MỞ ĐẦU Báo cáo chính trị tại Đại hội XII của Đảng đánh giá: “Trên thế giới, trong những năm tới tình hình sẽ còn nhiều diễn biến rất phức tạp, nhưng hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn” và Báo cáo chính trị tại Đại hội XIII của Đảng nêu: “Thế giới đang trải qua những biến động to lớn, diễn biến rất nhanh chóng, phức tạp, khó dự báo. Hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn, song đang đứng trước nhiều trở ngại, khó khăn; cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, xung đột cục bộ tiếp tục diễn ra dưới nhiều hình thức, phức tạp và quyết liệt hơn, làm gia tăng rủi ro đối với môi trường kinh tế, chính trị, an ninh quốc tế. Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế… tiếp tục tiến triển nhưng đang bị thách thức bởi sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn và sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc cực đoan. Luật pháp quốc tế và các thể chế đa phương toàn cầu đứng trước những thách thức lớn”. Nhìn chung, mặc dù cục diện thế giới tiếp tục biến đổi theo xu hướng đa cực, đa trung tâm, về cơ bản các nước lớn vẫn vừa hợp tác, vừa cạnh tranh, song khía cạnh “đấu tranh, kiềm chế lẫn nhau gay gắt hơn. Chủ nghĩa dân tộc cực đoan, chủ nghĩa cường quyền nước lớn, chủ nghĩa thực dụng trong quan hệ quốc tế gia tăng”. Đại hội XIII của Đảng cũng đánh giá rất cụ thể là “Các nước đang phát triển, nhất là các nước nhỏ đứng trước nhiều khó khăn, thách thức mới”. Các nước lớn trong giai đoạn hiện nay đã điều chỉnh chiến lược của mình. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn tiếp tục diễn biến phức tạp, là cạnh tranh chiến lược mang tính quy luật giữa cường quốc đang lên và cường quốc tại vị. Xu hướng cạnh tranh diễn ra quyết liệt trên tất cả các lĩnh vực, như thương mại, công nghệ, ngoại giao, quân sự, dân chủ, nhân quyền và trên các diễn đàn đa phương, như Liên hợp quốc, Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC), Tổ chức Y tế thế giới (WHO). Trong bối cảnh như vậy, sự cọ sát và cạnh tranh chiến lược, điều chỉnh chiến lược, tranh giành ảnh hưởng giữa các nước lớn ngày càng gia tăng, quyết liệt, tác động sâu rộng đến an ninh, chính trị thế giới. Do đó Đảng ta đã thực hiện chiến lược “thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển; đa dạng hóa, đa phương hóa trong quan hệ đối ngoại; chủ động và tích cực hội nhập quốc tế; là bạn, là đối tác tin cậy và thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế… Trên cơ sở vừa hợp tác, vừa đấu tranh, hoạt động đối ngoại nhằm phục vụ mục tiêu giữ vững môi trường hòa bình, ổn định, tranh thủ tối đa nguồn lực bên ngoài để phát triển đất nước, nâng cao đời sống nhân dân; kiên quyết, kiên trì đấu tranh bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc; bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân và chế độ xã hội chủ nghĩa; nâng cao vị thế, uy tín của đất nước và góp phần vào sự nghiệp hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội trên thế giới”. Qua thời gian học tập và nghiên cứu về các chuyên đề của môn học Quan hệ quốc tế do các Giảng viên Viện Quan hệ quốc tế - Học Viện Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh giảng dạy em mạnh dạn chọn chủ đề: “Sự tác động của các nhân tố đến sự điều chỉnh chiến lược của các nước lớn trong giai đoạn hiện nay, liên hệ thực tiễn tại đơn vị công tác”, để viết bài thu hoạch môn. Do kiến thức, phương pháp tiếp cận và tài liệu còn hạn chế nên bài thu hoạch khó trách khỏi những thiếu sót, em rất mong được sự góp ý của thầy, cô giáo Bộ môn để bài thu hoạch của em được hoàn chỉnh hơn. Em xin trân trọng cảm ơn!
Trang 1MỤC LỤC
MỞ ĐẦU……… 2
NỘI DUNG……… 4
1 SỰ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC NHÂN TỐ ĐẾN SỰ ĐIỀU CHỈNH CHIẾN LƯỢC CỦA CÁC NƯỚC LỚN TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY ………
4 1 1 Nhân tố quốc tế ……… 4
1.1.1 Cách mạng khoa học - công nghệ, đặc biệt là Cách mạng công nghiệp 4.0 ……… 4
1.1.2 Toàn cầu hóa ……… 6
1.1.3 Lợi ích quốc gia - dân tộc được đề cao ……… 6
1.1.4 Các vấn đề toàn cầu cấp bách ……… 7
1.2 Nhân tố trong nước ……… 8
1.2.1 Nhân tố trong nước của Mỹ ……… 8
1.2.2 Nhân tố trong nước của Trung Quốc ……… 9
1.2.3 Nhân tố trong nước của Nhật Bản ……… 12
1.2.4 Nhân tố trong nước của Nga ……… 13
2 LIÊN HỆ TẠI ĐƠN VỊ CÔNG TÁC ……… 15
KẾT LUẬN ……… 27
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 28
Trang 2MỞ ĐẦU
Báo cáo chính trị tại Đại hội XII của Đảng đánh giá: “Trên thế giới,trong những năm tới tình hình sẽ còn nhiều diễn biến rất phức tạp, nhưng hòabình, độc lập dân tộc, dân chủ, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn” và Báocáo chính trị tại Đại hội XIII của Đảng nêu: “Thế giới đang trải qua nhữngbiến động to lớn, diễn biến rất nhanh chóng, phức tạp, khó dự báo Hòa bình,hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn, song đang đứng trước nhiều trở ngại,khó khăn; cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, xung đột cục bộ tiếp tụcdiễn ra dưới nhiều hình thức, phức tạp và quyết liệt hơn, làm gia tăng rủi rođối với môi trường kinh tế, chính trị, an ninh quốc tế Toàn cầu hóa và hộinhập quốc tế… tiếp tục tiến triển nhưng đang bị thách thức bởi sự cạnh tranhảnh hưởng giữa các nước lớn và sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc cực đoan.Luật pháp quốc tế và các thể chế đa phương toàn cầu đứng trước những tháchthức lớn” Nhìn chung, mặc dù cục diện thế giới tiếp tục biến đổi theo xuhướng đa cực, đa trung tâm, về cơ bản các nước lớn vẫn vừa hợp tác, vừacạnh tranh, song khía cạnh “đấu tranh, kiềm chế lẫn nhau gay gắt hơn Chủnghĩa dân tộc cực đoan, chủ nghĩa cường quyền nước lớn, chủ nghĩa thựcdụng trong quan hệ quốc tế gia tăng” Đại hội XIII của Đảng cũng đánh giárất cụ thể là “Các nước đang phát triển, nhất là các nước nhỏ đứng trướcnhiều khó khăn, thách thức mới”
Các nước lớn trong giai đoạn hiện nay đã điều chỉnh chiến lược củamình Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn tiếp tục diễn biến phức tạp, làcạnh tranh chiến lược mang tính quy luật giữa cường quốc đang lên và cườngquốc tại vị Xu hướng cạnh tranh diễn ra quyết liệt trên tất cả các lĩnh vực,như thương mại, công nghệ, ngoại giao, quân sự, dân chủ, nhân quyền và trêncác diễn đàn đa phương, như Liên hợp quốc, Tổ chức Thương mại thế giới(WTO), Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC), Tổchức Y tế thế giới (WHO)
Trong bối cảnh như vậy, sự cọ sát và cạnh tranh chiến lược, điều chỉnh
Trang 3chiến lược, tranh giành ảnh hưởng giữa các nước lớn ngày càng gia tăng,quyết liệt, tác động sâu rộng đến an ninh, chính trị thế giới Do đó Đảng ta đãthực hiện chiến lược “thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ,hòa bình, hợp tác và phát triển; đa dạng hóa, đa phương hóa trong quan hệ đốingoại; chủ động và tích cực hội nhập quốc tế; là bạn, là đối tác tin cậy vàthành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế… Trên cơ sở vừa hợp tác,vừa đấu tranh, hoạt động đối ngoại nhằm phục vụ mục tiêu giữ vững môitrường hòa bình, ổn định, tranh thủ tối đa nguồn lực bên ngoài để phát triểnđất nước, nâng cao đời sống nhân dân; kiên quyết, kiên trì đấu tranh bảo vệvững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc;bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân và chế độ xã hội chủ nghĩa; nâng cao vịthế, uy tín của đất nước và góp phần vào sự nghiệp hòa bình, độc lập dân tộc,dân chủ và tiến bộ xã hội trên thế giới”.
Qua thời gian học tập và nghiên cứu về các chuyên đề của mônhọc Quan hệ quốc tế do các Giảng viên Viện Quan hệ quốc tế - Học ViệnHành chính Quốc gia Hồ Chí Minh giảng dạy em mạnh dạn chọn chủ đề: “Sựtác động của các nhân tố đến sự điều chỉnh chiến lược của các nước lớn tronggiai đoạn hiện nay, liên hệ thực tiễn tại đơn vị công tác”, để viết bài thu hoạchmôn Do kiến thức, phương pháp tiếp cận và tài liệu còn hạn chế nên bài thuhoạch khó trách khỏi những thiếu sót, em rất mong được sự góp ý của thầy,
cô giáo Bộ môn để bài thu hoạch của em được hoàn chỉnh hơn
Em xin trân trọng cảm ơn!
Trang 4NỘI DUNG
1 SỰ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC NHÂN TỐ ĐẾN SỰ ĐIỀU CHỈNH CHIẾN
LƯỢC CỦA CÁC NƯỚC LỚN TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
độ chuyển sang Cách mạng công nghiệp 4.0 Điều này đã và càng làm thayđổi tư duy của các nước về thế giới quan và chiến lược phát triển, thay đổiphương thức quan hệ giữa các quốc gia, làm gia tăng tiềm lực sức mạnh cho
các nước lớn: sức mạnh tổng lực quốc gia, sức mạnh mềm, sức mạnh thông minh’, tạo khả năng chi phối, kiềm tỏa cho các nước lớn không chỉ ở khu vực
mà trên toàn cầu
Trong lịch sử mỗi khi có sự quá độ này, thế giới thường bị đảo lộn lớn
về kinh tế, thường là những cuộc khủng hoảng, suy thoái để tái cơ cấu lại theohướng hợp lý hơn cho sự phát triển tiếp theo, về chính trị, quyền lực, cũng là
sự tập hợp của các nước lớn thành “phe”, “trục” để phân chia lại ảnh hưởng,sắp xếp lại trật tự Sự quá độ lần này cũng không ngoài quỹ đạo đó, nhưngkhác trước ở nhiều điểm:
Một là, ở góc độ kinh tế, nếu như trước đây cuộc khủng hoảng thừa
1929-1933 có lý thuyết “bàn tay hữu hình” của nhà kinh tế học John Maynard
Trang 5Keynes (1883-1946) là giải pháp hữu hiệu, thi cuộc khủng hoảng của thế giới
từ năm 2008 đến nay vẫn chưa tìm được “thuốc giải” hữu hiệu Các giải pháptheo lý thuyết Keynes trước đây được chính phủ các nước lớn đưa ra như “góicứu trợ” hay “thắt lưng buộc bụng” chỉ là “giải pháp tình thế” không nhữngkhông chữa “khỏi bệnh” mà còn làm bùng phát các phong trào xã hội mớinhư “phong trào chiếm phố Wall”, “phong trào chống toàn cầu hóa” hay
“Brexit”
Hai là, ở góc độ quyền lực, cạnh tranh giữa các nước lớn vẫn rất gay
gắt, khốc liệt nhưng không dẫn đến chiến tranh quy mô lớn - chiến tranh thếgiới Khi độ gay gắt của mâu thuẫn giữa các nước lớn đến “đỉnh điểm”, thì họchuyển sang thỏa hiệp với nhau để bảo vệ lợi ích của quốc gia, phe nhóm, tậpđoàn, hoặc đẩy mâu thuẫn xung đột sang nước thứ ba hay khu vực khác, biếnnhững nơi này thành địa bàn giao chiến, “thể hiện” về sức mạnh của vũ khí,công nghệ mới
Ba là, những thành tựu mới của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đang
đặt các thể chế hợp tác, hội nhập khu vực, toàn cầu hiện nay trước nhữngthách thức lớn, phải điều chỉnh lại cả về cấu trúc lẫn nguyên tắc vận hành cho
đủ mạnh, thích ứng với những biến đổi để tiếp tục phát triển
Sự phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 với mũinhọn là trí tuệ nhân tạo và tự động hóa thông minh đang làm thay đổi nhữngnền tảng cốt lõi trên tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là kinh tế và an ninh, quốcphòng Các cường quốc hàng đầu thế giới, nhất là Mỹ và Trung Quốc đangtiến hành tái cấu trúc lại nền kinh tế theo hướng “xanh, sạch, thông minh”.Phương thức và hình thái cạnh tranh cũng đang thay đổi theo hướng chiếntranh công nghệ cao và chiến tranh không gian mạng, trên vũ trụ Những điềuchỉnh tầm chiến lược này của các nước lớn đòi hỏi các nước khác cần phải cóđối sách kịp thời, phù hợp với tình hình mới
Như vậy là, tác động của cách mạng khoa học - công nghệ đến cácnước lớn rất mạnh mẽ, vừa tạo thời cơ nhưng cũng đặt các nước này trướcnhững thách thức lớn buộc phải điều chỉnh chiến lược phát triển của mình cho
Trang 6phù hợp nhằm tăng cường sức mạnh tổng hợp quốc gia.
1.1.2 Toàn cầu hóa
Toàn cầu hóa là quá trình tất yếu khách quan của thế giới ngày nay, baotrùm tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, thu hút sự tham gia của phần lớncác quốc gia trên thế giới Toàn cầu hóa tạo nên sự tùy thuộc lẫn nhau ngàycàng lớn giữa các nước, tạo xu thế hòa bình, hợp tác, phát triển cùng với sựcạnh tranh khốc liệt trên phạm vi toàn cầu
Dưới tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, toàn cầu hóa hiệnnay có những đặc điểm khác với giai đoạn trước đó
Thứ nhất, mức độ gắn kết và toàn cầu hóa kinh tể thế giới đã đạt ở mức
khá cao, do đó tốc độ toàn cầu hóa trong thời gian tới sẽ khó diễn ra nhanhchóng và tác động mạnh mẽ, rõ rệt đến đời sống xã hội của các quốc gia nhưnhững thập niên trước Lộ trình chính sách thúc đẩy toàn cầu hóa sẽ bị chậmlại một cách tương đối và cần có thời gian mới có thể khởi động một vòngđàm phán mới
Thứ hai, sự chững lại của các vòng đàm phán toàn cầu sẽ thúc đẩy các
nước đẩy mạnh liên kết khu vực và song phương thông qua các Thỏa thuận tự
do hóa thương mại song phương (FTA) Trào lưu này đã và đang lôi cuốnnhiều nước tham gia và mở rộng sang cả các lĩnh vực mới như dịch vụ (gắnvới đầu tư), nông nghiệp (trợ cấp, mở cửa thị trường), một mặt làm tăng chủnghĩa khu vực, chủ nghĩa bảo hộ; mặt khác lại tạo ra động lực nhằm tháo gỡdần bế tắc về những vấn đề nhạy cảm chính trị để khởi động lại vòng đàmphán đa phương mới Đặc điểm mới này buộc các quốc gia, trong đó có cácnước lớn, phải nắm bắt và điều chỉnh chiến lược của mình cho phù hợp
1.1.3 Lợi ích quốc gia - dân tộc được đề cao
Lợi ích quốc gia - dân tộc là yếu tố cơ bản nhất quyết định thái độ vàquan hệ giữa các nước trong bối cảnh toàn cầu hóa và Cách mạng côngnghiệp 4.0 Do đó, trong chiến lược của mình, các nước nói chung, các nướclớn nói riêng luôn đặt lợi ích quốc gia - dân tộc lên hàng đầu và tiến hành cácbước đi như:
Trang 7Một là, đổi mới tư duy về phát triển Mục tiêu phát triển chuyển từ tăng
trường (tăng GDP) sang phát triển và phát triển bền vững (tăng trường kinh tếđồng thời với phát triển xã hội và bảo vệ môi trường) Quan điểm về nguồnlực cho phát triển cũng thay đổi, từ vốn hữu hình (tài chính, vật chất) sangvốn con người (tri thức) và vốn xã hội (văn hóa, tập quán) Ngoài ra, các vấn
đề về công bằng trong phân phối và hưởng thụ thành quả tăng trưởng cũngngày càng trở nên nổi trội Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế, việc bảo vệquyền lợi của người lao động đã được đặt ra nghiêm túc hơn Do đó, vấn đềxóa đói, giảm nghèo và thu hẹp khoảng cách phát triển đã trở thành một chủ
đề lớn trong tư duy về phát triển
Hai là, quan niệm về chiến tranh và hòa bình Trong một vài thập niên
tới, ít có khả năng xảy ra chiến tranh thế giới; hòa bình, hợp tác sẽ tiếp tục là
xu thế chủ đạo của quan hệ quốc tế Nhưng xung đột cục bộ như: nước lớnđánh nước nhỏ, các nước lớn “xung đột” ở khu vực “ngoại vi”, có khả năngphức tạp hơn Bên cạnh đó, các diễn biến địa-chiến lược mới cũng đầy bấttrắc khó lường Chưa thể loại trừ khả năng xảy ra những biến động lớn về anninh và chính trị của thế giới, kể cả chiến tranh dưới tác động của thay đổi cănbản trong cán cân so sánh lực lượng giữa các nước lớn Các nước lớn vẫnchưa có cơ chế hữu hiệu ngăn ngừa và quản lý xung đột khi tình huống khủnghoảng xảy ra Cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn ở khu vực “ngoại vi”,các nước theo chiến lược “hòa với nước lớn, bành trướng sang nước nhỏ” cóthể trở thành xu thế nổi trội của xung đột trong một vài thập niên tới Ở phạm
vi toàn cầu, bất ổn xã hội là điều kiện nuôi dưỡng chủ nghĩa cực đoan, khủng
bố và tội phạm xuyên quốc gia, làm cho môi trường an ninh quốc tế càngcăng thẳng hơn Toàn cầu hóa và vấn đề người di cư đã làm thay đổi thịtrường việc làm, ảnh hưởng đến phúc lợi xã hội, tạo ra những nguyên nhântiềm tàng gây mất an ninh, ổn định chính trị ở phương Tây, nhất là các cườngquốc hàng đầu, buộc các nước này phải điều chỉnh chiến lược của mình
1.1.4 Các vấn đề toàn cầu cấp bách
Những vấn đề toàn cầu cấp bách được hiểu là những vấn đề mà tác
Trang 8động của chúng lại gây nguy hiểm to lớn đe dọa đến sự tồn vong của nhânloại Việc khắc phục những hậu quả đó vô cùng phức tạp, khó khăn, lâu dài,đòi hỏi phải có sự phối hợp của tất cả các quốc gia - dân tộc trên thế giới mới
có thể làm được Các vấn đề khủng bố, di dân, biến đổi khí hậu toàn cầu,nước biển dâng, các hiện tượng thời tiết cực đoan, thảm họa thiên nhiên, dịchbệnh lây lan mà điển hình hiện nay là đại dịch Covid-19, ô nhiễm môitrường đang trở thành những thách thức an ninh phi truyền thống, đòi hỏicác nước phải tăng cường năng lực, chuẩn bị nguồn lực để sẵn sàng ứng phóvới các tình huống khẩn cấp Sự gia tăng các mất cân bằng toàn cầu cùng các
áp lực thiếu hụt về tài nguyên, năng lượng, đất đai, nguồn nước đang đặtnền kinh tế các nước phải đổi mặt với nhiều khó khăn hơn về cạnh tranh,tranh chấp Việc tăng cường hợp tác, tìm ra giải pháp hợp lý để quản lý vàgiải quyểt xung đột cùng nhau xây dựng một thế giới hòa bình và thịnh vượng
là vấn đề mà nhân loại tiến bộ đang đặc biệt quan tâm hiện nay
1.2 Nhân tố trong nước
1.2.1 Nhân tố trong nước của Mỹ
Về kinh tế Mỹ là nước công nghiệp phát triển hàng đầu trên thế giới, có
cơ cấu kinh tế hỗn hợp, các tập đoàn và công ty tư nhân giữ vai trò quan trọngtrong khi chính phủ có xu hướng hạn chế tác động vào nền kinh tế Trong banăm đầu của nhiệm kỳ, Tổng thống D.Trump đã đưa lại sự khởi sắc cho nềnkinh tể Mỹ trước khi đại dịch nổ ra Quy mô kinh Mỹ đứng thứ nhất với tổnggiá trị GDP 21.440 tỷ USD, chiếm 23,6% toàn thế giới, trong khi dân số Mỹchỉ chiếm 4,3% Mỹ cũng là nước có mức tăng trưởng GDP cao ở mức 2,3%trong năm 2019 Kể từ khi đại dịch Covid-19 bùng phát tại Mỹ, nền kinh tếnước này phải đối mặt với những thách thức của một thời kỳ bất ổn chưa từngcó: kinh tế rơi vào suy thoái, tỷ lệ thất nghiệp tăng vọt, doanh nghiệp phá sảnhàng loạt Mặc dù Chính quyền D.Trump đã đưa ra nhiều biện pháp chưa cótiền lệ để vực dậy nền kinh tế, song những diễn biến khó lường của đại dịchvẫn đang “thử thách” sức bật của nền kinh tế lớn nhất thế giới Việc giải bàitoán khống chế dịch bệnh, đưa nền kinh tế Mỹ phục hồi trở lại và “hàn gắn”
Trang 9sự chia rẽ trong lòng nước Mỹ là những nhiệm vụ rất nan giải cho J.Biden -vịTổng thống thứ 46 của Hoa Kỳ.
Về quân sự: Theo báo cáo của Viện Nghiên cứu hòa bình quốc tế
Stockholm (SIPRI), chi tiêu quốc phòng của các nước trên thế giới năm 2019
đã tăng 3,6% so với năm 2018 Mỹ vẫn là nước có chi tiêu lớn nhất với mứcchi tiêu bằng tổng chi tiêu của 10 nước xếp sau gồm Trung Quốc, Ấn Độ,Nga, Ảrập Xê-Út, Pháp, Đức, Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc và Brazil Báo cáocủa SIPRI nêu rõ: Tổng doanh thu của 25 công ty sản xuất vũ khí hàng đầuthế giới trong năm 2019 tăng 8,5% lên 361 tỷ USD, gấp 50 lần ngân sáchhằng năm dành cho các hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc Mỹ vàTrung Quốc thống lĩnh thị trường vũ khí thế giới trong năm 2019
Về khoa học - công nghệ: Theo báo cáo của Hội đồng khoa học quốc
gia Mỹ (NSB) về các chỉ số phát triển khoa học - công nghệ năm 2016, Mỹvẫn dẫn đầu thế giới về ngân sách dành cho nghiên cứu và phát triển (R&D),chiếm 27% tổng chi phí toàn thế giới Trong lĩnh vực khoa học và giáo dục,khoảng 33% cử nhân trong lĩnh vực này đến từ Mỹ Hiện nay, thực lực của
Mỹ tuy suy giảm nhưng vẫn vượt xa so với các cường quốc phía sau, Mỹ vẫn
là cường quốc mạnh nhất thế giới, đứng đầu trên nhiều lĩnh vực Theo các dựbáo, mặc dù có những suy giảm do đại dịch Covid-19 cùng những mâu thuẫngiữa Đảng Dân chủ và Đảng Cộng hòa về những vấn đề lớn trong đối nội vàđối ngoại, nhưng đến năm 2030 vẫn ít có khả năng xuất hiện một cường quốc
có thể thay thế vai trò của Mỹ; nước này vẫn là tác nhân độc lập quan trọngnhất trong số các cường quốc thế giới dựa vào ưu thế vượt trội về sức mạnh
so với các nước khác Những điều chỉnh của Mỹ về cơ cấu kinh tế và quân sựtrên cơ sở những thành tựu mới nhất về khoa học - công nghệ tạo cho nướcnày một nền tảng khá vững chắc để duy trì vị trí dẫn đầu về kinh tế, quân sự -hai lĩnh vực cơ bản để tạo nên sức mạnh của một siêu cường trong quan hệquốc tế
1.2.2 Nhân tố trong nước của Trung Quốc
Kết quả sau hơn 40 năm cải cách mở cửa thành công đã đưa Trung
Trang 10Quốc lên vị trí cường quốc hàng đầu thế giới Tại Đại hội XVIII của ĐảngCộng sản Trung Quốc năm 2012, Trung Quốc đã chuyển giao quyền lực sangthế hệ thứ năm thành công và đang có những kết quả khả quan trong cuộcchiến chống tham nhũng Tuy nhiên, những hệ lụy từ cuộc chiến chống thamnhũng cùng mâu thuẫn dân tộc, sắc tộc, ly khai và chênh lệch phát triển vùngmiền còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ lớn.
* Sau hơn 40 năm cải cách mở cửa, Trung Quốc đã thu được những thành tựu quan trọng trong phát triển kinh tế
Từ sau Đại hội XVIII, Trung Quốc tiếp tục thúc đẩy cải cách toàn diện.Báo cáo chính trị tại Đại hội XIX của Đảng Cộng sản Trung Quốc nêu rõ:
“Kinh tế Trung Quốc duy trì tốc độ tăng trưởng trung bình cao, đứng ở tốpđầu trong các quốc gia chủ yếu trên thế giới, GDP tăng từ 54.000 tỷ Nhân dân
tệ (tương đương 8.130 tỷ USD) lên 80.000 tỷ Nhân dân tệ (tương đương12.000 tỷ USD), đứng vững vị trí thứ hai thế giới, đóng góp trên 30% chotăng trưởng GDP toàn cầu” Trung Quốc đã coi việc điều chỉnh mang tínhchiến lược cơ cấu kinh tế là phương hướng chủ công của đẩy nhanh chuyểnđổi phượng thức phát triển kinh tế; coi tiến bộ và sáng tạo khoa học kỹ thuật
là trụ cột quan trọng đẩy nhanh chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế; coibảo đảm và cải thiện dân sinh là xuất phát điểm và đích đến căn bản của đẩynhanh chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế; coi xây dựng xã hội với môhình tiết kiệm tài nguyên, thân thiện với môi trường là nỗ lực quan trọng đểđẩy nhanh chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế; coi cải cách mở cửa làđộng lực mạnh mẽ của đẩy nhanh chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế
Cùng với việc ổn định tăng trưởng, Trung Quốc đã nỗ lực phát huy cácnhân tố nội sinh, phát triển các ngành nghề mới, đặc biệt là nhóm ngành dịchvụ; đẩy nhanh quá trình chuyển biến từ “Trung Quốc chế tạo” sang “TrungQuốc sáng tạo”, thúc đẩy đô thị hóa kiểu mới, đẩy mạnh thí điểm các khumậu dịch tự do ở Thượng Hải, Thiên Tân, Quảng Châu , phối hợp với chiếnlược phát triển vùng miền Thực hiện mở cửa đối ngoại giai đoạn mới Sángkiến “Vành đai và Con đường” được coi là một trong các giải pháp thúc đẩy
Trang 11chuyển đổi mô hình và phương thức phát triển kinh tế, là động lực mới chotăng trưởng kinh tế của Trung Quốc.
* Trung Quốc đang vượt qua những thách thức lớn để tiếp tục phát triển
Mức thu nhập của người dân Trung Quốc còn thấp, thu nhập tăng chậm
và thói quen tích lũy của người dân, đặc biệt là an sinh xã hội còn chưa đượcbảo đảm vững chắc, vấn đề nợ công của Trung Quốc chiếm gần 300% GDP,
dự báo những năm tới có thể lên tới 400% GDP, tiềm ẩn nguy cơ lớn Năm
2020, Trung Quốc đối diện với nhiều khó khăn cả trong và ngoài nước nhưdịch Covid-19, thiên tai lũ lụt hay cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung làmquan hệ song phương với nền kinh tế số một thế giới ngày càng rạn nứt vàmột môi trường quốc tế bất ổn Tuy vậy, Hội nghị Trung ương 5 khóa XIXcủa Đảng Cộng sản Trung Quốc tổ chức từ ngày 26 đến 29-10- 2020 vẫntuyên bố Trung Quốc đã đạt được các mục tiêu của kế hoạch 5 năm là trởthành một xã hội khá giả vào năm 2020 (trên thực tế không đạt được) Theo
đó, trong gần 50 năm qua, Trung Quốc đã đưa 55,75 triệu người thoát khỏiđói nghèo và tạo được 60 triệu việc làm ở các khu vực thành thị Đến cuốinăm 2020, 1,3 tỷ người sẽ được hưởng bảo hiểm y tế cơ bản và gần 1 tỷ ngườiđược nhận trợ cấp hưu trí cơ bản Hội nghị Trung ương 5 khóa XIX của ĐảngCộng sản Trung Quốc đã đưa ra Quy hoạch phát triển kinh tế “ xã hội 5 nămlần thứ 14 và mục tiêu tầm nhìn đến nắm 2035 Theo đó, kế hoạch 5 năm lầnnày đặt trọng tâm chính vào mục tiêu linh hoạt, nâng GDP bình quân đầungười lên mức tương đương với một quốc gia tương đối phát triển Đồng thời,cam kết thu hẹp đáng kể khoảng cách thu nhập giữa nông thôn và thành thị vàđặc biệt nhấn mạnh việc củng cố nền kinh tế trong nước, trọng tâm hướngnội; không quá nhấn mạnh mục tiêu tăng trưởng, thay vào đó là tập trung cảithiện chất lượng tăng trưởng và nâng cao năng suất; độc lập về công nghệ vànâng cao khả năng cạnh tranh trên trường quốc tế
Về chính trị, chế độ dân chủ từng bước được kiện toàn; tình trạng thamnhũng có giảm sau quá trình thực hiện chiến dịch “đả hổ, diệt ruồi” ở trong
Trang 12nước và chiến dịch “săn cáo” tại nước ngoài Tuy nhiên, cuộc chiến chốngtham nhũng cũng để lại nhiều hệ lụy phức tạp, khó lường đối với công táclãnh đạo, quản lý xã hội của Đảng và Nhà nước Trung Quốc Ngoài ra, mâuthuẫn dân tộc, sắc tộc, vấn đề ly khai ở Tây Tạng, Tân Cương, sự chênh lệchphát triển vùng miền vẫn chưa được giải quyết triệt để, còn tiềm ẩn nhiềunguy cơ lớn.
Về xã hội, Trung Quốc vẫn phải đối mặt với tình trạng bất bình đẳngdai dẳng và ngày càng gia tăng giữa nông thôn và thành thị, chính sách mộtcon sau một thời gian hệ lụy của nó là làm cho vấn đề già hóa dân số cùng cácvấn đề môi trường chậm được cải thiện về chất, bất chấp việc từ lâu Chínhphủ Trung Quốc đã rất chú trọng vào vấn đề này
Có thể nói rằng Trung Quốc đã hội tụ đủ điều kiện để trở thành đối thủcủa Mỹ khi kết hợp được cả sức mạnh kinh tế và quân sự cùng ý chí vươn lêntrở thành nước lớn thể hiện qua quyết tâm của lãnh đạo và tinh thần dân tộcđang ngày một cao trong dân chúng Tuy không tuyên bố chiến lược toàn cầunhư Mỹ, nhưng Trung Quốc có “đại chiến lược” và thường xuyên điều chỉnhcho phù hợp với tình hình mới Họ đặt mục tiêu xây dựng một trật tự thế giớimới, trong đó Trung Quốc sẽ thay Mỹ lãnh đạo khu vực châu Á - Thái BìnhDương vào năm 2025 và thay Mỹ lãnh đạo thế giới vào năm 2050 Hiện nay,Trung Quốc đang trên con đường trở thành một cường quốc có tầm ảnhhưởng toàn cầu Để thực hiện “giấc mơ” đó, Trung Quốc đang chủ động vớivai trò nước lớn ở những sân chơi quốc tế vốn có, đồng thời nỗ lực lập ra các
“sân chơi” mới mà Trung Quốc là trụ cột, như Ngân hàng Đầu tư phát triển cơ
sở hạ tầng châu Á (AIIB) hay Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực(RCEP) để chủ động luật chơi, phá vỡ các cấu trúc và luật chơi cũ
1.2.3 Nhân tố trong nước của Nhật Bản
Nhật Bản là cường quốc phát triển không cân đối các lĩnh vực, bởi vìcán cân quân sự và ảnh hưởng chính trị của quốc gia này không tương xứngvới sức mạnh kinh tế, nhưng Nhật Bản vẫn là một quốc gia có khả năng tiềmtàng và hiện thực to lớn vê trình độ khoa học - công nghệ
Trang 13Tuy nhiên, với tính ưu việt về công nghệ, với các tập đoàn công nghiệp,tài chính lớn mạnh, song có thể nói Nhật Bản vẫn chưa đủ những yếu tố chophát triển bền vững Không giống các cường quốc khác, Nhật Bản bị phụthuộc nhiều vào nguồn nguyên, nhiên liệu nhập khẩu từ bên ngoài Các nhànghiên cứu đã đưa ra nhiều chứng cứ cho thấy kinh tế Nhật Bản đang cónhững dấu hiệu lạc hậu và chính sự tụt hậu này sẽ trở thành nhân tố phá hoạinhững nền tảng của sự phát triển kinh tế bền vững cho nước này trong tươnglai Cùng với đó, xuất hiện các yếu tố khác gây bất ổn định như: dân số bị giàhóa, sự gia tăng chi phí tiêu dùng, du lịch, gia tăng nhập khẩu, dịch chuyểnsản xuất sang các quốc gia khác, chuyển dịch cơ cấu từ sản xuất công nghiệpsang các loại hình dịch vụ, gia tăng tính bất ổn định của thị trường chứngkhoán Thêm vào đó còn là sự ấm dần lên của khí hậu làm gia tăng cường độ
và tần suất thiên tai cho đất nước này
Từ đầu thế kỷ XXI, tình hình chính trị của Nhật Bản cũng không mấy
ổn định, nước này đã thay đổi nội các và thủ tướng liên tục, ước tính trungbình mỗi thủ tướng Nhật Bản chỉ tại vị được 1,5 năm Thủ tướng Abe Shinzo
và Đảng Dân chủ tự do (LDP) cầm quyền hiện nay đang đề cao chủ nghĩa dântộc, sửa đổi Hiến pháp “quân đội hóa” lực lượng phòng vệ, độc lập hơn với
Mỹ và cứng rắn hơn với Trung Quốc Nhưng ngày 29-8-2020, Thủ tướngA.Shinzo từ chức vì lý do sức khỏe, đã trao quyền điều hành đất nước cho tânThủ tướng Suga Yoshihide
1.2.4 Nhân tố trong nước của Nga
Liên bang Nga là nước kế thừa gần như trọn vẹn tiềm lực của Liên Xôtrước đây, trong đó có chiếc ghế ủy viên Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc.Nước Nga đứng đầu thế giới về diện tích lãnh thổ với 17 triệu km, dân số trên
146 triệu người, chưa kể 25 triệu công dân Nga đang sống ở một số nướccộng hòa thuộc Liên Xô trước đây Nga có nguồn tài nguyên phong phú, đadạng, một đội ngũ đông đảo các nhà bác học, khoa học và công nhân lànhnghề, một cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội tương đối hoàn chỉnh và hiện đại.Mục tiêu chiến lược của Nga là phát triển đất nước thành cường quốc, được
Trang 14thế giới công nhận như một đối tác bỉnh đẳng trong quan hệ với các nước,trước hết là Mỹ Trong bài phát biểu tại Hội nghị An ninh quốc tế tại Munich(Cộng hòa Liên bang Đức) năm 2017, Tống thống Nga V.Putin tuyên bốkhông chấp nhận trật tự thế giới đơn cực và khẳng định: “Nga là một đất nướcvới lịch sử nghìn năm và gần như luôn được hưởng đặc quyền từ chính sáchđối ngoại của một quốc gia có chủ quyền Chúng tôi không có ý định thay đổiđiều đó Bên cạnh đó, chúng tôi cũng ý thức được cách thức thế giới đã vàđang thay đổi để có một nhìn nhận rất thực tế về tiềm lực và cơ hội của mình.Chúng tôi muốn tương tác với tất cả các đối tác độc lập, có trách nhiệm đểcùng xây dựng một trật tự thế giới dân chủ, công bằng, đảm bảo an ninh vàthịnh vượng cho tất cả”.
Trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Nga V.Putin, sự mất cân bằnggiữa định hướng phương Tây và phương Đông bắt đầu được điều chỉnh NướcNga chuyển từ chính sách “thân phương Tây” sang chính sách “chấn hưngchủ nghĩa dân tộc”, tạo ra sự cân bằng (tương đối) trong chính sách và với cácnước lớn nhằm duy trì hòa bình, ổn định, bảo vệ vững chắc an ninh để pháttriển kinh tế; khẳng định chính sách “hướng Đông” của nước Nga trong thế
kỷ XXI, nhằm giữ vững vị trí cường quốc thế giới Chiến lược này đã xácđịnh những định hướng cơ bản trong sự phát triển kinh tế - xã hội Nga tớinăm 2020 Sự trỗi dậy trở lại của Nga đã đưa nước này trở thành một trongnhững quốc gia dẫn đầu về công nghệ của thế giới, năng suất lao động tănggấp 4 lần trong các ngành chủ chốt của nền kinh tế, tầng lớp trung lưu sẽ tiếntới chiếm tới 60-70% dân số, giảm tỉ lệ tử vong và tăng tuổi thọ trung bình lên
75 tuổi
Trong giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2017, nước Nga bị phương Tâybao vây cấm vận do liên quan tới cuộc khủng hoảng Ukraine, do Nga sápnhập Crimea và can dự vào cuộc nội chiến ở Sirya Mỹ cùng các đồng minhvới tư duy thời Chiến tranh lạnh đã thực hiện cấm vận kinh tế, cùng việc giádầu mỏ thấp, khiến nguồn thu ngân sách của Nga sụt giảm nghiêm trọng(đang từ 100 USD xuống còn khoảng 50 USD, có lúc xuống tới dưới 30 USD/