Chương trình can thiệp phòng ngừa TNTT tại Đắc Lắc cần tập trung vào nâng cao hiểu biết và thực hành của người dân về thực trạng và cách phòng tránh TNTT trong lao động nông nghiệp, đặc
Trang 1Thực trạng tai nạn thương tích trong lao động trồng cà phê tại tỉnh Đắc Lắc năm 2009
Trần Thị Hồng (*), Nguyễn Thúy Quỳnh (**), Hồ Thị Hiền (***)
Nông nghiệp là ngành nghề có số lượng lao động nhiều nhất nước ta hiện nay Lao động nông nghiệp (LĐNN) có nhiều nguy cơ gây tai nạn thương tích (TNTT), tuy nhiên thông tin về TNTT trong LĐNN
ở Việt Nam còn ít Bài báo này là báo cáo một phần kết quả của nghiên cứu "Thực trạng TNTT và một số yếu tố liên quan tại các vùng nông nghiệp trọng điểm tại Việt Nam" được thực hiện từ 5/2009-12/2010 Mục tiêu của bài báo là mô tả thực trạng TNTT trong lao động trồng cà phê tại tỉnh Đắc Lắc năm 2009 Phương pháp nghiên cứu được sử dụng là mô tả cắt ngang, thông qua phỏng vấn và quan sát 1562 hộ gia đình, sử dụng bộ câu hỏi thiết kế sẵn Kết quả cho thấy, tỷ suất TNTT tử vong trong lao động trồng cà phê là 57/100.000, tỷ suất TNTT không tử vong là 3.149/100.000 Ba nguyên nhân TNTT hàng đầu là vật sắc nhọn, động vật cắn/tấn công và ngã TNTT liên quan đến máy nông nghiệp thường gây ra các thương tổn ở mức độ nặng Hai công đoạn canh tác cà phê có số trường hợp TNTT xảy ra cao vượt trội so với các công đoạn khác, đó là chăm sóc và tạo hình Chương trình can thiệp phòng ngừa TNTT tại Đắc Lắc cần tập trung vào nâng cao hiểu biết và thực hành của người dân về thực trạng và cách phòng tránh TNTT trong lao động nông nghiệp, đặc biệt chú ý đến các nguyên nhân và công đoạn hay xảy ra TNTT
Từ khóa: Tai nạn thương tích, tai nạn lao động, tai nạn lao động nông nghiệp, trồng cà phê
Injuries among coffee production farmers in
Dak Lak province Tran Thi Hong (*), Nguyen Thuy Quynh (**), Ho Thi Hien (***)
In Vietnam, agriculture is the largest contributor to the labour force Although it is one of the most hazardous industries, studies on occupational injury in agriculture in Vietnam remain limited This paper presents a subset of results from a larger study on the "current situation of and associated factors to injuries in key agricultural regions in Vietnam in 2010" The objective was to assess the current situation of injuries related to coffee production in Dak Lak province The study conducted from 5/2009 to 12/2010 using a cross sectional design Structured interviews and observations using safety checklists were conducted with 1.562 households who produce coffee The fatal and non-fatal rates of occupational injuries during coffee production were 57/100,000 and 1.291/100.000 respectively The three leading causes of injuries were: sharp objects, animal bites/attack, and falls Machinery was also a cause that often led to high level of severe injury Most of injuries occurred during the growing and carving aspects of coffee production It is necessary to strengthen injury
Trang 2prevention program in coffee production in Dak Lak These programs should focus on enhancing the awareness and safety practices of farmers on the current situation of injuries, causes of injuries and stages of production that often lead to injury
Key words: Injury, occupational injury, agricultural labour injury, coffee production
Tác giả:
(*) Ths Trần Thị Hồng - Bộ môn Tin học Y tế Công cộng, Đại học Y tế Công cộng.
(**) Ths Nguyễn Thúy Quỳnh - Bộ môn Y học Lao động và bệnh nghề nghiệp, Đại học Y tế Công cộng (***) TS Hồ Thị Hiền - Bộ môn Dịch tễ Thống kê Đại học Y tế Công cộng.
1 Đặt vấn đề
Việt Nam là một nước nông nghiệp, với trên 2/3
dân số sống tại nông thôn và lao động nông nghiệp
chiếm gần 60% lực lượng lao động của cả nước Cà
phê là một mặt hàng nông sản xuất khẩu của Việt
Nam đứng thứ hai trên toàn thế giới [3] Đắc Lắc là
tỉnh có diện tích trồng cà phê lớn nhất nước ta với
190.765 ha Tuy nhiên, vấn đề an toàn vệ sinh lao
động (VSATLĐ) chưa thực sự được chú trọng trong
lao động nông nghiệp nói chung và trong sản xuất
cà phê nói riêng [7] Người lao động nhiều khi chưa
được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng cũng như
các phương tiện bảo hộ lao động, đây là nguyên
nhân dẫn tới TNTT trong quá trình lao động [8,9,6]
Bài báo này là một phần của nghiên cứu lớn hơn về
"Tai nạn thương tích trong lao động nông nghiệp tại
các vùng nông nghiệp trọng điểm tại Việt Nam" do
trường Đại học Y tế Công cộng thực hiện Bài viết
mô tả thực trạng TNTT đối với nông dân trồng cà
phê, từ đó đưa ra những khuyến nghị cho việc xây
dựng chương trình phòng chống TNTT cho người
lao động trồng cà phê
Mục tiêu: Mô tả thực trạng TNTT trong lao
động trồng cà phê tại tỉnh Đắc Lắc năm 2009
2 Phương pháp nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Người lao động trồng cà
phê; Hộ lao động trồng cà phê;
Thời gian và địa điểm: Nghiên cứu được tiến
hành từ tháng 5/2009-12/2010 tại huyện Cưmgar
của tỉnh Đắc Lắc
Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang
Mẫu nghiên cứu và phương pháp thu thập thông tin: 1562 hộ nông dân trồng cà phê được phỏng vấn bằng bộ câu hỏi thiết kế sẵn và bảng kiểm quan sát Thông tin thu thập bao gồm: thông tin chung về HGĐ, thông tin về từng trường hợp TNTT xảy ra trong vòng 1 năm trước thời điểm nghiên cứu của từng thành viên HGĐ, bảng kiểm quan sát yếu tố nguy cơ trong lao động nông nghiệp
TNTT trong lao động trồng cà phê được định nghĩa là tất cả những trường hợp bị TNTT trong khi thực hiện các hoạt động canh tác cà phê, bao gồm: chọn cây giống, xử lý hạt; làm đất; đào hố trồng cây; chăm sóc; tạo hình; thu hoạch; phơi hạt; phân loại; đóng bao bảo quản trước khi chế biến; chế biến; vận chuyển nông sản
Số liệu được nhập liệu, làm sạch và phân tích sử dụng phần mềm SPSS 16.0
3 Kết quả nghiên cứu
Kết quả nghiên cứu được phân tích dựa trên số liệu thu thập được từ 1.562 hộ gia đình trồng cà phê với tổng số 5.271 người tham gia lao động từ 15 trở lên
Có 169 trường hợp TNTT trong LĐ trồng cà phê, trong đó có 3 ca tử vong (ứng với tỷ suất là 57/100.000) và 166 ca không tử vong (ứng với tỷ suất 3.149/100.000) Vì số lượng ca tử vong không đủ để phân tích chi tiết theo các yếu tố khác nhau, trong những phân tích và báo cáo kết quả tiếp theo,
Trang 3nhóm nghiên cứu sẽ tập trung vào mô tả TNTT
không tử vong trong LĐ trồng cà phê
3.1 TNTT không tử vong theo các nguyên nhân
Bảng 1 mô tả tỷ suất TNTT không tử vong trong
LĐ trồng cà phê tại Đắc Lắc theo nguyên nhân
Trong đó, vật sắc nhọn, động vật cắn/tấn công, ngã
là những nguyên nhân hàng đầu gây TNTT với tỷ
suất tương ứng là 930/100.000; 854/100.000,
721/100.000 Mang vác nặng cũng là nguyên nhân
cần lưu ý với tỷ suất cao thứ 4 (323/100.000) Ngoài
ra, các loại hình TNTT khác như ngộ độc trong lúc
phun thuốc, tai nạn lúc đi lại vận chuyển nông sản
(tai nạn giao thông) và thương tích do vật rơi/đè
cũng là các nguyên nhân cần lưu ý đối với lao động
trồng cà phê
Vật sắc nhọn là nguyên nhân gây TNTT cao
nhất tại Đắc Lắc Các loại vật sắc nhọn gây TNTT
cho người lao động chủ yếu là từ các dụng cụ lao
động như dao, kéo tỉa cành, cuốc chiếm 63,3%;
26,5% số trường hợp TNTT do bị cành cây nhọn
đâm; 8,2% số trường hợp là các bộ phận của máy
nông nghiệp như máy tưới cà phê gây ra; 2% còn lại
là do các vật sắc nhọn khác
Động vật cắn/tấn công là nguyên nhân đứng thứ
hai gây TNTT cho nông dân Có tới 61% trường hợp
TNTT do bị ong đốt; 24,4% các trường hợp do côn
trùng như rết, bọ, kiến đốt hoặc cắn; có 12,2%
trường hợp bị rắn cắn và 2,4% còn lại là do những
động vật khác
Ngã là nguyên nhân đứng thứ ba gây TNTT cho
nông dân trồng cà phê Kết quả phân tích cho thấy,
hơn 50% số trường hợp ngã do trượt chân, bước hụt; 25% các trường hợp là do vấp ngã và 11,8% các trường hợp do va đụng trong quá trình LĐNN Số còn lại là ngã do va đập với vật đang chuyển động
3.2 TNTT theo tuổi và giới
Những nông dân trong độ tuổi 55-64 có tỷ suất TNTT không tử vong cao nhất (6762/100.000), tiếp đến là các nhóm người trong độ tuổi 45-54 (4.603/100.000), 35-44 (4.578/100.000) và 25-34 (4.057/100.000) Tỷ suất này thấp hơn ở nhóm trẻ tuổi 15-24 và nhóm người lao động già trên 65 tuổi Tỷ suất TNTT không tử vong của nam là 4420/100.000 - cao gấp 2,3 lần so với tỷ suất TNTT của nữ (1191/100.000) Xu hướng này thể hiện ở hầu hết các nguyên nhân (biểu đồ 1)
3.3 TNTT liên quan đến máy nông nghiệp
Kết quả cho thấy có 11 ca TNTT liên quan đến máy nông nghiệp trong đó có 1 ca tử vong với tỷ suất 19/100.000 nông dân và 10 ca không tử vong tương ứng với tỷ suất 190/100.000 nông dân Tuy nhiên, gần 2/3 số trường hợp TNTT do máy nông nghiệp bị ở mức độ nặng, tức là phải nằm điều trị tại bệnh viện hoặc/và thực hiện ít nhất 1 phẫu thuật/thủ thuật (63,6%) Những ca còn lại bị thương
ở mức độ vừa, tức là cần có chăm sóc y tế nhưng không phải nằm viện và không cần làm phẫu thuật/thủ thuật
3.4 TNTT ở các công đoạn canh tác cà phê
Kết quả phân tích nguyên nhân gây thương tích theo công đoạn canh tác sẽ giúp cho chúng ta thấy được công đoạn nào có nguy cơ cao gây thương tích cho người lao động để từ đó có biện pháp phòng chống phù hợp Bảng 2 mô tả số các ca TNTT
Bảng 1 Tỷ suất TNTT không tử vong trên 100,000
lao động theo các nguyên nhân trong LĐ
trồng cà phê tại Đắc Lắc
Biểu đồ 1 Tỷ suất TNTT không tử vong theo
nguyên nhân và giới tính trong lao động trồng cà phê tại Đắc Lắc
Trang 4không tử vong theo từng công đoạn canh tác với các
nguyên nhân TNTT chủ yếu xảy ra trong công
đoạn đó
Kết quả nghiên cứu cho thấy TNTT xảy ra ở
9/12 công đoạn Chăm sóc và tạo hình là 2 công
đoạn mà người lao động hay mắc TNTT nhất với số
ca mắc chiếm 41,6% và 35,5% tương ứng Tiếp đến
là công đoạn thu hoạch (8,4%), vận chuyển (7,2%)
Còn lại là công đoạn đào hố và các công đoạn khác
"Chăm sóc" bao gồm các công việc như bón
phân, tưới nước, làm cỏ, phun thuốc… Bảng 2 cho
thấy các loại TNTT thường gặp ở công đoạn này
bao gồm: TNTT do động vật cắn/tấn công (chiếm
36,2%), vật sắc nhọn như dao, kéo làm cỏ (27,5%)
và ngã (15,9%) Ngoài ra, ngộ độc trong khi phun
thuốc sâu và tai nạn lúc đang vận chuyển nông sản
(TNGT) cũng là một trong những nguyên nhân cần
lưu ý ở công đoạn này
Tạo hình là công đoạn bao gồm các việc liên
quan đến nuôi thân, tỉa cành, cưa đốn Vật sắc nhọn
là nguyên nhân hàng đầu gây TNTT, chiếm gần
một nửa số trường hợp TNTT trong công đoạn này
(45,5%) Kể đến tiếp theo là các nguyên nhân do
động vật cắn/tấn công (27%), ngã (gần 17%) và
mang vác nặng/quá sức (10,2%)
Ở hai công đoạn "thu hoạch" và "vận chuyển",
ngã và mang vác nặng/quá sức là các nguyên nhân chính gây TNTT cho người nông dân Công đoạn
"đào hố trồng cây" có 4 trường hợp bị TNTT đều
do ngã
4 Bàn luận
Tỷ suất TNTT không tử vong trong LĐ trồng cà phê tại Đắc Lắc là 3.149/100.000, cao gấp 2,4 lần tỷ suất TNTT trong trồng chè tại Thái Nguyên và cao gấp 2,8 lần tỷ suất TNTT trong trồng lúa tại Đồng Tháp [5] So với một số nghiên cứu tại các nước trên thế giới, tỷ suất này cũng tương đối cao Theo thống kê ở Phần Lan, tỷ suất TNTT không tử vong trong LĐ nông nghiệp của những người đi làm thuê là 2.428/100.000 [12], một nghiên cứu ở Ấn Độ cho thấy tỷ suất TNTT là 1.278/100.000 nông dân [14]
Nguyên nhân hàng đầu gây TNTT không tử vong ở Đắc Lắc là vật sắc nhọn, mà chủ yếu là do các dụng cụ lao động cầm tay như dao, kéo tỉa cành, cuốc Đây là điểm đặc thù của lao động nông nghiệp ở Việt Nam khi mà việc sử dụng các dụng cụ lao động thủ công còn nhiều mặc dù cơ giới hóa trong nông nghiệp đã và đang được đẩy mạnh Kết quả này cũng có nét tương đồng với kết quả một nghiên cứu tại Trung Quốc: các dụng cụ lao động cầm tay là nguyên nhân gây TNTT hàng đầu cho người nông dân, chiếm 50% trong tổng số các ca TNTT [14] Tại Ấn Độ, một nghiên cứu ở quận Uttar Pradesh cũng cho thấy tỷ lệ người nông dân
bị thương do các dụng cụ lao động cầm tay đứng thứ
2 trong các nguyên nhân TNTT trong LĐNN Nghiên cứu về TNTT trong nông nghiệp tại miền bắc Ấn Độ của Adash và công sự (2008) cũng chỉ ra rằng TNTT do các dụng cụ lao động cầm tay là một vấn đề cần quan tâm, chiếm 58% trong tổng số các
ca TNTT [13] Có lẽ sự tương đồng này xuất phát từ sự giống nhau về đặc thù và điều kiện sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam, Trung Quốc và Ấn Độ, nơi mà người nông dân vẫn cần phải sử dụng sức lao động, các thao tác và các dụng cụ lao động thủ công trong nhiều công đoạn sản xuất Do vậy tần suất xuất hiện TNTT sẽ xảy ra trong các hoạt động đó và có liên quan tới các dung cụ lao động mà người nông dân sử dụng Đây là một đặc điểm khác với các nước phát triển như Mỹ, Canada, Úc, nơi sản xuất nông nghiệp được cơ giới hóa cao và triệt để trong các khâu của sản xuất Ở những nước này, tỷ
Bảng 2 Các loại TNTT không tử vong và mức độ
thương tổn theo từng công đoạn canh tác
cà phê tại tỉnh Đắc Lắc
Trang 5lệ TNTT liên quan đến máy móc lại cao hàng đầu
trong các loại TNTT nông nghiệp [1,15,18], TNTT
do vật sắc nhọn thường không thấy được đề cập
Việc người nông dân sử dụng bảo hộ lao động
không đúng và không đầy đủ có thể là yếu tố khiến
họ không được bảo vệ Đối với các loại hình TNTT
do các dụng cụ lao động cầm tay gây ra, nếu chú ý
sử dụng găng tay hoặc đồ bảo hộ, tần suất bị thương
tích có thể sẽ giảm đi Một số nghiên cứu gần đây
cho thấy, tuân thủ VSATLĐ như trang bị bảo hộ khi
làm việc của người nông dân Việt Nam còn rất hạn
chế [4,7,6] Lý do mà người nông dân ngại sử dụng
các phương tiện BHLĐ là do họ cảm thấy bị vướng,
bị cản trở hoặc làm chậm quá trình lao động của họ
[6] Điều này cũng có thể do họ chưa quen sử dụng
hoặc cũng có thể do các phương tiện bảo hộ hiện
nay chưa thực sự gọn gàng và thuận tiện cho người
lao động
Động vật cắn/tấn công là nguyên nhân gây
TNTT không tử vong cao thứ 2 tại Đắc Lắc, chủ yếu
là bị ong đốt, rắn/rết cắn Đây có lẽ là điểm đặc
trưng của ngành nông nghiệp trồng cà phê, khác
biệt với các ngành nông nghiệp khác như ngành
trồng lúa, tỷ suất TNTT do động vật cắn/tấn công ít
hơn [5] và nếu có thì thường là do trâu/bò húc [9]
Trong báo cáo điều tra của Cục ATLĐ, động vật
cắn/tấn công là một trong những nguyên nhân chính
gây thương tích cho người lao động [9]
Ngã là nguyên nhân thứ 3 gây TNTT cho người
nông dân trồng cà phê Đây là loại hình TNTT hay
gặp không những trong nông nghiệp mà trong các
hoạt động sinh hoạt và lao động khác [2] Trong các
chương trình phòng ngừa TNTT cũng rất cần lưu ý
loại hình này
TNTT do máy nông nghiệp thường được nhắc
đến nhiều trong các nghiên cứu về TNTT trong LĐ
nông nghiệp tại các nước phát triển [11,15,21,
16,17,8] và cả trong các nghiên cứu ở các nước đang
phát triển [10,14,19,20] Tại Việt Nam những năm
gần đây, việc đưa máy móc vào thực hiện hỗ trợ sức người trong nhiều công đoạn sản xuất đang gia tăng kéo theo số ca TNTT do máy nông nghiệp có xu hướng tăng [8,9] Nghiên cứu này phát hiện 11 ca TNTT liên quan đến máy nông nghiệp, trong đó có
1 ca tử vong và 10 ca không tử vong nhưng mức độ thương tổn đa phần là vừa và nặng, tức là nạn nhân phải nằm viện ít nhất 1 ngày hoặc/và phải thực hiện những phẫu thuật/thủ thuật tại viện, thậm chí tử vong Như vậy, so với các loại TNTT khác như vật sắc nhọn, động vật cắn TNTT liên quan đến máy nông nghiệp có tỷ suất thấp hơn nhưng hậu quả về sức khỏe cho người lao đông lại trầm trọng hơn rất nhiều Nhận định này cũng tương tự như kết quả của một số nghiên cứu khác [9,10,14] Để phòng tránh loại TNTT này, việc tập huấn, hướng dẫn cho người nông dân về an toàn trong sử dụng máy nông nghiệp là hết sức cần thiết [4]
Hai công đoạn canh tác có tỷ lệ mắc TNTT nhiều nhất và cao vượt trội so với các công đoạn của trồng cà phê là chăm sóc và tạo hình, đây là hai công đoạn chính Trong các công đoạn này, người nông dân phải sử dụng các phương tiện lao động như cuốc, dao, kéo tỉa cành để làm việc; phải dành nhiều thời gian làm việc tại rẫy cà phê hơn nên tần suất mắc TNTT sẽ nhiều hơn các công công đoạn khác Công đoạn vận chuyển và thu hoạch thường gây ra do ngã và mang vác nặng
Cần cung cấp thông tin cho người nông dân trồng cà phê về các nguyên nhân và nguy cơ mắc TNTT, đặc biệt là TNTT do vật sắc nhọn, động vật cắn và ngã, và hai công đoạn hay mắc TNTT nhất đó là chăm sóc và tạo hình
Truyền thông nâng cao hiểu biết của người dân về thực hành phòng tránh TNTT trong lao động trồng cà phê như tăng cường sử dụng BHLĐ và an toàn trong sử dụng máy nông nghiệp cũng là vấn đề cần thiết nhằm giảm thiểu TNTT trong lao động trồng cà phê
Trang 6Tài liệu tham khảo
Tiếng Việt
1 Bùi Thị An, Mai Thị Dần (2009) Thực trạng An toàn vệ
sinh lao động nông nghiệp của Hà nội, Viện Tài nguyên,
Môi trường, Giới vì phát triển cộng đồng, Hà Nội.
2 Lê Vũ Anh, Lê Cự Linh, Phạm Việt Cường và cs (2002),
Điều tra cơ bản tình hình chấn thương tại Việt Nam - VMIS,
Trường Đại học Y tế Công cộng, Hà nội.
3 Cà phê Việt Nam trên con đường khẳng định thương
hiệu (2012) Đắc Lắc, truy cập ngày 17/5/2012-2012, tại
trang web
http://www.sonongnghiepdaklak.gov.vn/index.php?option
=com_content&task=view&id=1815.
4 Đoàn Minh Hòa (2006) Thực trạng tai nạn lao động và
giải pháp phòng chống, Cục An toàn lao động Bộ Lao
động-Thương binh- Xã hội.
5 Nguyễn Thúy Quỳnh, Trần Thị Hồng, Hồ Thị Hiền, Phạm
Việt Cường, Nguyễn Thị Vân (2011) "Thực trạng tai nạn
thương tích trong lao động nông nghiệp tại các vùng nông
nghiệp trọng điểm Việt Nam" Tạp chí Y học Thực hành.
786, tr 6.
6 Nguyễn Thúy Quỳnh, Hồ Thị Hiền, Trần Thị Hồng, Phạm
Việt Cường, Nguyễn Thị Vân (2011) "Một số yếu tố ảnh
hưởng tới tai nạn thương tích trong lao động tại các vùng
nông nghiệp trọng điểm của Việt Nam", Tạp chí Y học Thực
hành 786, tr 6.
7 Nguyễn Thị Thơm (2009) Tình hình công tác ATVSLĐ
trong sản xuất nông nghiệp và vai trò của Hội Nông dân Việt
nam, Ban xã hội - Dân số- Gia đình Trung ương Hội Nông
dân Việt Nam, Hà Nội.
8 Đinh Hạnh Thưng (2009) An toàn vệ sinh lao động đối
với lao động nông nghiệp Tài liệu hội thảo an toàn vệ sinh
lao động đối với lao động nông nghiệp ở Việt Nam Hội An
toàn vệ sinh lao động Việt Nam, Hà Nội.
9 Báo cáo điều tra Đánh giá tình hình vệ sinh an toàn lao
động trong nông nghiệp tại Việt Nam (2006) Cục An toàn
lao động - Bộ Lao động Thương binh Xã hội, Hà Nội.
Tiếng Anh
10 Mukherjee Amitawa, Chang Ping (2008) Agricultural
Machinery Safety - a Pepertual theme of human society.
11 Canadian Center for Occupational Health and Safety (2009).s Avoiding Harm on the Farm, Health and Safety Report.
12 Farmers' risk of fatal accidents at work has fallen by nearly one-fifth in ten years (2008) Occupational accident statistics 2008, Statistics Finland
13 Adarsh Kumar, J.K Singh, Dinesh Mohan, Mathew Varghese (2008) "Farm hand tools injuries: A case study from northern India", Safety Science 46(1), tr 10.
14 SK Patel, M.R Varma, Adarsh Kumar (2010).
"Agricultural injuries in Etawah district of Uttar Pradesh in India", Safety Science(48), tr 8.
15 Gopinath R Narasimhan, Yingwei Penga, Trever G Crowe, Louise Hagel, James Dosmand, William Picketta (2010) "Operational safety practices as determinants of machinery-related injury on Saskatchewan farms", Accident Analysis and Prevention, tr 6.
16 Christine Solomon (2002) "Accidental injuries in agriculture in the UK", Society of Occupational Medicine 52(8), tr 6.
17 Juha Suutarinen (2003) Occupational Accidents in Finnish Agriculture - Causality Managerial Aspects for Prevention, Doctoral Dissertation, Agrifood Research Reports 39, MTT Agrifood Research Findland, Findland.
18 The Canadian Federation of agriculture (2009) Fact sheet #6, 2009, truy cập ngày 19/7-2010, tại trang.
19 Sanderson WT, Madsen MD, Rautiainen R, Kelly KM, Zwerling C, Taylor CD, Reynolds SJ, Stromquist AM, Burmeister LF, Merchant JA (2006), "Tractor overturn concerns in Iowa: perspectives from the Keokuk county rural health study", Journal of Agricultural Safety and Health 12(1).
20 Xiang Huiyun, Zengzhen Wang, Lorann Stallones, Thomas J Keefe, Xuzhen Huang,Xianghua Fu (2000).
"Agricultural Work-Related Injuries Among Farmers in Hubei, People's Republic of China", American Journal of Public Health 8(90), tr 1269-1276.
21 National Center for Farmworker Health Fact about Farmworkers, truy cập ngày 19/7-2010, tại trang web http://www.cdc.gov/niosh/topics/aginjury/.
