LỜI MỞ ĐẦU Dân chủ là sản phẩm của lịch sử, là thành quả của cuộc đấu tranh giai cấp, đấu tranh giải phóng dân tộc, đấu tranh cho văn minh tiến bộ của loài người qua các giai đoạn lịch sử. Với tư cách là một hình thái Nhà nước, một chế độ chính trị, lịch sử nhân loại đã cho thấy sự tồn tại của ba chế độ (nền dân chủ) dân chủ. Trong ba nền dân chủ đó, nền dân chủ XHCN là ưu việt hơn cả, nếu như các nền dân chủ trước dân chủ chỉ được thực hiện cho thiểu số những người thuộc tầng lớp trên thì nền dân chủ XHCN sau khi được xác lập đã được xây dựng với đặc trưng cơ bản là mọi quyền lực thuộc về nhân dân, nhân dân làm chủ nhà nước và xã hội, nhà nước bảo vệ quyền lợi cho đa số nhân dân lao động. Do đó, Phát huy dân chủ XHCN cũng là vấn đề tất yếu để hướng đến xây dựng một xã hội thực sự tốt đẹp. Ở nước ta, dân chủ là một nội dung của cuộc cách mạng do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo thực hiện từ những năm mới thành lập. Trong quá trình xây dựng CNXH dân chủ cũng là vấn đề luôn được quan tâm, mặc dù đã có những bước phát triển trong việc thực hiện dân chủ nhưng thực tế vẫn còn hiện tượng vi phạm quyền làm chủ của nhân dân, bộ máy hành chính gây phiền hà cho nhân dân, nhiều chủ trương, quyết định của các cơ quan có thẩm quyền chưa có sự tham gia của nhân dân... do đó đã có những sai sót không đáng có. Xuất phát từ những vấn đề đó, xây dựng và đảm bảo các yếu tố để phát huy dân chủ làm nền tảng trong quá trình xây dựng đất nước ở những chặng đường đầu của thời kỳ quá độ lên CNXH là vấn đề tất yếu để quy tụ lực lượng đoàn kết cũng như phát huy quyền làm chủ của mọi tầng lớp một cách rộng rãi nhất luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm. Với ý nghĩa đó, tôi lựa chọn nội dung" Phát huy nền dân chủ xã hội chủ nghĩa - phương hướng, nhiệm vụ và giải pháp " làm bài thu hoạch của mình.
Trang 1LỜI MỞ ĐẦU
Dân chủ là sản phẩm của lịch sử, là thành quả của cuộc đấu tranh giai cấp, đấu tranh giải phóng dân tộc, đấu tranh cho văn minh tiến bộ của loài người qua các giai đoạn lịch sử Với tư cách là một hình thái Nhà nước, một chế độ chính trị, lịch sử nhân loại đã cho thấy sự tồn tại của ba chế độ (nền dân chủ) dân chủ Trong ba nền dân chủ đó, nền dân chủ XHCN là ưu việt hơn cả, nếu như các nền dân chủ trước dân chủ chỉ được thực hiện cho thiểu số những người thuộc tầng lớp trên thì nền dân chủ XHCN sau khi được xác lập đã được xây dựng với đặc trưng cơ bản là mọi quyền lực thuộc về nhân dân, nhân dân làm chủ nhà nước và xã hội, nhà nước bảo vệ quyền lợi cho đa số nhân dân lao động Do đó, Phát huy dân chủ XHCN cũng là vấn
đề tất yếu để hướng đến xây dựng một xã hội thực sự tốt đẹp
Ở nước ta, dân chủ là một nội dung của cuộc cách mạng do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo thực hiện từ những năm mới thành lập Trong quá trình xây dựng CNXH dân chủ cũng là vấn đề luôn được quan tâm, mặc dù đã có những bước phát triển trong việc thực hiện dân chủ nhưng thực tế vẫn còn hiện tượng vi phạm quyền làm chủ của nhân dân, bộ máy hành chính gây phiền hà cho nhân dân, nhiều chủ trương, quyết định của các cơ quan có thẩm quyền chưa có sự tham gia của nhân dân do đó đã có những sai sót không đáng có
Xuất phát từ những vấn đề đó, xây dựng và đảm bảo các yếu tố để phát huy dân chủ làm nền tảng trong quá trình xây dựng đất nước ở những chặng đường đầu của thời kỳ quá độ lên CNXH là vấn đề tất yếu để quy tụ lực lượng đoàn kết cũng như phát huy quyền làm chủ của mọi tầng lớp một cách rộng rãi nhất luôn được
Đảng và Nhà nước ta quan tâm Với ý nghĩa đó, tôi lựa chọn nội dung" Phát huy
nền dân chủ xã hội chủ nghĩa - phương hướng, nhiệm vụ và giải pháp " làm bài thu
hoạch của mình
Trang 2NỘI DUNG
1 Quan niệm về dân chủ XHCN và quan điểm của Đảng ta về phát huy dân chủ XHCN hiện nay
1.1 Khái niệm dân chủ, dân chủ xã hội chủ nghĩa
- Dân chủ là một giá trị xã hội (giá trị nhân văn) phản ánh chủ thể quyền lực
là nhân dân, khẳng định những quyền cơ bản của con người; là một hình thức tổ chức nhà nước của giai cấp cầm quyền thành một chế độ chính trị xã hội mà ở đó những quyền cơ bản của con người (tự do, bình đẳng, tôn trọng sự thống nhất trong
đa dạng ) được pháp luật thừa nhận và bảo vệ; đồng thời những quyền này được thể chế thành các nguyên tắc (quyền lực thuộc về nhân dân, mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, thiểu số phục tùng đa số, quyền tự do tư tưởng, ý chí, hành động, bầu cử tự do và công bằng ) để quy định quyền lợi, trách nhiệm của nhân dân đối với nhà nước, cộng đồng và ngược lại
- Dân chủ XHCN xuất hiện trong thắng lợi của cách mạng chính trị giành chính quyền của giai cấp công nhân, gắn với sự ra đời của nhà nước kiểu mới- nhà nước XHCN với đặc trưng là thực hiện quyền lực của nhân dân Nền dân chủ này lại có một quá trình phát triển và hoàn thiện cùng với quá trình lịch sử lâu dài mà giai cấp công nhân, nhân dân lao động dựa trên nhà nước của mình dể xây dựng thành công CNXH
1.2 Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát huy dân chủ xã hội
chủ nghĩa
Nền dân chủ XHCN ở nước ta ra đời từ khi giai cấp công nhân, nhân dân lao động giành được chính quyền, là kết quả trực tiếp của cuộc cách mạng dân tộc dân chủ
Trang 3nhân dân và phát triển trong những điều kiện kinh tế, xã hội đặc biệt Bước vào thời kỳ cách mạng mới hiện nay, vấn đề xây dựng nền dân chủ XHCN luôn được Đảng và Nhà nước ta coi là mục tiêu cao cả cần hướng tới, với quyết tâm biến nó thành hiện
thực Đại hội XI của Đảng đã khẳng định mục tiêu: “Xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây dựng là một xã hội: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh;
do nhân dân làm chủ ”1 Trong đó có hai điểm mới quan trọng được bổ sung và phát triển so với Nghị quyết Đại hội X của Đảng:
Một là, đưa cụm từ dân chủ lên trước cụm từ công bằng, văn minh Điều đó
cho thấy Đảng ta đã xác định rõ vị trí của dân chủ và thực hành dân chủ trong quá trình phát triển xã hội Để có xã hội dân giàu, nước mạnh, trước hết phải bảo đảm trong xã hội có nền dân chủ XHCN và phải thực hành dân chủ XHCN một cách thực chất, vì đó là điều kiện tiên quyết, để xây dựng xã hội công bằng, văn minh
Hai là, khẳng định đặc trưng quan trọng của XHCN chủ nghĩa mà nhân dân
ta đang xây dựng là xã hội do nhân dân làm chủ, thể hiện rõ bản chất của chế độ xã hội ở Việt Nam hiện nay
Trong văn kiện Đại hội XII, sự nhấn mạnh vai trò, ý nghĩa của việc phát huy
dân chủ XHCN tiếp tục được thể hiện ở chỗ, Đảng ta bổ sung thêm cụm từ “dân chủ xã hội chủ nghĩa” vào tiêu đề Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương
Đảng khóa XI tại Đại hội XII của Đảng
Dân chủ XHCN còn là động lực của sự phát triển đất nước, là nhân tố thúc đẩy phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội; bởi lẽ, khi nhân dân đã nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của việc thực hành dân chủ và thực sự phát huy quyền dân chủ thì đó sẽ là nguồn sức mạnh to lớn cho sự phát triển đất nước Mở rộng dân chủ
là một trong những quan điểm phát triển được Đảng ta nêu trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011 - 2020; trong Báo cáo đánh giá kết quả thực hiện nhiệm
1 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội,
2011, tr 91 - 147
Trang 4vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2011 - 2015 và phương hướng, nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2016 - 2020, quan điểm phát triển được Đảng ta nhấn
mạnh với yêu cầu cao hơn: “Phát huy mạnh mẽ quyền dân chủ của người dân trong hoàn thiện và thực thi pháp luật, cơ chế, chính sách phát triển kinh tế - xã hội Bảo đảm quyền con người, quyền công dân”2
Trong tư duy lý luận của Đảng ta, vấn đề không dừng lại ở quan niệm về dân chủ xã hội chủ nghĩa, mà điều quan trọng hơn là tiếp tục thực hành, phát huy dân chủ, nghĩa là phải tạo được bước chuyển căn bản từ nhận thức đến hành động Để đạt được mục tiêu xây dựng xã hội thực sự dân chủ, Đại hội XII xác
định rõ: “Tiếp tục phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân Dân chủ phải được thực hiện đầy đủ, nghiêm túc
trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Bảo đảm để nhân dân tham gia ở tất
cả các khâu của quá trình đưa ra những quyết định liên quan đến lợi ích, cuộc sống của nhân dân”3 Phương thức, cơ chế thực hành dân chủ xã hội chủ nghĩa là nhân dân thực hiện quyền làm chủ thông qua hoạt động của Nhà nước, của cả hệ thống chính trị và các hình thức dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện, mà trọng
tâm là “thể chế hóa và thực hiện tốt phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”
Để phát huy dân chủ XHCN, Đảng ta luôn nhấn mạnh mối quan hệ gắn bó chặt chẽ giữa Nhà nước với nhân dân, trong đó, trước hết là Nhà nước bảo đảm thực hiện đầy đủ các quyền dân chủ của nhân dân, tôn trọng, lắng nghe ý kiến của nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân Hơn nữa, Nhà nước có cơ chế và các biện pháp kiểm soát, ngăn ngừa và trừng trị tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, vô trách
2.3 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội,
2016, tr 270, 38
3
Trang 5nhiệm, lộng quyền, xâm phạm quyền dân chủ của công dân; đồng thời, “Phê phán những biểu hiện dân chủ cực đoan, dân chủ hình thức Xử lý nghiêm những hành vi lợi dụng dân chủ để làm mất an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội và những hành
vi vi phạm quyền dân chủ và quyền làm chủ của nhân dân”4
1.3 Thành tựu và hạn chế, khuyết điểm.
- Về thành tựu thực hành, phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, Đại hội XII của Đảng nhận định: Qua 5 năm thực hiện Nghị quyết Đại hội XI của Đảng, dân chủ xã hội chủ nghĩa tiếp tục được phát huy Nền dân chủ XHCN và việc bảo đảm phát huy dân chủ XHCN ở nước ta hiện nay không chỉ được khẳng định trong chủ trương, đường lối của Đảng mà còn được thể chế hóa và bảo đảm thực hiện thông qua Hiến pháp và hệ thống pháp luật của Nhà nước Đại hội XII đánh giá: “Đảng
và Nhà nước tiếp tục ban hành nhiều chủ trương, chính sách, pháp luật nhằm phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm thực hiện quyền làm chủ của nhân dân Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật; gắn quyền công dân với nghĩa vụ và trách nhiệm đối với xã hội”5 Minh chứng sống động cho đánh giá trên của Đảng là những nguyên tắc hiến định về thực hành, phát huy dân chủ được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013, như: “1 Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; 2 Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân ” (Điều 2); “Nhà nước bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân; công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân; thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, mọi người có cuộc sống ấm
no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện” (Điều 3) Quyền dân chủ
4 Văn kiện ĐHĐB toàn quốc lần thứ XII, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội, 2016, tr.170
5 V ăn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Sđd, tr 166 - 167
Trang 6của nhân dân còn được ghi nhận tại Chương II Hiến pháp năm 2013 (quy định về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân) cũng như trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác
Từ chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về thực hành, phát huy dân chủ XHCN đến việc hiện thực hóa chúng trong thực tế xã hội phụ thuộc rất nhiều vào nhận thức của nhân dân về các quyền dân chủ của mình
Chẳng hạn, Pháp lệnh Thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn quy định và bảo
đảm cho nhân dân thực hiện quyền được biết các nội dung liên quan đến đời sống kinh tế - xã hội của mình ở cơ sở, quyền được bàn và quyết định, quyền được tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định và quyền được giám sát Trong những năm qua, nhân dân ở cơ sở đã thực hiện, phát huy tốt các quyền đó, bởi
họ có nhận thức khá đầy đủ về những quyền dân chủ Đó cũng là cơ sở thực tiễn để Đảng ta nhận định: “Ý thức về quyền và nghĩa vụ công dân, năng lực làm chủ, tham gia quản lý xã hội của nhân dân, ý thức về dân chủ trong xã hội được nâng lên Việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở và Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn có tiến bộ”6
Việc thực hành dân chủ đã và đang tạo động lực thúc đẩy, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, thu hút nhân dân tham gia quản lý nhà nước, kiểm tra, giám sát các hoạt động của Nhà nước nói chung, của các cấp chính quyền nói riêng; khắc phục tệ nạn quan liêu, tham nhũng, mất dân chủ, xa rời quần chúng nhân dân của một bộ phận cán bộ, công chức nhà nước; đóng góp tích cực vào việc cải cách hành chính; góp phần xây dựng bộ máy chính quyền các cấp trong sạch, vững mạnh; tăng cường mối quan hệ mật thiết giữa Đảng với nhân dân; đóng góp tích cực vào thành tựu phát triển kinh tế - xã hội chung của đất nước
6
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Sđd, tr 166 - 167
Trang 7- Bên cạnh những thành tựu, kết quả đạt được, Đại hội XII của Đảng cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế, yếu kém trong thực hành, phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong những năm qua đó là: Nhận thức về dân chủ trong một
bộ phận cán bộ, đảng viên và nhân dân còn hạn chế Tình trạng tách rời, thậm chí đối lập giữa dân chủ và kỷ cương, pháp luật còn tồn tại ở nhiều nơi “Quyền làm chủ của nhân dân ở nhiều nơi, nhiều lĩnh vực còn bị vi phạm Có lúc, có nơi, việc thực hiện dân chủ còn hạn chế hoặc mang tính hình thức; có tình trạng lợi dụng dân chủ gây chia rẽ, làm mất đoàn kết nội bộ, gây rối, ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội”7
Nguyên nhân chủ yếu của những hạn chế, yếu kém nêu trên là do, ở một số nơi, các cấp ủy, chính quyền còn xem nhẹ vai trò của việc thực hành dân chủ nên công tác lãnh đạo chưa sâu sát, sự chỉ đạo còn mang tính hình thức, đối phó; đội ngũ cán bộ, đảng viên, công chức chưa nhận thức đầy đủ vai trò, trách nhiệm của mình trong việc triển khai các biện pháp thực hiện dân chủ nên chưa tận lực, tận tâm; người dân thiếu hiểu biết về các quyền dân chủ, cơ chế thực hiện dân chủ nên chưa chủ động, tích cực tham gia quá trình này Đại hội XII của Đảng chỉ rõ: Những hạn chế, khuyết điểm nêu trên do nhiều nguyên nhân: Hệ thống pháp luật, cơ chế, quy chế, tổ chức và các điều kiện để thực thi dân chủ, quyền làm chủ của nhân dân còn thiếu và chưa đồng bộ Không ít cấp ủy đảng, cơ quan nhà nước, cán bộ, đảng viên chưa là tấm gương về phát huy dân chủ trong xã hội
2 Những phương hướng, nhiệm vụ, giải pháp
2.1 Về phương hướng:
7 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Sđd, tr 168
Trang 8Đại hội XII của Đảng đã khẳng định: “Tiếp tục phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân Mọi đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước phải xuất phát từ nguyện vọng, quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân, được nhân dân tham gia ý kiến Dân chủ phải được thực hiện đầy đủ, nghiêm túc trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Bảo đảm để nhân dân tham gia ở tất cả các khâu của quá trình đưa ra những quyết định liên quan đến lợi ích, cuộc sống của nhân dân, từ nêu sáng kiến, tham gia thảo luận, tranh luận đến giám sát quá trình thực hiện Tập trung xây dựng những văn bản pháp luật liên quan trực tiếp đến quyền làm chủ của nhân dân”8 Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa mà Đảng ta hướng tới xây dựng và hoàn thiện là nền dân chủ rộng rãi, mang tính toàn diện, được thực hiện thông qua hệ thống chính trị XHCN, trước hết là Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
2.2 Về các nhiệm vụ, giải pháp
Nhằm phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa trong những năm tới, Đại hội XII của Đảng xác định:
Thứ nhất, “Thể chế hóa và nâng cao chất lượng các hình thức thực hiện dân
chủ trực tiếp và dân chủ đại diện”9 Dân chủ trực tiếp là hình thức mọi công dân trực tiếp thể hiện ý chí và nguyện vọng của mình một cách bình đẳng, không phân biệt giới tính, lứa tuổi, thành phần xuất thân, địa vị xã hội
Thứ hai, “Thể chế hóa và thực hiện tốt phương châm “Dân biết, dân bàn, dân
làm, dân kiểm tra”10
8 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Sđd, tr.169
9 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Sđd, tr.169
10 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Sđd, tr 170
Trang 9Thứ ba, “Để thực hiện dân chủ trong xã hội, trước hết phải bảo đảm phát huy
dân chủ trong Đảng là hạt nhân để phát huy đầy đủ dân chủ trong xã hội”11 Đảng ta
là đảng cầm quyền và sự cầm quyền đó luôn được đặt trong mối liên hệ mật thiết với nhân dân; vậy nên, thực hành, phát huy dân chủ trong Đảng phải luôn đi trước, tạo khuôn mẫu, mực thước cho nhân dân noi theo
Thứ tư, phát huy dân chủ XHCN đòi hỏi phải đi liền với việc đề cao trách
nhiệm công dân và bảo đảm giữ vững kỷ luật, kỷ cương xã hội, không được tách rời, đối lập giữa thực hành dân chủ và kỷ cương, pháp luật
Văn kiện Đại hội XII của Đảng chỉ rõ: “Phát huy dân chủ phải đi liền với tăng cường pháp chế, đề cao trách nhiệm công dân, giữ vững kỷ luật, kỷ cương và
đề cao đạo đức xã hội Phê phán những biểu hiện dân chủ cực đoan, dân chủ hình thức Xử lý nghiêm những hành vi lợi dụng dân chủ để làm mất an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội và những hành vi vi phạm quyền dân chủ và quyền làm chủ của nhân dân”12 Điều đó khẳng định bản chất dân chủ thực sự của Nhà nước ta
KẾT LUẬN
11Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Sđd, tr 170
12Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Sđd, tr 170
Trang 10Ðể tiến lên chủ nghĩa xã hội, thực hiện thắng lợi sự nghiệp CNH, HÐH đất nước, mở rộng hội nhập quốc tế, phát triển bền vững, thực hiện thành công mục tiêu: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh của Ðảng đề ra, chúng ta phải coi trọng phát triển nền dân chủ XHCN vì nó là một mục tiêu cơ bản của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội Ðến lượt nó, nền dân chủ XHCN được phát triển
và hoàn thiện lại trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy xã hội không ngừng phát triển Chủ nghĩa xã hội ở nước ta từ chỗ chưa chín muồi đến chín muồi, từ chỗ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện, từ chỗ chưa phát triển đến phát triển Quá trình này cần
có thời gian và môi trường ổn định, đặc biệt là ổn định chính trị, nếu không có sự
ổn định thì không thể làm được việc gì Muốn duy trì ổn định xã hội để tiến lên phải phát triển dân chủ xã hội chủ nghĩa và lấy đó làm động lực thúc đẩy sự phát triển toàn diện xã hội