của sự toàn diện;’ mà là sự tồn tại của cái ác, cái khổtrong gia đình hàng chài kia như thứ thuốc độc làm cho những thước phimhuyền diệu mà anh dày công chụp được hiện lên thật ghê sợ Phải chăng nghệthuật phải bắt nguồn từ cuộc đời, nhưng lại có một khoảng cách quá xa với cuộcđời Cuộc đời không đơn giản xuôi chiều mà luôn chứa đựng những nghịch lí,

và con người cũng đầy những phức tạp, bí ẩn không dễ nhận thức, lý giải mộtcách đơn thuần được

3 Giọt nước mắt người đàn bà hàng chài

Nguyễn Minh Châu – người được coi là một trong những “người mởđường tinh anh và tài năng nhất” của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới Sự

“tinh anh” ấy xuất phát từ cảm hứng thế sự, đời tư mang đậm chất triết lý nhânsinh, khác xa với cảm hứng sử thi lãng mạn quen thuộc trước năm 1975 Truyệnngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” đã để lại nhiều suy nghĩ, trăn trở của cuộc đời

Và đặc biệt trong tác phẩm phải kể đến hình ảnh người đàn bà hàng chài đã đểlại hình ảnh trong lòng người nhiều ám ảnh, trăn trở về cuộc sống của con ngườitrong thời kỳ đổi mới

Truyện được kể lại qua lời kể của nhân vật Phùng – một người lính vừabước ra từ cuộc chiến tranh nhiều đau thương mất mát Theo lời đề nghị củatrường phòng, Phùng trở về từ chiến trường xưa để chụp một tấm hình cảnhthuyền và biển cho bộ lịch Tết Tại đây, anh đã phát hiện ra một khung cảnh

“đắt như trời cho” mà mình có thể thu vào máy ảnh, anh nhận thấy trước mắtmình là hình ảnh thuyền biển lúc bình minh “đẹp như tranh mực tàu của mộtdanh họa thời cổ” Đẹp đến mức anh phải bấm liên thanh hết một phần tư cuốnphim Thế nhưng éo le thay, ẩn đằng sau vẻ đẹp mà Phùng vừa thưởng thức,hạnh phúc với mỹ quan mà mới phát hiện ra, hạnh phúc vô cùng thì anh đã phảichứng kiến một cảnh tượng phũ phàng, đó là cảnh một người chồng dữ dằnđánh vợ một cách thô bạo cùng những lời mắng nhiếc: “Mày chết đi cho ôngnhờ Chúng mày chết hết đi cho ông nhờ”, lão tới tấp quất mạnh vào người đàn

bà bằng chiếc thắt lưng da, vừa đánh vừa thở hồng hộc, hai hàm răng nghiếnken két Từ giây phút chứng kiến cảnh tượng này, Phùng từ vui sướng bỗngsửng sốt, kinh ngạc, vì đằng sau cái đẹp mình mới dùng hết gần cả gia tài củamình để thu vào thì lại là một hình ảnh đau đớn, xót xa Nhà văn đã xây dựngtình huống truyện độc đáo và cũng từ tình huống này, nhân vật người đàn bà đãdần hé lộ cho người đọc thấy những đức tính cao đẹp cùng số phận buồn đau

Người đàn bà hàng chài hằng ngày phải gánh chịu những trận đòn dã man

từ người chồng với “3 ngày một trận 5 ngày một trận nặng” Chị đã phải chịu áplực – đó nhưng là một tảng đá mà số phận buộc chị hàng ngày phải gánh trênlưng, đó là nuôi sống cả một gia đình đến 9, 10 người con trong tình cảnh “cơmkhông đủ ăn, áo không đủ mặt” Rồi khi xảy ra những cảnh tượng cha đánh mẹ

bị thằng Phác – con trai chị chứng kiến, nó đã quyết định đi đến hành động lỗiđạo đó là xông vào để đánh chính cha mình, chỉ vì một mục đích duy nhất làbảo vệ cho mẹ, để rồi nhận hai cái bạt tai ngã dúi xuống cát Nếu chi tiết “dòngnước mắt” lăn trên khuôn mặt làn da nhăn nheo chịu nhiều sương gió cuộc đờicủa bà cụ Tứ trong truyện ngắn “Vợ nhặt” thể hiện sự khổ đau, tủi phận, xót xathì “dòng nước mắt” đọng lại trong những nốt rỗ chằng chịt lại thể hiện một nỗiđau đớn bởi hoàn cảnh gia đình khó khăn, bế tắc Chiếc thuyền mà gia đình chịđang phải trú ngụ trên đó rất nhỏ, vậy mà thêm nhà lại đông con khiến khó khănchồng chất khó khăn Số lượng lương thực cá tôm thu được vô cùng ít ỏi, không

đủ cho cả nhà ăn, có đến hôm cả nhà phải ăn xương rồng luộc chấm muối đểsống qua ngày Với những áp lực mà người trụ cột trong gia đình phải mang vácnhư chồng của chị đã khiến anh ta khổ sở vô cùng, lão chồng chỉ còn biết tìmcách giải tỏa bằng cách đánh vợ, bằng bạo lực gia đình, một cảnh tượng khônglối thoát, không có sự kết thúc Nhưng liệu điều đó có xảy ra được không khi cáinghèo trở nên ngày một lớn, cảnh bạo lực gia đình ngày càng một nghiêm trọng.Kéo theo đó là tội ác trái với luân thường đạo lí, thường xuyên có những hànhđộng lỗi đạo của thằng con và nỗi lo lắng của người làm mẹ như chị về sự pháttriển nhân cách lệch lạc của những đứa trẻ thường xuyên phải chứng kiến cảnhcha mình đánh mẹ mình một cách không thương tiếc như vậy Dòng nước mắtlúc này là biểu hiện của một tình mẫu tử thiêng liêng Chồng đánh tới tấp, vồvập như vậy mà chị không hề khóc, làm sao những đòn roi quất vào da vào thịt

mà chị có thể ngậm đắng nuốt cay, chịu đựng Còn khi thấy đứa con mình laođến bố mình như một viên đạn rồi đánh bố mình và nhận về hai cái tát mạnh